શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કુન્તિદેવી પોતાના અંતઃકરણની ગહન પાશ્ચાતાપથી વ્યાકુળ થઈને કહે છે: "હાય! મારા દુષ્ટ હૃદયમાં કેટલું અવિદ્યાનું મૂળ ઊંડું છે! બીજાના શરીર માટે, મેં કેટલાયે સેના-વિહોણા પતિઓનાં મૃત્યુનું કારણ બની ગઈ. જો હું લાખો વર્ષો સુધી પણ નરકમાંથી મુક્ત થાઉં, તો પણ બાળકો, બ્રાહ્મણો, મિત્રો, સગા, પિતા, ભાઈઓ તથા ગુરુઓને દુઃખ પહોંચાડવાનો પાપ કદી છૂટે નહીં. રાજાની રીતે પ્રજાની રક્ષા માટે ધર્મયુદ્ધમાં શત્રુઓનો સંહાર કરવો પાપ નથી, તેમ છતાં એ વચનોથી મને શાંતિ કે સમજ નથી મળે. અહીં જે સ્ત્રીઓના સંબંધીઓ માર્યા ગયા છે, તેમના મનમાં ઘરેલું જીવનના કર્મોથી જે શત્રુતા ઊભી થઈ છે, એ હું દૂર કરી શકતી નથી. કાદવથી કાદવિયું પાણી શુદ્ધ થતું નથી, કે માદક પદાર્થથી દારૂનો દાગ ધોવાતો નથી; એ જ રીતે, જીવહિંસાનો એક પણ કર્મ યજ્ઞાદિથી શુદ્ધ થતો નથી. હવે, હે રાજકુમાર, શ્રેષ્ઠ ગુપ્ત મંત્ર સાંભળો—જેનું સાત રાત જાપ કરવાથી મનુષ્ય આકાશમાં ગતિ કરનારા જીવોને પણ જોઈ શકે છે. 'ૐ, શ્રી વાસુદેવ ભગવાનને નમસ્કાર.' આ મંત્રથી વિદ્વાન પુરુષ યોગ્ય સ્થાન અને સમયે વિવિધ દ્રવ્યોથી પૂજા કરે. શુદ્ધ જળ, ફૂલો, જંગલી મૂળ, ફળ, કૂમળા અંકુર, નવાં વસ્ત્રો અને ખાસ કરીને પ્રિય તુલસીના પાનથી ભગવાનની આરાધના કરવી. માટી, જળ કે અન્ય તત્વોથી બનેલી પ્રતિમાને પામીને, સંયમિત, શાંત, મૌન અને મિતાહારી મુનિએ પૂજન કરવું. પવિત્ર સ્તુતિઓથી જે ભગવાનની કીર્તિ થાય છે, તે ભગવાન પોતાની અજ્ઞેય શક્તિ અને સ્વેચ્છાથી પ્રગટ થાય છે; મનુષ્યએ એવા ભગવાનને હૃદયમાં સ્થિત માની ધ્યાન કરવું. અગાઉ જેટલી પણ સેવા કરવામાં આવી હોય, હવે એ સર્વે મંત્રસ્થિત રૂપમાં ભગવાનને, મનપૂર્વક, અર્પણ કરવી. શરીર, મન અને વાણીથી તથા હૃદયપૂર્વકની ભક્તિથી જ્યારે ભગવાનની સેવા થાય, ત્યારે સાચી આરાધના થાય છે. જે મનુષ્યો કપટરહિત અને યોગ્ય રીતે ભગવાનની આરાધના કરે છે, તેમને ભગવાન તેમની ભક્તિ વધારી આપે છે અને તેઓ જે સર્વોચ્ચ કલ્યાણ ઈચ્છે છે, તે આપે છે—જે સામાન્ય કર્મોથી મળતું નથી. જે ઇન્દ્રિયસુખથી વિમુખ છે, તે ભક્તિયોગથી સતત અને નિષ્ઠાપૂર્વક ભગવાનની ઉપાસના કરે—એ સંપૂર્ણ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. આ રીતે ઉપદેશ મળ્યા પછી, રાજકુમારે ભગવાનના ચિહ્નોથી પાવન થયેલ મધુવનની પરિક્રમા કરી વંદન કર્યું. ત્યારબાદ તે તપovanaમાં ગયો, જ્યાં મુનિ રાજાના आत્મિય સન્માનથી આંતરકક્ષામાં બેઠા અને કહ્યું: 'હે રાજન! તમે શા માટે ચિંતામાં ડૂબી, મુલાયમ ચહેરે, દુઃખી બેઠા છો? શું ધન સાથે જોડાયેલ ઈચ્છા કે ધર્મ પૂર્ણ થતો નથી?' રાજાએ કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, મારી પત્નીએ મારા પાંચ વર્ષના નિર્દોષ પુત્રને, તેની માતા સાથે, વનમાં કાઢી મૂક્યો છે; તે મહાન ઋષિ છે. તે જંગલમાં અસહાય છે—ભૂખ્યો, થાકેલો, સુતો, કમળ જેવા મુખવાળો—કોઈ વાઘ તેને નુકસાન ન પહોંચાડે. હાય! સ્ત્રીના વશ થઈ, મેં એ નિર્દોષ બાળકને, જે પ્રેમથી મારી ગોદમાં ચઢવા ઈચ્છતો હતો, આવકાર્યો નહીં—મારો કેટલો પાપ છે!' નારદે કહ્યું: 'હે પ્રજાના રક્ષક, તમારા પુત્ર માટે શોક ન કરો. દેવતાઓએ તેની રક્ષા કરી છે. તમે તેની મહાનતાને ઓળખતા નથી, તેથી શોક કરી રહ્યા છો, જ્યારે તેની કીર્તિ આખા વિશ્વમાં ફેલાશે. તેણે એવું કાર્ય કર્યું છે જે લોકપાલો માટે પણ અઘરું છે; તે તમને અતિ વિશાળ યશ અપાવશે.' મૈત્રેયે કહ્યું: દેવમુનિના આ વચનો સાંભળી, પૃથ્વીના સ્વામીએ રાજસૌખ્યનો ત્યાગ કરીને માત્ર પુત્રના ધ્યાનમાં લીન થયો. ત્યાં, યથાવિધી અભિષેક અને શુદ્ધિ પછી, તેણે એકાગ્ર ચિત્તે રાત્રિ વિતાવી અને ભગવાનની સેવા કરી. પ્રત્યેક ત્રણ રાત્રિ પછી માત્ર બિલી અને બોરના ફળથી જીવતો, તેણે એક મહિનો પોતાની શક્તિ અનુસાર હરિની ઉપાસના કરી. બીજા મહિને, દર છઠ્ઠા દિવસે, પડી ગયેલા પાંદડા, ઘાસ વગેરેનો ભોજન બનાવી ભગવાનની આરાધના કરી. ત્રીજા મહિને, દર નવમા દિવસે, માત્ર જળ પર જીવતો, ધ્યાનમાં લીન રહી ભગવાનને પ્રાપ્ય થવા પ્રયત્ન કર્યો. ચોથા મહિને, દર બારમા દિવસે, માત્ર વાયુથી જીવતો, પ્રાણનિયંત્રણ કરીને ભગવાનમાં ધ્યાન રાખ્યું. પાંચમા મહિને, રાજકુમારે પ્રાણજિત કરીને એક પગ પર ઊભા રહી અડગ સ્તંભ સમાન પરમાત્માનું ધ્યાન કર્યું. સર્વત્રથી મન ખેંચીને હૃદયમાં, જે તત્વો અને ઇન્દ્રિયોનુ સ્થાન છે, ભગવાનના રૂપમાં ધ્યાન કર્યું—અને બીજું કશું જ જોયું નહીં. જ્યારે તેણે પરમાત્મા, મહાત્મા અને તત્વોના આધાર ભગવાનને ધારે રાખ્યા, ત્યારે ત્રણેય લોક ડોલી ઊઠ્યા. એક પગ પર ઊભા રહેલા એ બાળરાજાના અંગૂઠાથી પૃથ્વી દબાઈ ગઈ અને જ્યાં જ્યાં તે ઊભો રહ્યો ત્યાં જમીન હરીણના મંચ જેવી વળી ગઈ. તે જ સમયે, જ્યારે તેણે આત્મારામ ભગવાનનું ધ્યાન કર્યું, ઇન્દ્રિયો બંધ કરી, અડગ ચિત્તે ધ્યાનમાં લીન રહ્યો, ત્યારે સર્વલોકો અને તેમના અધિપતિઓ દમઘૂંટા અનુભવી, હરિ પાસે શરણ ગયા. દેવતાઓએ કહ્યું: 'હે ભગવાન! સર્વ જીવોમાં, જડ-ચેતન, આવું પ્રાણનિયંત્રણ અમે કદી જોયું નથી. કૃપા કરીને અમને આ પીડામાંથી મુક્ત કરો; અમે તમારા શરણ આવીએ છીએ.' ભગવાને કહ્યું: 'ભય ન રાખો. હું એ બાળરાજાને આ કઠિન તપસ્યા છોડાવી દઈશ. તમે તમારા લોકમાં જાઓ. તેની મારી સાથેની એકતા માટે જ તમારો શ્વાસ અટક્યો હતો, હે ઉત્તાનપાદના પુત્રો.' સૂતજીએ કહ્યું: આ રીતે, પ્રજાને દુઃખ ન થાય અને સર્વધર્મ જાણવાની ઇચ્છાથી, રાજા ત્યાં ગયો જ્યાં દેવવ્રત (ભીષ્મ) શય્યા પર હતા. એ સમયે, તેના ભાઈઓ સોનાથી શોભાયમાન ઘોડાઓ સાથે રથમાં, તથા વ્યાસ, ધૌમ્ય અને અન્ય ઋષિઓ પણ સાથે ગયા. શ્રીકૃષ્ણ પણ ધનંજય (અર્જુન) સાથે રથમાં હતા; એમાં રાજા યક્ષોમાં કુબેર જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો. જ્યારે પાંડવો, તેમના અનુયાયીઓ અને ચક્રધારી શ્રીકૃષ્ણે ભીષ્મને ભૂમિ પર પડેલા જોયા—જેમ કોઈ દેવ સ્વર્ગમાંથી પાડી ગયો હોય—ત્યારે સૌએ તેમને વંદન કર્યા. ત્યાં સર્વ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ઋષિઓ, દેવમુનિઓ અને રાજર્ષિઓ ભેગા થયા—ભારતકુલના મુખ્ય ભીષ્મનું દર્શન કરવા.