શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યુધિષ્ઠિર ધર્મના જ્ઞાતા અને મહાન હતા. તેમને સંબોધીને દ્રૌપદી ભાવુકતાથી કહે છે: “હે મહાન, આપના પવિત્ર અને વિખ્યાત કુળે ક્યારેય દુઃખદ નામ ન મેળવવું જોઈએ. ગૌતમિ, જે પતિવ્રતા છે, તેને એ દુઃખ ન મળે, જે દુઃખે હું વારંવાર મારા મૃત પુત્રોને યાદ કરીને રડી છું. બ્રાહ્મણ વર્ગ જો અયોગ્ય ક્ષત્રિયોથી દુઃખી થાય છે, તો તે વર્ગ—even if they are pure—તેઓ અને તેમના કુટુંબને નાશ પામે છે.” સૂતજી કહે છે: ધર્મપુત્ર રાજાએ રાણીના આ ધર્મમય, ન્યાયી, દયાળુ, સત્ય અને નિષ્પક્ષ વચનો સ્વીકારી લીધા. ત્યાં નકુલ, સહદેવ, યુયુધાન, ધનંજય, દેવકીપુત્ર કૃષ્ણ અને અન્ય પુરુષો તથા સ્ત્રીઓ ઉપસ્થિત હતા. ત્યારે ભીમ ક્રોધથી બોલ્યા: “જે કોઈ નિર્દયતાથી, પોતાના કે સ્વામીના હિત માટે નહીં, પણ નિર્દોષ નિદ્રામાં સૂતા બાળકોની હત્યા કરે છે, તેનું યોગ્ય દંડ મૃત્યુ જ છે.” ભીમ અને દ્રૌપદીના વચનો સાંભળી, ચતુર્ભુજ ભગવાન કૃષ્ણે પોતાના મિત્રના ચહેરા તરફ જોઈને હળવી સ્મિત સાથે કહ્યું: “બ્રાહ્મણ—even if he is an aggressor—હતું હોવા છતાં તેનું વધ કરવું યોગ્ય નથી; પણ આક્રમણ કરનાર deserving of death છે. મેં બંને દિશાઓનું શિક્ષણ આપ્યું છે—મારો આadesh પાળો.” કૃષ્ણે કહ્યું: “કુરુઓને આપેલ વચન, જે તમે તમારી પ્રિયાને શાંત કરવા માટે આપ્યું હતું, અને જે ભીમસેન, દ્રૌપદી અને મને પણ પ્રિય છે, તેનું પાલન કરો.” સૂતજી કહે છે: અર્જુને હરિનો આશય તરત સમજી લીધો અને તેણે પોતાની તલવારથી દ્વિજના મસ્તક પરથી મણિ અને વાળ કાપી નાખ્યા. ત્યારબાદ, તેને કમરથી બાંધીને, બાળકહત્યાના પાપથી તેની કાંતિ ક્ષીણ થઈ ગઈ હતી અને મણિના તેજથી વંચિત થઈ ગયો હતો—એમને શિબિર બહાર કાઢી મૂક્યો. બ્રાહ્મણ નામે માત્ર એવા લોકો માટે શરીરદંડ એ છે: માથું મુંડાવવું, સંપત્તિ લઈ લેવી અને પોતાના સ્થાન પરથી બહાર કાઢી દેવું—બીજું કંઈ નહીં. પાંડવો પોતાના પુત્રના વિયોગમાં દુઃખી થઈ, કૃષ્ણા સાથે મળીને મૃતદેહના સંસ્કાર વગેરે વિધિ કરી. પછી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: “હે મહાભાગ્યશાળી, તમે જે પૂછ્યું છે એ જ મારું પણ ઈચ્છિત કાર્ય છે. બ્રહ્મા, શિવ અને લોકપાલો સૌ મારા લોકમાં વાસ કરવા ઈચ્છે છે.” પછી પ્રજા સુખી અને સમૃદ્ધ બની ગઈ. માતા-પિતાએ પોતાના બાળકોને પ્રેમથી ઉછેર્યા, તેમની મીઠી બોલી અને કલરવ સાંભળીને આનંદ માણ્યો. બાળકોના પાંખના સ્પર્શ અને રમણીય હાવભાવથી માતા-પિતાને આનંદ મળતો, દુઃખ દૂર થઈ ગયું હતું. પણ એ બંનેનું મન, વિષ્ણુની માયાથી મોહગ્રસ્ત થઈને, પોતાના સંતાનો અને પ્રજાની પરવરિશમાં લાગેલું રહ્યું. એક દિવસ, પોતાના બાળકોએ માટે આ બંને પંખીઓ—પતિ-પત્ની—જંગલમાં ખોરાક શોધવા ગયા. ત્યાં એક શિકારી, જંગલમાં ફરતો ફરતો, એમના ઘોસલાની નજીક આવેલા બાળકોને જાળમાં ફસાવી લે છે. પંખી દંપતી ખોરાક લઈને પાછા ફર્યા. માદા પંખીએ પોતાના બાળકોને જાળમાં ફસાયેલા જોઈ, દુઃખથી રડતી રડતી તુરંત એમની તરફ દોડી ગઈ. પ્રેમ અને દુઃખથી અંધ બની, પોતાના બાળકોને બંધાયેલા જોઈ, એ પણ જાળમાં ફસાઈ ગઈ. પિતા પigeonએ પોતાના પ્રિય બાળકો અને પત્નીને બંધાયેલા જોઈ, અત્યંત દુઃખથી વિલાપ કર્યો: “હાય! મારા પાપ અને મૂર્ખતાથી ઘરના ત્રણેય પુરુષાર્થ અધૂરા રહી ગયા. મારી પતિવ્રતા પત્ની, જે મારી દેવી જેવી હતી, હવે પુત્રો સાથે સ્વર્ગમાં પહોંચી ગઈ છે. હું આ ખાલી ઘરમાં એકલો શું માટે જીવું, જ્યારે બધું ગુમાવી દીધું છે?” આ રીતે પોતાના પરિવારથી ઘેરાયેલા, મૃત્યુના પાંજરે પડેલા, પંખી દુઃખમાં મૂર્છિત થઈ પડ્યો. શિકારી એ બધાને પકડી, સંતોષ સાથે, પતિ-પત્ની અને બાળકો—આ સમગ્ર ઘરેલું કુટુંબ—પાછા પોતાના ઘરે લઈ ગયો. આથી, જે ગૃહસ્થ મનથી શાંત નથી, દ્વૈતભાવમાં મગ્ન છે અને સંબંધોમાં બંધાયેલો છે, એ પંખી જેવી સ્થિતિમાં પડી જાય છે. જેને માનવજીવન મળ્યું છે—જ્યાં મુક્તિનું દ્વાર ખુલ્લું છે—પણ ઘરગૃહસ્થ જીવનમાં જ મોહથી બંધાઈ જાય છે, તે જાણે ઊંચે ચડીને પાછો પડી જાય છે. પછી, સૂતજી કહે છે: પાંડવોના કુટુંબની સ્ત્રીઓ, કૃષ્ણાના નેતૃત્વમાં, પોતાના સ્વજનોને તર્પણ આપવા ગંગા કિનારે ગઈ. તેઓએ જળાર્પણ કર્યું અને ફરીથી વ્યથિત થઈ રડી, પછી હરિ અને બ્રહ્માના પવિત્ર ચરણોથી પવિત્ર થયેલી ગંગામાં સ્નાન કર્યું. ત્યાં, કૃષ્ણે કુરુ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને તેમના ભાઈ, ગાંધારી—પુત્રશોકથી પીડાયેલી—પૃથા અને કૃષ્ણા સાથે બેઠેલા જોયા. ભગવાને ઋષિઓ સાથે મળીને, પોતાના સ્વજનો ગુમાવનાર અને દુઃખથી વિલવિલાતા લોકોને, સમયના અપરિવર્તનીય નિયમને સમજાવીને સાંત્વના આપી. કૃષ્ણે અજાતશત્રુ (યુધિષ્ઠિર)ને જુગારમાં ગુમાવેલું રાજ્ય પાછું અપાવ્યું અને કચના સ્પર્શથી પાપી બનેલા રાજાઓનો સંહાર કર્યો—આ રીતે પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું. યુધિષ્ઠિરને ત્રણ અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરાવ્યા, જેની મહાન વ્યવસ્થા હતી; અને તેમનું યશ ચારે તરફ ફેલાયું, જેમ ઇન્દ્રનું ફેલાય છે. પછી કૃષ્ણે પાંડવોને, સાત્યકી અને ઉદ્ધવ સાથે વિદાય લીધી, વ્યાસ અને અન્ય ઋષિઓએ તેમનું સન્માન કર્યું અને કૃષ્ણે પણ તેમને માન આપ્યો. દ્રૌપદી અને અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે વિદાય લઈને, કૃષ્ણ દ્વારકાએ જવા માટે રથ પર ચઢ્યા. એ સમયે ઉત્તરાના રડતાં દોડતી આવી, ભયથી વ્યાકુળ. ઉત્તરાએ વિનંતી કરી: “મારે રક્ષા કરો, હે મહાયોગી, દેવોના દેવ, જગતના સ્વામી! મૃત્યુ ચારે બાજુથી ઘેરી રહ્યું છે, તમે સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નથી. હે ભગવાન, એક અગ્નિ જેવું તપતું લોખંડનું બાણ મારી તરફ દોડી રહ્યું છે! જો એ બળે તો મને બળી જાય, પણ મારા ગર્ભસ્થ બાળકને—મારા સંતાનને—કૃપા કરીને બચાવો!