શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભક્તિ, કૃષ્ણપ્રેમ અને ધર્મની મહિમા વર્ણવતો ભાગવત શાસ્ત્ર, જ્યારે શ્રવણ કરવામાં આવે છે ત્યારે મનુષ્યમાં શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે અખંડ ભક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે, અને તેના હૃદયમાંથી દુઃખ, મોહ અને ભય દૂર કરે છે. મહર્ષિ વ્યાસદેવે આ ભગવત સંહિતાનું યોગ્ય રીતે સંકલન કર્યું અને પોતાના વિરક્ત, ત્યાગી પુત્ર શુકદેવજીને શીખવાડી. આ પ્રસંગે શૌનકમુનિએ પૂછ્યું: "શુકદેવજી તો સર્વે વિષયોથી ઉદાસીન, સ્વયંમાં તૃપ્ત અને પરમ ત્યાગી હતા, તો તેમણે આ મહાન ગ્રંથનું અધ્યયન શા માટે કર્યું?" સૂતજી કહે છે: "જે મહાન ઋષિ સ્વયં તૃપ્ત અને બંધનમુક્ત હોય, એવા જ્ઞાનીજન પણ હરીની ગુણમાહાત્મ્યથી અનાયાસ ભક્તિ કરે છે." શ્રી બદરાયણપુત્ર શુકદેવજી, જેમનું મન હરીના ગુણોમાં મગ્ન હતું, તેઓ સતત એ મહાન કથા — જે વૈષ્ણવ ભક્તોને પ્રિય છે —નું પઠન કરતા. હવે હું પારિક્ષિત મહારાજનો જન્મ, તેમના કાર્યો અને વિદાય, તેમજ પાંડુપુત્રોના અવસાન અને કૃષ્ણકથા કઈ રીતે ઉદ્ભવી તેનું વર્ણન કરું છું. કૌરવો અને શ્રુંજયો વચ્ચે મહાભારત યુદ્ધમાં, જ્યારે મહાવીરો પોતાની ક્ષત્રિય વિધિ પ્રમાણે પૃથ્વી પર પડ્યા અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુશાસન ભીમના ગદા પ્રહારે પગથીયે તૂટી પડ્યો, ત્યારે અશ્વત્થામાએ પોતાના સ્વામી દુર્યોધનને પ્રસન્ન કરવા દુષ્કર્મ કર્યું. તેણે રાત્રે સુતા અવસ્થામાં કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ના પુત્રોના મસ્તક કાપી લીધા, જે સર્વે દ્વારા નિંદનીય અને વિનાશક કાર્ય હતું. પુત્રોના ભયાનક સંહારના સમાચાર સાંભળી, માતા (દ્રૌપદી) દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવતી રડી ઉઠી. તેને શાંતવના માટે મુક્તમણિધારી (અર્જુન) બોલ્યા: "સૌમ્યે, હું તારો શોક દૂર કરીશ — ગાંડીવથી તીક્ષ્ણ બાણ છોડીને હું તે બ્રાહ્મણ-રૂપ દુષ્ટ (અશ્વત્થામા)નું મસ્તક લાવીશ, જેથી તું પુત્રોના દાહ પછી સ્નાન કરી શકે." આ રીતે મૃદુ અને સુખદ વચનો કહી પોતાના પ્રિયજનને શાંત કરી, અચ્યુતમિત્રપુત્ર અર્જુન, હનુમાનધ્વજયુક્ત રથ પર ક્રોધભર્યા, ગુરુપુત્ર અશ્વત્થામાને પકડી લેવા દોડ્યા. અર્જુનને દુરથી આવતાં જોઈ ગુરુપુત્ર, મનમાં ભયથી વ્યાકુળ થઈ, જીવન બચાવવા માટે પોતાની રથ લઈને પૃથ્વી પર ભાગવા લાગ્યો, જાણે કોઈ ભયથી સૂર્યથી દૂર દોડે છે. જ્યારે દ્વિજપુત્રે જોયું કે હવે કોઈ આશ્રય નથી, ઘોડા થાકેલા છે, ત્યારે પોતાને બચાવવા માટે બ્રહ્માસ્ત્રનું સ્મરણ કર્યું. પછી, પોતે જળથી શુદ્ધ થઈ, ધ્યાનમાં સ્થિર થઈ એ શસ્ત્રનું આહ્વાન કર્યું — પણ તેને પાછું ખેંચવાનું જ્ઞાન નહોતું. મૃત્યુ નજીક આવી ગયું હતું. ત્યારે સર્વ દિશાઓમાં ભયાનક, જ્વલંત ઉર્જા પ્રગટ થવા લાગી. આ જીવલેણ સંકટ જોઈને અર્જુન વિષ્ણુને બોલ્યા: "હે કૃષ્ણ, કૃષ્ણ, ભયહરણ, તમે જ ભક્તોના દુઃખ દૂર કરો છો, જન્મમરણના ચક્રમાંથી મુક્ત કરો છો." "તમે મૂળ પુરુષ, પ્રત્યક્ષ પ્રભુ, પ્રકૃતિથી પર અને માયા દૂર કરી પોતાના સ્વરૂપે સ્થિત છો. તમારી શક્તિથી જ તમે સંસારમગ્ન જીવોને પરમ કલ્યાણ, ધર્મ વગેરે આપો છો." "આ અવતાર તમારો પૃથ્વીનું ભાર ઉતારવા અને ભક્તોના સ્મરણ માટે થયો છે. હે દેવાદિદેવ, આ શું છે, ક્યાંથી આવ્યું છે? ચારેય બાજુથી ભયાનક, જ્વલંત ઉર્જા આવી રહી છે." ભગવાન કહે છે: "હું કહું છું, આ દ્રોણપુત્રે છોડેલું બ્રહ્માસ્ત્ર છે. તેને પાછું ખેંચવું આવડતું નથી; મૃત્યુ નજીક છે." "આ ઉર્જાને નાશ કરવા બીજું કોઈ શસ્ત્ર નથી; માત્ર સમાન શસ્ત્રથી જ તેને રોકી શકાય છે. જે શસ્ત્રવિદ્યા જાણે છે, એ જ શસ્ત્રને શસ્ત્રથી અવરોધી શકે." સૂતજી કહે છે: ભગવાનના વચન સાંભળી, અર્જુને શત્રુવિરોધી, ભગવાનની પરિભ્રમણા કરી, જળ સ્પર્શ કરી, બ્રહ્માસ્ત્રનું સામસામું બ્રહ્માસ્ત્ર છોડ્યું. બન્ને શસ્ત્રોની ઉર્જા, તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘેરાયેલી, પૃથ્વી અને આકાશને આવરી, સૂર્યાગ્નિ જેવી વિકરાળ બની. આ શસ્ત્રોની જ્વલંત ઉર્જા ત્રણેય લોકમાં દહન કરતી જોઈ, સર્વ જીવો વિચારવા લાગ્યા કે પ્રલયાગ્નિ પ્રગટ થઈ છે. લોકોમાં ઉથલપાથલ અને જગતમાં ગડબડ જોઈ, તથા વાસુદેવના ઉપદેશને સ્મરી, અર્જુને બંને શસ્ત્રોને પાછાં ખેંચી લીધાં. પછી, અર્જુન તત્કાળ ગૌતમપુત્ર (અશ્વત્થામા) પાસે ગયા, ક્રોધથી આંખ લાલ થઈ, અને તેને પશુની જેમ દોરીથી બાંધી દીધો. જ્યારે બાંધીને શત્રુને ખેંચતો હતો અને શિબિર તરફ લઈ જતો હતો, ત્યારે કમલનેત્ર ભગવાન કૃષ્ણે, ક્રોધિત થઈ, અર્જુનને કહ્યું: "પાર્થ, તેને જીવતો ન રાખ! આ નામનો બ્રાહ્મણ છે, પણ નિર્દોષ, સુતા બાળકોને રાત્રે મારી નાખ્યા છે." "ધર્મ જાણનાર કોઈ પણ શત્રુને — જે મદમાં, વિક્ષિપ્ર, પાગલ, સૂતો, બાળક, સ્ત્રી, અશક્ત, શરણાગત, નિર્દોષ, નિર્ભય હોય — તેને મારે નહીં." "જે પાપી, દુશ્મન, દયાશૂન્ય, પોતાના માટે બીજાના જીવ દહન કરે છે, તેના માટે મૃત્યુ જ શ્રેયસ્કર છે; પાપથી મનુષ્ય પતન પામે છે." "અને તું દ્રૌપદી સમક્ષ, મારા સંભળવામાં, વચન આપ્યું હતું કે, 'તે અહંકારી, તારા પુત્રોના ઘાતકનું મસ્તક હું લાવીશ.'" "અતઃ આ પાપી, આતાતાયિ, બંધુહત્યા કરનાર, ગુરુને દુઃખ આપનાર, કુળને કલંકિત કરનારને મારે જ જોઈએ." સૂતજી કહે છે: અર્જુન, ધર્મનું વિશ્લેષણ કરતાં અને કૃષ્ણના પ્રેરણે હોવા છતાં, પોતાના ગુરુપુત્રને, ભલે તે મહાપાતકી હતો, મારવા ઈચ્છ્યા નહોતા. પછી, અર્જુન પોતાના શિબિર તરફ પાછા ફર્યા અને પોતાના શોકગ્રસ્ત પત્નીને, જે પુત્રોના વિયોગમાં રડતી હતી, સમગ્ર ઘટના કહી. જ્યારે કૃપિએ જોયું કે ગુરુપુત્ર, દુઃખી, શરમથી માથું ઝુકાવેલું, દોરીથી બાંધેલો, કૃષ્ણ દ્વારા તેજહીન અને પશુ સમાન લાવવામાં આવ્યો છે, ત્યારે દયાળુ કૃપિ, સહન ન કરી, અર્જુનને વિનવી: "છોડી દો, છોડી દો તેને! એ બ્રાહ્મણ છે, એ ખરેખર ગુરુ છે." "તમે જે શસ્ત્રવિદ્યા, તેના ઉપયોગ-ઉપસંહાર અને શસ્ત્ર-પ્રયોગ શીખ્યા, એ બધું ગુરુદક્ષિણાથી જ તો શીખ્યા." "એ જ venerable દ્રોણ, હવે તેના પુત્રના રૂપે છે; અર્ધો ભાગ કૃપિમાં છે, જેમણે આ વીર પુત્રને જન્મ આપ્યો છે." "અતઃ, હે ધર્મજ્ઞ, મહાનુભાવ, આપનું કુળ, જે સર્વેમાં માન્ય અને પૂજ્ય છે, એવા કાર્યથી કલંકિત ન થાય." આ રીતે, ધર્મ, દયા અને ઋણાનુબંધની ગૂંથણીઓ વચ્ચે મહાભારતની આ કથા આગળ વધે છે, જ્યાં કૃષ્ણપ્રેમ, ધર્મનિષ્ઠા અને ક્ષમાનો મહિમા પ્રકાશે છે.