શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કથા શરૂ થાય છે, જ્યાં દર્શાવવામાં આવે છે કે Kali-yugaમાં, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય જેવા બે મહાન ગુણો વૃદ્ધ અને નિર્વલ બની ગયા છે, કારણ કે તેમને ગ્રહણ કરનાર કોઈ નથી. થોડીક આત્મસંતોષમાં, તેઓ પોતે જ આરામમાં છે. ભક્તિ પૂછે છે: "રાજા પરિક્ષિતે Kali-yugaને કેવી રીતે સ્થાપિત કર્યું? Kali-yugaના આગમન પછી, સર્વ ગુણોની સારતા ક્યાં ગઈ?" એ પછી, ભક્તિ બીજી શંકા કરે છે: "દયાળુ હરિ દ્વારા પણ અધર્મ કેમ દેખાય છે? મારી આ શંકા દૂર કરો, જેથી હું ખુશ થઈ શકું." નારદ કહે છે: "બાળકે, તું પૂછ્યું છે, તો પ્રેમથી સાંભળ. હું તને બધું કહું છું, અને તારી ગૂંઝલ દૂર થઈ જશે." નારદ વર્ણવે છે: "જ્યારે મુકુંદ ભગવાન પૃથ્વી છોડીને પોતાના ધામે ગયા, એ દિવસે Kali-yuga આવી, અને સર્વ ધર્મના માર્ગોને અવરોધી દીધા." રાજા પરિક્ષિતે દિશાઓમાં વિજય મેળવતા Kali-yugaને જોયો, અને Kali-yuga દુઃખી થઈને આશ્રય માગ્યો. રાજાએ તેને મારી નાખ્યો નહીં, જેમ મધમાખી મધ લાવનારને બચાવાય છે. Kali-yugaમાં કેશવના સ્તવનથી તે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, જે તપ, યોગ, અને ધ્યાનથી પણ મેળવવામાં નથી આવતું. Kali-yugaને સર્વત્ર એકરૂપ, નિરર્થક અને નિસ્સાર જોઈને, વિષ્ણુરાતે (પરિક્ષિતે) Kali-yugaને સ્થાપિત કર્યો, જેથી Kali-yugaમાં જન્મેલા લોકો ખુશ રહી શકે. દુશ્કર્મોના કારણે, સર્વત્ર સારતા વિલય થઈ ગઈ છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ હવે બીજ વગરની છાલ જેવી રહી છે. ભાગવત શાસ્ત્ર બ્રાહ્મણો દ્વારા ઘરમાં અને દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું, પણ ફી માટે લાલચ રાખવાથી કથાઓની સારતા પણ વિલય થઈ ગઈ. ભયંકર અને વિશાળ પાપો કરનાર, નાસ્તિક, નરકવાસી લોકો—even તેઓ તીર્થસ્થાનોમાં રહે છે, પણ તીર્થોની સારતા પણ વિલય થઈ ગઈ છે. મહાન ઇચ્છા, ક્રોધ, લાલચ અને તરસથી મન ઉથલાતા લોકો તપમાં જોડાયેલા છે, પણ તપની સાચી સારતા ગુમ થઈ ગઈ છે. મનના પરાજય, લાલચ, દંભ, અને વિમતને આશ્રય લઈને—even માત્ર શાસ્ત્રોનું અભ્યાસ કરવાથી—ધ્યાન અને યોગના ફળ પણ ગુમ થઈ જાય છે. પંડિતો પોતાની પત્નીઓ સાથે મહીસની જેમ આનંદ માણે છે, પુત્ર ઉત્પન્ન કરવા કુશળ છે, પણ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવામાં અશક્ત છે. સાચી વૈષ્ણવતા ક્યાંય નથી, traditonsના નેતાઓમાં પણ નહીં; એટલે સર્વત્ર વાસ્તવિકતાની સારતા પણ વિલય થઈ ગઈ છે. પણ આ તો યુગની સ્વભાવ છે, કોણે દોષ આપવો? તેથી કમળ-નેત્રવાળા ભગવાન સહન કરે છે, નજીક ઊભા રહીને. સૂત કહે છે: આ શબ્દો સાંભળીને સર્વેમાં અતિ આશ્ચર્ય થઈ ગયું. ભક્તિ ફરી બોલી: "આ પણ સાંભળો, શૌનક!" ભક્તિ કહે છે: "દેવોમાં શ્રેષ્ઠ નારદ, તું ખરેખર ધન્ય છે, કારણ કે તું મારા શુભ ફળે અહીં આવ્યો છે. આ લોકમાં સજ્જનોના દર્શનથી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે." "જય જય તેને, જેના શરીર Mayaનું આધાર છે, જે એક જ શબ્દથી સર્વ વાણી સર્જે છે! તેના કૃપાથી ધ્રુવને શાશ્વત અવસ્થાની પ્રાપ્તિ થઈ. હું બ્રહ્માના પુત્રને વંદન કરું છું, જે સર્વ શુભતાનો પાત્ર છે." બીજો અધ્યાય શરૂ થાય છે—શ્રીમદ ભાગવતની મહિમા, અને નારદના પ્રયત્નથી ભક્તિની વ્યથા દૂર કરવાનો પ્રસંગ. નારદ કહે છે: "બાળકે, કેમ તું વ્યર્થમાં દુ:ખી છે? શ્રી કૃષ્ણના કમળ-પાદનો સ્મરણ કર—તારા દુ:ખ દૂર થઈ જશે." "તે જ કૃષ્ણે દ્રૌપદીનો કૌરવોની આપત્તિમાંથી ઉદ્ધાર કર્યો અને ગોપીઓની રક્ષા કરી. એ કૃષ્ણ હવે ક્યાં છે?" "પણ તું, ભક્તિ, તેને જીવનથી પણ વધુ પ્રિય છે. તું બોલે ત્યારે ભગવાન—even નીચલામાં રહેતા લોકોના ઘરમાં પણ આવી જાય છે." "પ્રથમ ત્રણ યુગોમાં, સત્ય, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય મુક્તિના સાધન છે; પણ Kali-yugaમાં માત્ર ભક્તિથી બ્રહ્મ સાથે એકતા મળે છે." "એ રીતે, ચેતન્ય ભગવાને તને, જે તેમના સ્વરૂપની છે, સુન્દર પરમ આનંદરૂપ, કૃષ્ણની પ્રિય ભક્તિરૂપે સર્જી." "ક્યારેક તું હાથ જોડીને પૂછ્યું—'હું શું કરું?' ત્યારે કૃષ્ણે તને આજ્ઞા આપી—'મારા ભક્તોને પોષણ કર.'" "તમે એ આજ્ઞા સ્વીકારી, અને હરિ પ્રસન્ન થયા. તેમણે તને મુક્તિને દાસી તરીકે અને જ્ઞાન-વૈરાગ્યને પુત્ર તરીકે આપ્યા." "વૈકુંઠમાં, તું પોતાની સ્વરૂપે પોષણ કરે છે; પૃથ્વી પર, ભક્તોને પોષવા માટે, તું છાયારૂપે પ્રગટ થાય છે." "મુક્તિ, જ્ઞાન, અને વૈરાગ્ય સાથે, તું પૃથ્વી પર આવી, અને કૃતા યुगથી દ્વાપર સુધી આનંદમાં રહી." "Kali-yugaમાં, મુક્તિ વિમતથી પીડાઈ, અને તારી આજ્ઞાએ, તે ફરી વૈકુંઠમાં પાછી ગઈ." "મુક્તિ અહીં તારા સ્મરણ પ્રમાણે આવે-જાય છે, અને જ્ઞાન-વૈરાગ્ય, જે તારા પુત્ર છે, તારા જ બાજુમાં સુરક્ષિત છે." "અવગણના કારણે, Kali-yugaમાં તારા બે પુત્રો નિર્વલ અને વૃદ્ધ થઈ ગયા છે; છતાં, ચિંતા ન કર—હું કોઈ માર્ગ શોધી કાઢું." "સુંદરે, Kali-yuga જેવો યુગ નથી; એ યુગમાં હું તને દરેક ઘરમાં, દરેક લોકોમાં સ્થાપિત કરીશ." "બીજી ફરજો છોડીને, મહાપર્વને પ્રાધાન્ય આપી, એ સમયે હું હરિની સેવા નહીં કરું, ન તો તને વિશ્વમાં ફેલાવું." "જે જીવ તારા સાથે Kali-yugaમાં રહે—even પાપી હોય—કૃષ્ણના મંદિરમાં નિર્ભય જઈ શકે છે." "જેના હ્રદયમાં પ્રેમરૂપ ભક્તિથી હંમેશા ભરેલું હોય, તેમને અશુદ્ધ જીવ—even સ્વપ્નમાં પણ—હાનિ કરી શકે નહીં." "ભૂત, પિશાચ, રાક્ષસ—even અસુરો પણ—જેના મનમાં ભક્તિ છે, તેમને સ્પર્શથી પણ જીતવા અશક્ય છે." "તપ, વેદ, જ્ઞાન કે કર્મથી હરિ પ્રાપ્ત થતો નથી—માત્ર ભક્તિથી. ગોપીઓ એનું પ્રમાણ છે." "હજારો માનવ જન્મ પછી ભક્તિ માટે પ્રેમ ઉદ્ભવે છે; Kali-yugaમાં ભક્તિ, ભક્તિ—માત્ર ભક્તિથી કૃષ્ણ તારા સામે ઊભા થાય છે." "ભક્તિથી દુશ્મનતા રાખનાર ત્રણેય લોકમાં ડૂબી જાય છે; એક વખત દુર્વાસાએ ભક્તિને અપમાન આપીને દુ:ખ ભોગવ્યું." "પર્યાપ્ત છે વ્રત, તીર્થ, યોગ, યજ્ઞ, જ્ઞાન-ચર્ચા—માત્ર ભક્તિથી જ મુક્તિ મળે છે." આ રીતે, Kali-yugaમાં ભક્તિની મહિમા, જ્ઞાન-વૈરાગ્યની સ્થિતિ અને ભગવાન કૃષ્ણની કૃપા દર્શાવવામાં આવે છે.