શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાનની ઉપાસના કેવી રીતે કરવી તે વિષયમાં શાસ્ત્ર કહે છે કે શુદ્ધ જળ, ફૂલો, જંગલમાં મળતા મૂળ, ફળ, કૂમળા અંકુર અને નવા કપડા વડે, અને ખાસ કરીને પ્રિય તુલસીના પત્રો વડે ભગવાનની આરાધના કરવી જોઈએ. જે સાધકને પૂજા માટે પૃથ્વી, જળ અથવા અન્ય તત્વોથી બનેલી મૂર્તિ પ્રાપ્ત થાય, તે આત્મનિયંત્રિત, શાંત, વાણીમાં સંયમી અને આહારમાં મિતભાષી રહીને તેનું પૂજન કરે. ભગવાન, જેમની સ્તુતિ ઉત્તમ સ્તોત્રોમાં થાય છે, તેઓ પોતાની અદભૂત શક્તિ અને સ્વેચ્છાએ કરેલા કર્મોથી પ્રગટ થાય છે; સાધકે તેમને પોતાના હૃદયમાં સ્થિત છે એમ ધ્યાનમાં ધારે. અગાઉ જે જે સેવા-રૂપ કર્મો ભગવાન માટે કરવામાં આવ્યા હોય, તે બધું હવે મંત્રથી પ્રતિષ્ઠિત થયેલી ભગવાનની મૂર્તિમાં, હૃદયપૂર્વક મંત્રમાં તલ્લીન રહીને અર્પણ કરવું જોઈએ. જ્યારે ભગવાનની સેવા શરીર, મન અને વાણીથી, તથા હૃદયથી ઉત્પન્ન થયેલી ભક્તિથી કરવામાં આવે, ત્યારે સાચી રીતે તેમની આરાધના થાય છે. જે વ્યક્તિઓ કપટથી રહિત રહીને યોગ્ય રીતે ભગવાનની પૂજા કરે છે, તેમને ભગવાન વધુ ભક્તિ આપે છે અને તેઓ જે સર્વોચ્ચ કલ્યાણ ઇચ્છે છે, જે સામાન્ય કર્મોથી પ્રાપ્ત થતું નથી, તે આપે છે. જે વ્યક્તિ ઇન્દ્રિયસુખથી વિમુખ છે, તેને સતત અને નિષ્ઠાપૂર્વક ભક્તિયોગ દ્વારા ભગવાનની ઉપાસના કરવી જોઈએ, જેથી સંપૂર્ણ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય. આ રીતે ઉપદેશ મળ્યા પછી, રાજકુમારે ભગવાનના પગલીઓથી પવિત્ર થયેલા પાવન મધુવનની પરિક્રમા કરી, વંદન કર્યું અને ત્યાં ગયો. જ્યારે તે તપોવનમાં ગયો, ત્યારે મહર્ષિ અંદરની કક્ષામાં પ્રવેશ્યા, રાજાએ યોગ્ય સન્માન આપ્યું અને તેમને આરામથી બેઠા પછી વાત કરી. નારદજી પૂછે છે: “રાજન, તમે કેમ ચિંતામાં ડૂબેલા છો, તમારો ચહેરો દુઃખથી સુકાઈ ગયો છે? શા માટે? શું ધન સાથે જોડાયેલી ઈચ્છા કે કર્તવ્ય પૂરું થયું નથી?” રાજા કહે છે: “હે બ્રાહ્મણ, મારી પાંચ વર્ષની નાનકડી ઉમરના પુત્રને, તેની માતા સાથે, ક્રૂર સ્ત્રી દ્વારા વનમાં કાઢી મૂકાયો છે; એ મહાન ઋષિ છે. હે બ્રાહ્મણ, એ વનમાં અસહાય છે, થાકી ગયો છે, ભૂખ્યો છે, સુઈ ગયો છે, કમળ જેવા મુખ પર દુઃખની છાયા છે; વાઘવૃંદે તેને નુકસાન ન પહોંચાડે.” “હાય, મારી દયનીયતા જુઓ! સ્ત્રી દ્વારા જીતાઈ ગયો છું. એ નિર્દોષ બાળક, જે પ્રેમથી મારી ગોદમાં આવવું ઈચ્છતો હતો, તેને સ્વાગત ન કર્યું—હું કેટલો નીચ છું!” નારદજી કહે છે: “હે પ્રજાપાલક, તમારા પુત્ર માટે શોક ન કરો. દેવતાઓ તેને રક્ષે છે. તમે તેની મહાનતા જાણતા નથી, તેથી શોક કરો છો, જયારે તેની ખ્યાતિ આખા જગતમાં ફેલાશે. તેણે જે કાર્ય કર્યું છે, તે લોકપાલો માટે પણ મુશ્કેલ છે, અને તે તમને જલ્દીજ એવી મહાન ખ્યાતિ અપાવશે.” મૈત્રેય કહે છે: નારદજીના દિવ્ય વચનો સાંભળીને, પૃથ્વીનાથ રાજાએ રાજસિન્નાસન અને વૈભવનું ત્યાગ કરીને, પોતાના પુત્રનું જ ધ્યાન રાખ્યું. ત્યાં, વિધિવત્ અભિષેક અને શુદ્ધિ કર્યા પછી, તેણે રાત્રિ ઉપવાસમાં વિતાવી, મનને એકાગ્ર કરીને, સૂચન મુજબ પરમેશ્વરની સેવા કરી. દર ત્રણ રાત્રિએ, તે બિલ્લી અને બોરફળ ખાઈને એક મહિનો સુધી પોતાની શક્તિ મુજબ હરિની આરાધના કરતો રહ્યો. બીજા મહિને, દરેક છઠ્ઠા દિવસે, તેણે પડેલા પાન, ઘાસ વગેરેમાંથી ભોજન તૈયાર કર્યું અને ભગવાનની પૂજા કરી. ત્રીજા મહિને, દરેક નવમા દિવસે માત્ર જળ પર જીવતો રહ્યો અને ધ્યાનમાં લીન રહીને ભગવાનના દર્શન માટે પ્રયત્ન કરતો રહ્યો. ચોથા મહિને, દરેક બારમા દિવસે માત્ર વાયુ પર જીવતો રહ્યો, શ્વાસનો સંયમ કરીને ભગવાનમાં ધ્યાન સ્થિર કર્યું. પાંચમા મહિને, રાજકુમારે શ્વાસનો સંપૂર્ણ સંયમ મેળવી, એક પગ પર ઊભો રહી, અડગ સ્તંભ જેવો, પરમાત્મામાં ધ્યાનમગ્ન થયો. તેણે મનને સર્વત્રથી ખેંચીને હૃદયમાં સ્થિર કર્યું, જ્યાં તત્વો અને ઈન્દ્રિયોનું નિવાસ છે, અને ભગવાનના રૂપમાં ધ્યાનમગ્ન રહી બીજું કંઈ જ જોયું નહીં. જ્યારે એ પરમાત્માને, પ્રકૃતિ અને મહાભૂતોના અધિષ્ઠાતા, સર્વ આધારને ધારણ કરવા લાગ્યો, ત્યારે ત્રણેય લોક દ્રવાઈ ઉઠ્યા. જ્યારે એ રાજકુમાર એક પગે ઊભો રહ્યો, ત્યારે તેના અંગૂઠાથી પૃથ્વી દબાઈ ગઈ અને જ્યાં જ્યાં ઊભો રહ્યો ત્યાં જમીન ઝૂકી ગઈ—જેમ હાથીના તખ્તા પર ભાર પડે. જ્યારે તેણે સર્વવિશ્વના આત્માનું ધ્યાન કર્યું, ઇન્દ્રિયોનો દ્વાર બંધ કર્યો અને અડગ ચિત્તથી તલ્લીન રહ્યો, ત્યારે જગત અને દેવતાઓ શ્વાસે તંગ થઈ, દુઃખી થઈને હરિની શરણે ગયા. દેવતાઓએ પ્રાર્થના કરી: “હે પ્રભુ, તમારી અંદર વસે છે સર્વ જીવો, ચલ-અચલમાં આવો શ્વાસનું નિયંત્રણ અમે ક્યાંય જોયું નથી. અમને આ કષ્ટમાંથી મુક્તિ આપો; અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.” ભગવાને કહ્યું: “ભય ન રાખો. હું એ બાળકને આ કઠિન તપસ્યાથી પાછો બોલાવીશ. તમે તમારા લોકમાં જાવ. એ બાળક મારી સાથે એકીભૂત થયો છે, તેથી તમારો શ્વાસ અટકી ગયો હતો, હે ઉત્તાનપાદપુત્રો.” બીજા પ્રસંગે, સૂતજી કહે છે: “પોતાના પ્રજાઓને નુકસાન ન થાય અને સર્વ ધર્મ જાણવાની ઈચ્છાથી, રાજાએ ત્યાં જઈને દેવવ્રત (ભીષ્મ) જ્યાં પડ્યા હતા ત્યાં પહોંચ્યા. એ સમયે, તેમના બધા ભાઈઓ, સોનાથી શોભિત ઘોડા અને રથમાં, તથા વ્યાસ, ધૌમ્ય વગેરે ઋષિઓ પણ સાથે ગયા.” ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પણ ધનંજય (અર્જુન) સાથે રથમાં બેઠા હતા; એ બધામાં રાજા કુબેરા જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો. ભીષ્મ પિતામહને જમીન પર પડેલા જોઈ, જેમ દેવ સ્વર્ગમાંથી પતિત થાય, પાંડવો, તેમના અનુયાયીઓ અને ચક્રધારી શ્રીકૃષ્ણે તેમને વંદન કર્યું. ત્યાં, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાન ઋષિ, દેવઋષિ અને રાજઋષિઓ પણ ભરતવંશીના દર્શન માટે આવ્યા. પાર્વત, નારદ, ધૌમ્ય, પુજ્ય બદરાયણ, બૃહદશ્વ, ભરદ્વાજ અને તેમના શિષ્યો, રેણુકાનંદન પરશુરામ હાજર હતા. વસિષ્ઠ, ઇન્દ્રપ્રમદ, ત્રિત, ગૃત્સમદ, અસિત, કક્ષીવંત, ગૌતમ, અત્રિ, કૌશિક અને સુંદરશન પણ આવ્યા. બીજા અનેક ઋષિઓ—બ્રહ્મરાત અને તેમના જેવા શુદ્ધહૃદયવાળા, કશ્યપ, અંગિરા અને અન્ય શિષ્યો સાથે આવ્યા. એ સર્વેને જોઈને, ધન્ય અને ધર્મજ્ઞ ભીષ્મપિતામહે, સ્થાન અને સમયની યોગ્યતા જાણીને, સર્વનું સન્માન કર્યું. તેમણે ભગવાન કૃષ્ણનું પણ પૂજન કર્યું, જે પોતાનું વૈભવ જાણે છે, સર્વવિશ્વના સ્વામી છે, હૃદયમાં વસે છે અને પોતાની માયાથી સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. પછી ભીષ્મપિતામહે પાંડવોને, જે વિનમ્રતાથી અને પ્રેમથી બેઠા હતા, આંખોમાં અશ્રુથી અંધ થયેલા, સંબોધ્યા. તેઓ બોલ્યા: “હાય! કેવું દુઃખદ, કેવું અયોગ્ય છે કે તમે, હે ધર્મપુત્રો, બ્રાહ્મણો, ધર્મ અને અચ્યુતને અર્પિત હોવા છતાં, દુઃખ સહન કરો છો, જયારે તમે તો દુઃખ સહન કરવા કે કષ્ટમાં જીવવા યોગ્ય જ નથી.