શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આશ્ચર્ય માનશો નહીં, કારણ કે અચ્યૂત શ્રીહરિમાં તો સર્વવિચિત્રતાઓથી પરિપૂર્ણ એવા, અજન્મા ભગવાન પોતાની દિવ્ય માયાથી આ જગતનું સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે. હવે, બ્રહ્માની શક્તિથી મુક્ત થયેલી, પોતાના પુત્રો અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે રહેલી ધર્મનિષ્ઠા પૃથા, કૃષ્ણના વિદાય લેવાના સમયે, કૃષ્ણને સંબોધીને કહેવા લાગી. કુંતીએ કહ્યું: “હે પ્રભુ! હું તમને વંદન કરું છું, તમે આદિ પુરુષ, જગતના સ્વામી, પ્રકૃતિથી પરા, સર્વ જીવોથી અજ્ઞેય અને દૃશ્ય-અદૃશ્ય રૂપે સર્વત્ર વિરાજમાન છો. તમે માયાના આવરણથી ઢંકાયેલા, અવિનાશી અને અજ્ઞેય છો; જેમ નટનટીની વેશભૂષા તેને છુપાવે છે, તેમ તમે પણ ભક્તિથી રહિત લોકોની દૃષ્ટિથી છુપાયેલા રહો છો. પવિત્ર હૃદય ધરાવતાં મહાન ત્યાગીઓ માટે જ ભક્તિ સ્થાપવા તમે આવો છો, તો અમે સ્ત્રીઓ તમને કેવી રીતે ઓળખી શકીએ? હું કૃષ્ણ, વાસુદેવ, દેવકીપુત્ર, નંદગોપ અને ગોપગણના વત્સલ, તથા ગોવિંદને વારંવાર વંદન કરું છું. કમળનાભ, કમળમાળા ધારણ કરનાર, કમળને સમાન નેત્રોવાળા અને કમળ જેવા પદવાળાને પણ હું વંદન કરું છું. જે રીતે હૃષીકેશે, દુષ્ટ કંસના બાંધનમાંથી લાંબા સમયમાં દુખી થયેલી દેવકીની મુક્તિ કરી, એ જ રીતે, હે પ્રભુ, તમે વારંવાર મને અને મારા પુત્રોને અનેક સંકટોમાંથી ઉગારી લીધા. હે હરિ! વિષપાનથી, મહાન અગ્નિથી, રાક્ષસના ભયથી, દુષ્ટ સભામાંથી, જંગલના કષ્ટોથી, મહાબલી યોદ્ધાઓ સાથેના યુદ્ધોથી અને દ્રૌણના અસ્ત્રથી પણ તમે અમારો રક્ષણ કર્યું. હે જગતગુરુ! એવી આપત્તિઓ અમારે પર સતત આવતી રહે, જેથી અમે તમને વારંવાર જોઈ શકીએ, કેમ કે જ્યારે તમે સામે રહો ત્યારે પુનર્જન્મનો ચક્ર ભોગવવો પડતો નથી. જે મનુષ્ય જન્મ, સંપત્તિ, જ્ઞાન અને રૂપથી ગર્વિત હોય, તે તમને સાચા હૃદયથી બોલી શકતો નથી; તમે તો માત્ર સર્વથી રહિત, ત્યાગી લોકો માટે જ સરળતાથી પ્રાપ્ત થાઓ છો. હું તમને વંદન કરું છું, હે અશરીરી, જે ત્યાગીઓનું એકમાત્ર ધન છો, જે પૂર્ણ શાંતિમાં, સ્વયમય આનંદમાં રમી રહો છો અને મુક્તિના દાતા છો. હું તમને અનાદિ, અનંત, સર્વવ્યાપી, સર્વ જીવમાં સમાન રીતે ગતિશીલ, અને પરસ્પર વિગ્રહના મૂળરૂપ ‘કાળ’ તરીકે જ માનું છું. હે પ્રભુ! કોઈ પણ તમારા ઇચ્છા જાણતો નથી; જગતમાં તમારા કૃત્યો મનુષ્યને મજાક જેવાં લાગે છે. તમે કોઈના પ્રત્યે રાગ-દ્વેષ રાખતા નથી, છતાં લોકો પોતાના મનમાં પક્ષપાત ધરાવે છે. જગતના આત્મા, અજન્મા, અક્રિય, પશુ, મનુષ્ય કે જળચર રૂપે જન્મ અને કૃત્ય પણ મનુષ્યને ચકિત કરે છે. મને તો એ આશ્ચર્ય લાગે છે કે જ્યારે ગોપી એ તમારા દુષ્ટામણાં માટે દોરી લાવી, ત્યારે તમારે ભયથી ડરીને, આંખોમાં અશ્રુ અને કાજલ સાથે, શરમથી માથું નમાવ્યું—જ્યારે ભય પણ તમારાથી ડરે છે! કેટલાંક કહે છે કે અજન્માએ યદુકુળમાં, પુણ્યશાળીઓના યશ માટે, મલય પર્વત પર ચંદન વૃક્ષ જેમ ઊગે છે, તેમ જન્મ લીધો. બીજાઓ કહે છે કે વસુદેવ-દેવકીની પ્રાર્થનાથી, દેવદ્વેષ્ટાઓના વિનાશ અને જગતની રક્ષા માટે તમે અવતાર લીધો. કેટલાક કહે છે કે પૃથ્વી ભારે બોજથી ડૂબતી હતી ત્યારે બ્રહ્માની પ્રાર્થનાથી પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા તમે અવતર્યા. બીજાઓ કહે છે કે તમે અવિદ્યા, કામ અને કર્મથી પીડાતા લોકો માટે, શ્રવણ અને સ્મરણયોગ્ય કૃત્ય કરવા પધાર્યા. જે લોકો સતત તમારા કથાનુ શ્રણ, ગાન, સ્તુતિ, સ્મરણ અને આનંદથી ભક્તિ કરે છે, તેઓ જલ્દીથી તમારા કમળ સમાન પદને પામે છે, જે સંસારના પ્રવાહને અંતે પહોંચાડે છે. હે પ્રભુ! શું તમે હવે અમને, તમારા શરણાગત અને સ્નેહી મિત્રોને છોડી દઈશો? અમારે તો તમારા પદ સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નથી, ભલે અમે રાજપદ અને તેના પાપોમાં બંધાયેલ હોઈએ. પાંડવો અને યદુઓ તો માત્ર નામ અને રૂપ જ છે; જો તમે, ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, દૃશ્યમાં ન રહો તો અમે કંઈ જ નથી. હે ગદાધર! ધરતી પણ હવે એવી તેજસ્વી નહીં રહે, કેમ કે તે તમારા પદચિહ્નોથી સુશોભિત છે. તમારા દ્રષ્ટિપાતથી જ ભૂમિ, વનસ્પતિ, પર્વતો, નદીઓ અને સમુદ્ર—all સમૃદ્ધ અને પોષિત થાય છે. અત: હે વિશ્વના સ્વામી, વિશ્વાત્મા, વિશ્વરૂપ, કૃપા કરીને પાંડવો અને વૃષ્ણિગણ પ્રત્યે મારા હૃદયમાં રહેલા આ ઘનિષ્ઠ મમત્વના બંધનને છિન્ન કરી દો. હે મધુસૂદન! એમ થાય કે મારો મન બીજે ક્યાંય ન જાય અને ગંગા જેમ સતત સાગરમાં વહે છે તેમ, તેમા સતત તમારી ભક્તિ વહે. હે શ્રીકૃષ્ણ! કૃષ્ણના મિત્ર, વૃષ્ણિપ્રમુખ, દુષ્ટનો વિનાશક, રાજવંશમાં અગ્નિરૂપ, મુક્તિદાતા, ગોવિંદ, ગૌ, બ્રાહ્મણ અને દેવોના દુ:ખહરણ, યોગેશ્વર, સર્વના ગુરુ—તમને હું વંદન કરું છું. સૂતજીએ કહ્યું: પૃથાએ આ રીતે મધુર સ્તુતિથી ભગવાન વૈકુંઠના સર્વમંગલ સ્વરૂપની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ભગવાન હળવું સ્મિત કરતાં, જાણે પોતાની માયાથી તેને મોહિત કરતા હોય તેમ લાગ્યું. પછી તેમણે સ્નેહપૂર્વક વિદાય આપી, હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશ કર્યો. પરંતુ જ્યારે તેઓ પોતાની નગરી તરફ સ્ત્રીઓ સાથે જતા હતા, ત્યારે રાજાએ પ્રેમવશ તેમને રોકી લીધા. યમરાજના પુત્ર રાજાએ, વ્યાસ અને અન્ય ઋષિઓ તથા અદ્ભુતકર્મા કૃષ્ણના ઉપદેશ અને ઇતિહાસોથી પણ, દુ:ખથી મોહિત હોવાથી, સમજ ન પામી. ધર્મના પુત્ર રાજાએ, પોતાના મિત્રોના સંહારનું સ્મરણ કરતા, સ્નેહ અને મોહથી, સામાન્ય મનુષ્યની જેમ બોલ્યા: “હાય! મારા દુષ્ટ હૃદયમાં બેસેલું અજ્ઞાન જુઓ! બીજાના શરીર માટે મેં અનેક સેના નાશ કરી. જો હું દસ હજાર વખત દસ હજાર વર્ષ નરકમાંથી મુક્ત પણ થાઉં, તો પણ બાળકો, બ્રાહ્મણો, મિત્રો, સગા, પિતા, ભાઈ અને ગુરુઓના ઘાતનો પાપ છોડતો નથી. રાજા માટે પ્રજાની રક્ષા માટે ધર્મયુદ્ધમાં દુશ્મનોના વધમાં પાપ નથી, છતાં આ આજ્ઞા મને શાંતિ આપતી નથી. જે સ્ત્રીઓના સગાં મારી ગયા છે, તેમની સામે ઉદ્ભવેલી દુશ્મનાવટ, ગૃહસ્થના કર્મથી, હું દૂર કરી શકતો નથી. જેમ કાદવ કાદવથી, દારૂ દારૂથી, અને હત્યા હત્યાથી શુદ્ધિ થતી નથી, તેમ યજ્ઞથી પણ જીવહિંસા શુદ્ધ થતી નથી. હવે, હે રાજકુમાર, શ્રેષ્ઠ ગુપ્ત મંત્ર સાંભળો, જે સાત રાત સુધી જપવાથી મનુષ્ય આકાશમાં ગતિશીલ પ્રાણીઓને જોઈ શકે છે: ‘ૐ, ભગવાન વાસુદેવને નમસ્કાર.’ આ મંત્રથી વિદ્વાન પુરુષે, યોગ્ય સ્થાન અને સમયે, વિવિધ દ્રવ્યોથી અને સામગ્રીથી ભગવાનનું પૂજન કરવું. પવિત્ર જળ, પુષ્પો, જંગલમાં મળતા મૂળ, ફળ, નાજુક કૂંપળો, તાજા વસ્ત્રો અને વિશેષ કરીને તુલસીના પત્રો વડે ભગવાનનું પૂજન કરવું.” આ રીતે, કુંતીના હૃદયની ભક્તિ અને યુધિષ્ઠિરના અંતરદ્વંદ્વ વચ્ચે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ચરિત્ર અને ઉપદેશે સમગ્ર સભાને ભાવવિભોર કરી.