શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સૂતજી કહે છે: જ્યારે કુંતીદેવીએ શ્રીકૃષ્ણને પ્રાર્થના કરી, ત્યારે ભક્તો પર અતિપ્રેમ કરનારા ભગવાને સમજી લીધું કે દ્રોણપુત્રે છોડેલું अस्त્ર પાંડવ વંશના વિનાશ માટે જ છે. એ સમયે, મહર્ષિ, પાંચેય પાંડવો જ્વલંત તીરોને પોતાની તરફ આવતાં જોઈને પોતાના શસ્ત્રો લઈને રક્ષણ માટે તૈયાર થઈ ગયા. પણ જેમના મન હંમેશા ભગવાન પર સ્થિર હતા એવા પોતાના ભક્તો પર આવી પડેલી આ આપત્તિ જોઈને, ભગવાને પોતાના સુદર્શન ચક્ર વડે પોતાના જનોનું રક્ષણ કર્યું. યોગેશ્વર હરિ, જે સર્વના અંતરમાં નિવાસ કરે છે, એણે પોતાની શક્તિથી કુરુવંશની ઉત્તરા ના ગર્ભને આવરી લીધો. બ્રહ્મશિરસ્ત્ર અચૂક અને અપરાજેય છે, પણ ભૃગુશ્રેષ્ઠ, તમારી વૈષ્ણવ શક્તિ સામે એ પણ નિષ્ફળ થયું. આમાં આશ્ચર્ય કેવું? અચ્યૂત ભગવાન તો સર્વવિચિત્રતાથી ભરપૂર છે; એ અજન્મા ભગવાન પોતાની માયાથી જગતની રચના, પાલન અને સંહાર કરે છે. હવે બ્રહ્માસ્ત્રના પ્રભાવથી મુક્ત થઈ, પોતાના પુત્રો અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે, પુણ્યવતી પૃથા, શ્રીકૃષ્ણના વિદાય સમયે એમને પ્રણયભરી વાણીથી બોલી. કુંતીદેવી કહે છે: હું તમને વંદન કરું છું, જે પ્રાકૃતિક ગુણોથી પર છે, સર્વેના અંતર્યામી છે, છતાં સર્વેને અવ્યક્ત છે અને અંદર-બહાર વ્યાપી છે. માયાના પડદાથી ઢંકાયેલા, અજ્ઞેય અને અવિનાશી તમે, મોહગ્રસ્ત દૃષ્ટિ ધરાવનારા લોકોને દેખાતા નથી, જેમ નટ પોતાનું વેશ પહેરી છૂપાઈ જાય છે. પવિત્ર ચિત્તવાળા ત્યાગીઓમાં ભક્તિ સ્થાપવા માટે તમે અવતરીયા છો, તો આપણે સ્ત્રીઓ કેવી રીતે તમને ઓળખી શકીએ? કૃષ્ણ, વાસુદેવ, દેવકીપુત્ર, નંદનંદન, ગોપાલ, ગોવિંદ—તમને વારંવાર નમસ્કાર. કમળનાભ, કમળમાળાધારી, કમળનેત્ર, કમળતુલ્ય પદવાળા—તમને વંદન. હૃષીકેશ, જેમ તમે દેવકીનું દુઃખ દૂર કર્યું, એમ જ અમારો વારંવાર ઉદ્ધાર કર્યો; અમને વિષથી, અગ્નિથી, મનુષ્યભક્ષકથી, દુષ્ટ સભામાંથી, જંગલની કઠિનતાથી, મહાયોદ્ધાઓ સાથેના યુદ્ધોમાંથી અને દ્રોણપુત્રના अस्त્રથી, હે હરિ, તમે અમને બચાવ્યા. હે જગતગુરુ, આવી આપત્તિઓ અમારે ઉપર વારંવાર આવે એવી મારી ઈચ્છા છે, જેથી અમે તમને વારંવાર જોઈ શકીએ; કેમ કે તમારું દર્શન થાય ત્યારે ફરી જન્મ જોવા પડે નહીં. જન્મ, સંપત્તિ, વિદ્યા અને સૌંદર્યથી ગર્વિત મનુષ્ય તમને સાચા હૃદયથી બોલી શકતો નથી; તમે તો નિરાધાર, નિઃસ્વ લોકો માટે જ પ્રાપ્ત્ય છો. હે અશરણશરણ, ગુણરહિત, આત્મસુખી, શાંત, મોક્ષના સ્વામી, તમને વંદન. હું તમને અનાદિ-અનંત, સર્વવ્યાપી સમયરૂપ, સર્વેમાં સમાન રીતે ગતિ કરનારા, અને પરસ્પર વિવાદના મૂળરૂપ માનું છું. કોઈપણ તમારા અભિપ્રાયને જાણતો નથી; તમારી લીલાઓ મનુષ્યો માટે અદભુત છે. તમે કોઈને પ્રિય કે અપ્રીય નથી રાખતા, છતાં લોકો પોતાના મનથી પક્ષપાત માને છે. જગતના આત્મા, અજન્મા, અક્રિય, પશુ-પક્ષી-માનવ-જલચર રૂપે જન્મ અને કર્મ પણ મહામાયાની વિદંભના છે. ગોપીઓએ જ્યારે તમારી શરારતથી તમને બાંધવા દોરડું લાવ્યું, ત્યારે તમારી ભયભીત આંખોમાં અશ્રુ અને કાજલ લાગેલું હતું, અને તમે શરમથી મોં નમાવ્યું—આ જોઈને હું અચંબિત થઈ જાઉં છું, કારણ કે તમને તો ભય પણ ડરે છે. કેટલાંક કહે છે કે યદુવંશની કીર્તિ માટે, માલયાચલમાં ચંદન જેમ ઉગે છે તેમ, અજન્મા ભગવાન જન્મ્યા. બીજાઓ કહે છે કે વસુદેવ અને દેવકીની પ્રાર્થનાથી, દેવદ્વેષ્ટાઓના વિનાશ અને જગતના રક્ષણ માટે તમે અવતર્યા. કેટલાક કહે છે કે પૃથ્વી ભારથી દબાઈ રહી ત્યારે બ્રહ્માજીની પ્રાર્થનાથી તમે પૃથ્વીનો ભાર હલકું કરવા અવતર્યા. બીજાઓ કહે છે કે અજ્ઞાન, કામ અને કર્મથી પીડાતા લોકો માટે તમે શ્રવણ અને સ્મરણયોગ્ય લીલાઓ કરવા પધાર્યા. જે લોકો સતત તમારી કથાઓ સાંભળે, ગાયે, સ્મરે અને આનંદથી જીવે છે, તેઓ જલ્દી જ તમારા કમળપદ દર્શન કરે છે, જે સંસારના પ્રવાહને અંત આપે છે. હે ભગવાન, શું હવે તમે અમને, તમારા આશ્રિત અને ભક્તોને, જેઓ રાજપદ અને તેના દોષોથી બંધાયેલ હોવા છતાં, તમારા કમળપદ સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નથી, છોડીને જશો? પાંડવો અને યદુઓ તો માત્ર નામ અને રૂપ જ છે; હે હૃષીકેશ, જ્યારે તમે સામે નથી, ત્યારે અમે કશું જ નથી. હે ગદાધર, પૃથ્વી તો આજે તમારી પદપદ્મોની છાપથી શોભાયમાન છે. તમારી દૃષ્ટિથી આ ભૂમિ, વનસ્પતિ, પર્વતો, નદીઓ અને સમુદ્ર—all સુફળ અને સમૃદ્ધ છે. હે વિશ્વનાથ, વિશ્વાત્મા, વિશ્વમૂર્તિ, કૃપા કરીને પાંડવો અને યદુઓ માટે મારા મનમાં રહેલી મમતા કાપી નાખો. હે મધુસૂદન, જેમ ગંગાજળ સતત દરિયામાં મળે છે, તેમ મારું મન પણ કોઈ અન્ય વિષયમાં ન ફરે અને તમારી ભક્તિમાં સતત વહે—એવી કૃપા કરો. હે શ્રીકૃષ્ણ, કૃષ્ણના મિત્ર, વૃષ્ણિપ્રમુખ, દુષ્ટોના નાશક, રાજવંશમાં અગ્નિ, મોક્ષદાતા, ગો, બ્રાહ્મણ અને દેવોના દુઃખહરણ, યોગેશ્વર, સર્વગુરુ, તમને વંદન. સૂતજી કહે છે: પૃથાએ આવી મધુર સ્તુતિ કરી ત્યારે, સર્વમંગલમય વૈકુંઠનાથ ભગવાન હળવી સ્મિત સાથે એમને માયાથી મોહિત કરતાં હોય એમ જોઈ રહ્યા. પછી ભગવાને પ્રેમથી વિદાય લઈને હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશ કર્યો. પણ જ્યારે તેઓ પોતાની નગરી જતા હતા, ત્યારે રાજાએ પ્રેમવશે તેમને અટકાવ્યા. વ્યાસ અને અન્ય ઋષિઓ તથા વિસ્મયકર્મા શ્રીકૃષ્ણે ઘણી વાર સમજાવ્યા છતાં પણ ધર્મપુત્ર રાજા દુઃખમાં ગરકાવ હોવાથી સમજ્યા નહિ. પોતાના મિત્રોની હત્યા યાદ કરીને, સાધારણ મનુષ્યની જેમ મોહ અને આસક્તિથી ભરાયેલા રાજાએ કહ્યું: હાય! જુઓ મારા હૃદયમાં કેટલું ઘોર અજ્ઞાન છે! બીજાના શરીર માટે મેં કેટલીય સેનાઓનો વિનાશ કર્યો. જો હું દસ હજાર વખત દસ હજાર વર્ષો સુધી નર્કમાંથી મુક્ત પણ થાઉં, તો પણ, બાળકો, બ્રાહ્મણો, મિત્ર, સગા, પિતા, ભાઈ અને ગુરુની હત્યાના પાપથી છુટકારો નહીં મળે. રાજ્યરક્ષક રાજાને ધર્મયુદ્ધમાં શત્રુહિંસા પાપ નથી—એવું શાસ્ત્ર કહે છે—પણ એ વચનો મારા અંતરમાં સમજાતા નથી. આ રીતે, પવિત્ર શ્લોકોના ક્રમ અને ભાવને જાળવીને, શ્રીમદ્ ભાગવતના આ પ્રસંગે ભગવાનની અનન્ય કૃપા, કુંતીદેવીની ભક્તિ અને ધર્મરાજ યुधિષ્ઠિરના અંતરદ્વંદ્વનું વર્ણન થાય છે.