શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એક સમયે ભક્તિદેવી દુઃખી થઈને વિચારે છે: “હું તો યુવાન છું, પણ મારા પુત્રો જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય તો વૃદ્ધ થઈ ગયા છે; આ કેવી વિપરીત સ્થિતિ છે? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે, પણ અહીં તો બધું ઉલટું થઈ ગયું છે. હું ખૂબ જ આશ્ચર્યમાં છું અને દુઃખી પણ છું; હે યોગના ખજાનાવાળા મહાત્મા, કૃપા કરીને કહો, આનું કારણ શું છે?” ત્યારે નારદજી ભક્તિદેવીને શાંત કરતા કહે છે: “હે નિર્દોષે, જ્ઞાન દ્વારા હું આ બધું અંતરમાં જોઈ રહ્યો છું; તું ચિંતિત ન થા, કારણ કે શ્રીહરિ તને કલ્યાણ આપશે.” નારદજીના આ વચન સાંભળતાં જ મહાન ઋષિએ વાત શરૂ કરી. નારદજી કહે છે: “બાળિકા, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. આ યોગ અને કળીયુગની પ્રખરતા કારણે સારા આચરણ, યોગમાર્ગ અને તપશ્ચર્યાનું લોપ થઈ ગયું છે. લોકો હવે અઘાસુર જેવી દૂષ્ટતા અને કપટમાં વ્યસ્ત છે; સજ્જનો દુઃખી છે અને દુર્જનો આનંદમાં છે. પરંતુ જે વિપત્તિમાં પણ ધૈર્ય રાખે છે, એ જ સાચો વિદ્વાન છે. આવા દુષ્ટો જોઈને ધરતી પણ ભારવાહક બની ગઈ છે; વર્ષે વર્ષે શુભતાનું લોપ થઈ રહ્યું છે. હવે તો કોઈ તને અને તારા પુત્રોને સાથે જોઈ પણ નથી શકતું; બધા મોહમાં અંધ બની તને અવગણના કરે છે, અને તું પણ વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગઈ છે. પણ જ્યારે તું વૃંદાવનમાં રહી, ત્યારે ફરીથી યુવાન અને તાજી થઈ ગઈ હતી; એ વૃંદાવન ધન્ય છે, જ્યાં ભક્તિ પણ નૃત્ય કરે છે. અહીં તો હવે આ બે (જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય)ને લેવા માટે પણ કોઈ બચ્યું નથી; એટલે વૃદ્ધાવસ્થા પણ તેમને છોડતી નથી. થોડા આત્મસંતોષથી તેઓ પોતાને આરામમાં માને છે.” ભક્તિદેવી પુછે છે: “કળીયુગમાં રાજા પરિક્ષિતે કળીનો સ્થાપન કેવી રીતે કર્યો? કળીના આગમનથી સર્વગુણનો સાર ક્યાં ગયો? અને દયાળુ હરિ હોવા છતાં પણ અધર્મ કેમ દેખાય છે? મારા આ સંશય દૂર કરો, હું આનંદ અનુભવીશ.” નારદજી ઉત્તર આપે છે: “બાળિકા, તું પૂછ્યું છે એટલે પ્રેમપૂર્વક સાંભળ. હું બધું સમજાવીશ, તારા સંશય દૂર થશે. જયારે મુકુન્દ ભગવાન પૃથ્વી છોડીને પોતાના ધામે ગયા, એ દિવસથી કળીયુગ આવી ગયો અને ધર્મના બધા માર્ગોમાં વિઘ્ન ઊભું થયું. રાજાએ દિશાઓમાં વિજય યાત્રા દરમિયાન કળીયુગને જોયો, તે દુઃખી થઈ આશ્રય માગવા આવ્યો. રાજાએ તેને મારી નાખ્યો નહીં, જેમ મધમાખી મધ લેવા માટે જીવતી રાખે છે, તેમ. કળીયુગમાં કેવળ કેશવના સ્તવનથી જે ફળ તપ, યોગ કે ધ્યાનથી પણ પ્રાપ્ત થતું નથી, તે સંપૂર્ણ મળે છે. વિષ્ણુરાતા (પરિક્ષિતે) કળીયુગને સર્વત્ર સમાન અને નિર્વિષય જોઈ, તો કળીયુગમાં જન્મેલાઓના સુખ માટે તેને સ્થાપિત કર્યો. દુષ્ટ કર્મોના કારણે સર્વત્ર સાર લોપ થઈ ગયો છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ ફળીયાં જેવી ખોખલી રહી ગઈ છે. ભક્તો માટે ભાગવત શાસ્ત્ર બ્રાહ્મણો દ્વારા દરેક ઘરમાં અને દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યું, પણ દક્ષિણાની લાલચથી કથાનો સાચો સાર ગુમાઈ ગયો. અત્યંત પાપી, અધર્મી લોકો પણ તીર્થસ્થાનોમાં રહે છે, પણ તીર્થોનું પણ સાર લુપ્ત થઈ ગયું છે. મહાન કામ, ક્રોધ, લોભ અને તૃષ્ણાથી ઉદ્ધત મનવાળા લોકો તપશ્ચર્યામાં તલિન છે, પણ સાચું તપ પણ ગુમાઈ ગયું છે. મનના પરાજય, લોભ, દંભ અને મિથ્યાવાદ તથા માત્ર શાસ્ત્રના અધ્યયનથી પણ ધ્યાન અને યોગનું ફળ ગુમાઈ ગયું છે. વિદ્વાન લોકો પોતાની પત્ની સાથે જ બળ Rams જેવી ખુશી મેળવે છે, સંતાનો ઉત્પન્ન કરવામાં કુશળ છે, પણ મુક્તિ મેળવવામાં નિપુણ નથી. હવે તો સાચું વૈષ્ણવત્વ પણ ક્યાંય મળતું નથી—even પરંપરાના નેતાઓમાં પણ નહિ; સાચું તત્વ સર્વત્ર લુપ્ત થઈ ગયું છે. પણ, આ યુગનું સ્વભાવ જ એવું છે; કોણે દોષ આપવો? તેથી કમળનેત્ર ભગવાન બધું સહન કરે છે અને નજીકમાં ઉભા છે.” સૂતજી કહે છે: “આ વચનો સાંભળીને સૌને આશ્ચર્ય થયું. ભક્તિદેવી ફરી બોલી: ‘હે શૌનક, આ પણ સાંભળો.’” ભક્તિદેવી કહે છે: “હે દેવમુનિ, તમે ખરેખર ધન્ય છો, કેમ કે મારા સદ્ભાગ્યથી અહીં આવ્યા છો. સજ્જનોના દર્શનથી જ સર્વસિદ્ધિ મળે છે. જય હો તેને, જેના શરીરથી માયાનું સર્જન થાય છે, જે એક શબ્દથી જ સર્વ વાણીનું સર્જન કરે છે! તેની કૃપાથી ધ્રુવએ શાશ્વત અવસ્થાપણ મેળવી. હું બ્રહ્માના પુત્ર, સર્વમંગલના પાત્ર એવા નારદને વંદન કરું છું.” પછી ભાગવતના મહિમાનું વર્ણન શરૂ થાય છે. નારદજી ભક્તિદેવીને સમજાવે છે: “બાળિકા, વ્યર્થ દુઃખ ન કર, ચિંતાથી છલકાઈ રહી છે; શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણોનું સ્મરણ કર—તારો દુઃખ દૂર થઈ જશે. એ જ કૃષ્ણે કૌરવોની વિપત્તિ વખતે દ્રૌપદીનું રક્ષણ કર્યું અને ગોપીઓની પણ રક્ષા કરી; એવો કૃષ્ણ હવે ક્યાં છે? પણ, ભક્તિ, તું તો તેને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે. તું બોલાવે ત્યારે ભગવાન નીચા ઘરોએ પણ આવે છે. પહેલા ત્રણ યુગોમાં સત્ય, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય મુક્તિ માટેના સાધન હતા; પણ કળીયુગમાં તો માત્ર ભક્તિથી જ બ્રહ્મમાં એકતા મળે છે. આ રીતે વિચાર કરીને ચૈતન્ય સ્વરૂપે ભગવાને તને, જે તેમ જ સ્વરૂપ ધરાવેછે, સુખરૂપ અને સુંદર ભક્તિ સ્વરૂપે સર્જી—જે કૃષ્ણને પ્રિય છે. હાથે જોડીને તું ક્યારેક પૂછ્યું, ‘હું શું કરું?’ ત્યારે કૃષ્ણે તને આજ્ઞા આપી: ‘મારા ભક્તોને પોષણ કર.’ તમે એ આજ્ઞા સ્વીકારી, અને હરિ પ્રસન્ન થયા. તેમણે તને મુક્તિને દાસી બનાવી આપી, અને આ બે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—પણ તને આપ્યા. વૈકુંઠમાં તું પોતાનાં સ્વરૂપે ભક્તોને પોષે છે; પૃથ્વી પર ભક્તોને પોષવા તું છાયારૂપે પ્રગટે છે. મુક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે તું પૃથ્વી પર આવી, અને કૃતયુગથી દ્વાપરયુગના અંત સુધી આનંદમાં રહી. કળીયુગમાં મુક્તિ હેરાન થઈને તારા આજ્ઞાથી ફરી વૈકુંઠમાં પાછી ગઈ. અહીં મુક્તિ તારા સ્મરણથી આવે-જાય છે, અને આ બે પુત્રો તું તારા પાસેજ રક્ષે છે.” આ રીતે નારદજી ભક્તિદેવીને ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના અવતરણ અને કળીયુગમાં તેમના અવસ્થાન વિશે સમજાવે છે; અને શ્રીકૃષ્ણના સ્મરણથી દુઃખ દૂર થાય છે—એવું આશ્વાસન આપે છે.