શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કુંતિદેવી શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રીકૃષ્ણને સંબોધીને કહે છે: “હે ભગવાન! હું તમને કાળરૂપ, સર્વવ્યાપી, અનાદિ અને અનંત, સર્વ જીવોમાં સમાનપણે વિહરતાં, અને જેથેથી જ પરસ્પર વિખવાદ ઉત્પન્ન થાય છે એવા શાસક તરીકે માનું છું. હે પ્રભુ, તમારા આશયને કોઈ જાણતું નથી. જગતમાં તમારી લીલાઓ માનવો માટે અદ્ભુત અને ગૂઢ છે; તમે કોઈ પ્રતિ કે દ્વેષ રાખતા નથી, છતાં લોકો પોતાના મનમાં પક્ષપાતની કલ્પના કરે છે. હે જગન્નાથ, તમે જન્મે છે અને કર્મો કરો છો એવું કહેવાય છે—પણ તમે તો અજન્મા અને અક્રિય છો. પશુ, માનવ કે જળચર જેવા વિવિધ યોનિમાં તમારો અવતાર માનવો માટે પરમ આશ્ચર્યજનક છે. જ્યારે ગોપીબાળાએ તમારો દુષ્કૃત્ય માટે દોરીથી બંધવાનો પ્રયાસ કર્યો ત્યારે કાળજીએ ભરાયેલા, અંજને અને આંસુઓથી ભીંજાયેલા નેત્રો અને ભયથી નમાવેલું મુખ જોઈને હું ચકિત થઈ જાઉં છું—કારણ કે, જેઓ ભયંકર છે તે પણ તમને ડરે છે. કેટલાક કહે છે કે યદુવંશના પુણ્યશાળી માટે તમારી પ્રસિદ્ધિ વધે તે માટે અજન્મા ભગવાનનો અવતાર થયો છે, જેમ મલય પર્વતમાં ચંદન વૃક્ષ ઉગે છે. બીજાઓ કહે છે કે વસુદેવ-દેવકીના વિનંતિથી, દેવદ્વેષી દુર કરવા અને જગતની રક્ષા કરવા માટે તમે અવતાર ધારણ કર્યો. કેટલાક કહે છે કે પૃથ્વી ભારે ભારથી દુઃખી થઈને બ્રહ્માજી પાસે ગઈ ત્યારે, પૃથ્વીનું ભાર ઉતારવા માટે બ્રહ્માના વિનંતિથી તમારો અવતાર થયો. બીજાઓ કહે છે કે અજ્ઞાન, ઇચ્છા અને કર્મથી પીડાતા મનુષ્યો માટે તમે એવા કર્મો કર્યા કે જે સાંભળવા અને સ્મરણ કરવા યોગ્ય છે. જે લોકો સતત તમારી કથાઓ સાંભળે છે, ગાયન કરે છે, ગૌરવ કરે છે, સ્મરણ કરે છે અને આનંદ મેળવે છે, તેઓ ઝડપથી તમારી પાદપદ્મનો દર્શન કરે છે, જે સંસારના પ્રવાહનો અંત કરે છે. હે પ્રભુ, શું તમે હવે અમને, તમારા આશ્રિત અને મિત્રોને, ત્યજી દશો? અમારે તો તમારા પાદપદ્મ સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નથી, જરુર અમે રાજ્યના બંધન અને પાપથી બંધાયેલા છીએ. અરે, અમે પાંડવો અને યદુઓ કોણ છીએ? માત્ર નામ અને રૂપ જ છીએ. જ્યારે તમે, હે ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, દૃશ્યમાં નથી, ત્યારે અમે શૂન્ય થઈ જાઈએ છીએ. હે ગદાધર, પૃથ્વી હવે વધુ તેજસ્વી નહીં રહે, કારણ કે તે હવે તમારી ચિહ્નિત પાદપદ્મથી શોભાયમાન નથી. તમારી કૃપાદૃષ્ટિથી જ આ ધરા, વૃક્ષ-વનસ્પતિઓ, પર્વતો, નદીઓ અને મહાસાગરો સમૃદ્ધ અને પોષિત છે. હું પ્રાર્થના કરું છું, હે જગન્નાથ, હે વિશ્વાત્મા, તમે મારા પાંડવો અને વૃષ્ણિગણ પ્રત્યેના મમત્વના મજબૂત બંધનને કાપી નાખો. હે મધુસૂદન, મારું મન અનન્ય પ્રેમથી હંમેશા તમારી તરફ વહે, જેમ ગંગા સતત સમુદ્રમાં વહે છે. હે શ્રીકૃષ્ણ, કૃષ્ણના મિત્ર, વૃષ્ણિ-વંશના વડિલ, દુષ્ટોના સંહારક, રાજાવંશોમાં અગ્નિસ્વરૂપ, મુક્તિદાતા, ગોવિંદ, ગો-બ્રાહ્મણ-દેવતાઓના દુઃખહરતા, યોગેશ્વર, સર્વના ગુરુ, હે પ્રભુ, હું તમને વંદન કરું છું.” કુંતિદેવીના આ મધુર સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈને, સર્વમંગલમય વૈકુંઠનાથ શ્રીકૃષ્ણ સ્મિતપૂર્વક તેમને આશ્ચર્યમાં મુકી દે તેવી માયાથી જોઈ રહ્યા છે. પછી તેમણે પ્રેમથી વિદાય આપી અને હસ્તિનાપુર પ્રવેશ કર્યો. પરંતુ જ્યારે તેઓ પોતાની નગરી તરફ સ્ત્રીઓ સાથે જવા લાગ્યા, ત્યારે રાજાએ પ્રેમવશ તેમને રોકી લીધા. યદ્યપિ વ્યાસ અને અન્ય ઋષિઓ તથા અદ્ભુતકર્મા કૃષ્ણે રાજાને ઘણીવાર ઉપદેશ આપ્યો, ઇતિહાસો દ્વારા સમજાવ્યું, છતાં રાજા દુઃખથી વ્યાકુળ રહીને સમજી શક્યા નહીં. ધર્મપુત્ર રાજા, પોતાના મિત્રોનું વિધ્વંસ યાદ કરીને, મોહ અને આસક્તિથી, સામાન્ય મનુષ્ય જેવી વૃત્તિથી બોલ્યા: “અરે! મારા દુષ્ટ હૃદયમાં જડેલી અજ્ઞાનતા જુઓ! બીજાના શરીર માટે મેં કેટલાંય સેનાઓનો વિનાશ કર્યો. જો હું દસ હજાર વખત દસ હજાર વર્ષ સુધી નરકમાંથી મુક્ત થઈ જઈશ, તો પણ બાળકો, બ્રાહ્મણો, મિત્રો, સગાં, પિતા, ભાઈ અને ગુરૂઓના હત્યાના પાપથી મુક્ત નહિ થાઉં. ધર્મયુદ્ધમાં દુશ્મનનો નાશ કરવો રાજાને માટે પાપ નથી એવું કહેવાય છે, છતાં આ વચન મને શાંતિ આપતું નથી. જે સ્ત્રીઓના સગાં મારી ગયા છે, તેમની દુશ્મનાવટ ઘરવાળાઓના કર્મોથી ઊભી થઈ છે, તેને હું દૂર કરી શકતો નથી. જેમ કાદવ કાદવને સાફ કરી શકતો નથી, કે દારૂ દારૂના દાગને દૂર કરી શકતું નથી, તેમ જીવહિંસા એકથી યજ્ઞો દ્વારા પવિત્ર કરી શકાતી નથી. હવે, હે રાજકુમાર, શ્રેષ્ઠ ગુપ્ત મંત્ર સાંભળો, જે સાત રાત સુધી જપવાથી આકાશમાં વિહરતાં પ્રાણીઓનું દર્શન થાય છે: ‘ૐ, શ્રીવાસુદેવાય નમઃ।’ આ મંત્રથી વિદ્વાન પુરુષે યોગ્ય સ્થાન અને સમય જાણીને વિવિધ દ્રવ્યોથી પૂજા કરવી. શુદ્ધ જળ, પુષ્પો, વનમૂળ, ફળ, કૂમળા અંકુરો, નવા વસ્ત્રો અને ખાસ કરીને તુલસીપત્રથી ભગવાનની આરાધના કરવી. માટિ, પાણી અથવા અન્ય પદાર્થથી બનેલી મૂર્તિ પામીને, સંયમી, શાંત, મિતભાષી અને મિતાહારી મનુષ્યે પૂજન કરવું. ઉચ્ચ સ્તુતિઓથી પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન પોતાની અચિંત્ય શક્તિ અને સ્વેચ્છાથી પ્રગટ થાય છે; તેમનું હૃદયમાં ધ્યાન કરવું. પૂર્વે જે સર્વ સેવા કરવામાં આવી હોય, તે હવે મંત્રસ્થિત રૂપને, હૃદયપૂર્વક મંત્રમાં લીન થઈને, અર્પણ કરવી. શરીર, મન અને વાણીથી, હૃદયની ભક્તિથી, ભગવાનની સાચી રીતે આરાધના થાય છે. જે મનુષ્યો કપટરહિત ભાવે યોગ્ય રીતે પૂજા કરે છે, ભગવાન તેમની ભક્તિ વધારતા જાય છે અને તેમને પરમ કલ્યાણ આપે છે, જે સામાન્ય કર્મોથી પ્રાપ્ત થતું નથી. ઇન્દ્રિયસુખથી વિમુખ રહેનાર વ્યક્તિએ સતત અને નિષ્ઠાપૂર્વક ભક્તિયોગથી ભગવાનની આરાધના કરવી, જેથી પૂર્ણ મુક્તિ મળે. આ રીતે ઉપદેશ પામી, રાજકુમારે પરિક્રમા કરી, વંદન કરી અને ભગવાનના પદચિહ્નોથી પવિત્ર થયેલા મધુવન પધાર્યા. જ્યારે તેઓ વનવાસે ગયા, ત્યારે ઋષિ રાજમહલમાં આવ્યા, રાજાએ તેમનું યથોચિત સન્માન કર્યું અને આરામથી બેઠા પછી તેમણે વાત શરૂ કરી. નારદ કહે છે: “હે રાજા, તમે શા માટે દુઃખથી સુકાયેલા ચહેરા સાથે લાંબા વિચારમાં બેઠા છો? શું કામના કે ધર્મને ધન સાથે જોડીને પણ તમારી કોઈ ઇચ્છા પૂર્ણ થતી નથી?” રાજા કહે છે: “હે બ્રાહ્મણ, મારી પાંચ વર્ષની નિર્દોષ સંતાનને અને તેની માતાને ક્રૂર સ્ત્રી દ્વારા વનમાં મોકલવામાં આવ્યા છે; તે એક મહાન ઋષિ છે. હે બ્રાહ્મણ, જો કે તે વનમાં અશક્ત છે, પણ વાઘો તેને નુકસાન ન પહોંચાડે—તે થાકેલો, ભૂખેલો, સુતેલો છે, તેનું કમળ જેવું મુખ મલિન થઈ ગયું છે. અરે, મારા દૈર્યને જુઓ! એક સ્ત્રીના હાથે પરાજિત થઈ ગયો છું. પ્રેમથી મારી ગોદમાં આવવા ઇચ્છતો તે નિર્દોષ બાળક આવ્યો ત્યારે પણ મેં તેને આવકાર્યો નહીં—હું કેટલો અધમ છું!