શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હિમાલયની પવિત્ર છાયામાં, બદરીકાંઠા વૃક્ષોના સમૂહોથી શોભિત એવા આશ્રમમાં, મહર્ષિ વ્યાસદેવ બેઠા હતા. તેમણે પવિત્ર જળથી શરીર અને મન શુદ્ધ કર્યું અને પોતાની ઈચ્છાથી ચિત્તને એકાગ્ર કર્યું. ભક્તિથી શુદ્ધ અને સ્થિર થયેલા તેમના મનમાં, તેમણે પૂર્ણ પુરુષોત્તમ ભગવાનને તથા તેમની આધિન રહેનારી માયાને દર્શન કર્યું. એ માયા દ્વારા જ જીવાત્મા, જે સ્વરૂપે તો પરમ છે, પણ મોહમાં પડીને પોતાને ત્રણ ગુણોથી બનેલો માને છે, દુ:ખને પોતાનું માને છે અને માયાના કારણે જે થાય છે તે સ્વીકારે છે. આ દુ:ખના નિવારણ માટે, મહાન વિદ્વાન વ્યાસદેવે સાત્વત સંહિતા રચી, જેમાં પરમાત્મામાં સીધી ભક્તિનો ઉપદેશ છે, જેથી અજ્ઞાની લોકોનું કલ્યાણ થાય. આ ગ્રંથનું શ્રવણ કરતાં જ, શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેની ભક્તિ ઉદ્ભવે છે, જે મનુષ્યના દુ:ખ, મોહ અને ભયને દૂર કરે છે. વ્યાસદેવે આ ભાગવત સંહિતાને યોગ્ય ક્રમમાં રચી અને પોતાના ત્યાગી પુત્ર શુકદેવને તેનું ઉપદેશન આપ્યું. ત્યારે શૌનકમુનિએ પૂછ્યું: "જે શુકદેવજી સંપૂર્ણ ત્યાગી, વિષયોથી નિર્વિકાર અને આત્મરામ છે, એવા મહાત્માએ આ મહાન ગ્રંથ શા માટે અભ્યાસ કર્યો?" સુતજી જવાબ આપે છે: "આત્મતૃપ્ત, બંધનમુક્ત ઋષિઓ પણ હરીના ગુણોમાં મોહિત થઈને નિષ્કામ ભક્તિ કરે છે, કેમ કે ભગવાનના ગુણો એવા છે." બદરાયણપુત્ર શુકદેવજી, હરિના ગુણોમાં મગ્ન રહીને, હંમેશા ભાગવત કથા વાંચતા અને શ્રીવિષ્ણુભક્તોને પ્રિય એવા આ મહાગ્રંથમાં તલીન રહેતા. હવે હું તમને પરિક્ષિત મહારાજના જન્મ, કાર્યો અને અવસાન, પાંડવોના અવસાન તથા કૃષ્ણકથા કેવી રીતે પ્રગટ થઈ એનું વર્ણન કરું છું. જ્યારે કૌરવો અને શ્રૃંજયો વચ્ચેના મહાયુદ્ધમાં બધા યોદ્ધાઓ પોતાના કર્મફળને પામ્યા હતા અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુશાસન ભીમના ગદા પ્રહારે તોડી નાખેલા જાંઘ સાથે પડ્યો હતો, ત્યારે અશ્વત્થામાએ, પોતાના સ્વામીના પ્રસન્નતા માટે, ગમનીય અને સર્વેના ધિક્કારપાત્ર એવા પાપકર્મમાં પ્રવૃત્ત થઈ, રાત્રે સુતા શ્રીકૃષ્ણાના પુત્રોના મસ્તક કપીને લાવ્યો. પુત્રોના ભયાનક સંહારના સમાચાર મળતાં, તેમની માતા દુ:ખથી વ્યાકુળ થઈ, આંખો આંસુથી ભીની થઈ ગઈ. તેને શાંત કરવા માટે, મુકૂટધારી અર્જુને કહ્યું: "હે સુમધુરે! હું તારી વ્યથા દૂર કરીશ. ગાંડીવથી છોડેલાં તીરો દ્વારા, એ બ્રાહ્મણબંધુ દુશ્મનનું મસ્તક લાવીશ, જેથી તું પુત્રોના સંસ્કાર પછી સ્નાન કરી શકે." આ રીતે પ્રિયાને મીઠા અને વિવિધ વચનો આપી, અર્જુન—અચ્યુતના મિત્રનો પુત્ર—ક્રોધભર્યા હૃદયે, હનુમાનધ્વજયુક્ત રથમાં, પોતાના ગુરુપુત્ર, બળવાન અશ્વત્થામાની પાછળ દોડ્યો. અર્જુનને દૂરથી આવી રહ્યો જોયને, અશ્વત્થામા ભયથી વ્યાકુળ થઈ, જીવન બચાવવા માટે રથ હંકારી પૃથ્વી પર ભાગી ગયો, જેમ કોઈ રુદ્રના ભયથી સૂર્યથી બચવા ભાગે. જ્યારે દ્વિજપુત્રે જોયું કે હવે કોઈ આશ્રય બચ્યો નથી અને ઘોડા થાકી ગયા છે, ત્યારે પોતાનું રક્ષણ કરવા માટે તેણે બ્રહ્માસ્ત્ર ઉપાસવાનું નક્કી કર્યું. ત્યારબાદ, જળથી શુદ્ધ થઈ, ધ્યાનપૂર્વક બ્રહ્માસ્ત્ર ઉપાસ્યું, પણ પાછું ખેંચવાની વિધિ તેને આવડતી ન હતી, અને મરણ નજીક આવી ગયું હતું. ત્યારે, ચારેય દિશામાં ભયંકર, પ્રજ્વલિત ઊર્જા દેખાઈ, અને જીવલેણ સંકટ જોઈને અર્જુને ભગવાન વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરી: "હે કૃષ્ણ! હે કૃષ્ણ! હે મહાબાહો! તું ભક્તોના ભયને હરનાર છે; જન્મમરણના દુ:ખમાંથી મુક્તિ આપનાર છે. તું મૂળ પુરુષ, સીધો પ્રભુ છે, પ્રકૃતિથી પર છે; તારી ચેતન શક્તિથી તું મોહને ત્યજી, સ્વરૂપમાં સ્થિત છે. તું પોતાની શક્તિથી મોહગ્રસ્ત જીવોને ધર્માદિ શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ આપે છે. તારી આ અવતારધારણા પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા અને ભક્તોના ચિંતન માટે વારંવાર થાય છે. હે દેવાધિદેવ! આ શું છે? ક્યાંથી આવ્યું છે? ચારે બાજુથી ભયંકર, પ્રજ્વલિત ઊર્જા આવી રહી છે, મને ખબર નથી." ત્યારે ભગવાને કહ્યું: "આ દ્રોણપુત્ર દ્વારા છોડાયેલું બ્રહ્માસ્ત્ર છે; મૃત્યુ નજીક હોવાથી તેને પાછું ખેંચવાની વિધિ આવડતી નથી. આને સામે કોઈ બીજું શસ્ત્ર અસરકારક નથી; માત્ર સમાન બ્રહ્માસ્ત્રથી જ તેને શમાવી શકાય છે. શસ્ત્રવિદ્યા જાણનાર જ શસ્ત્રની શક્તિ શમાવી શકે." સૂતજી કહે છે: ભગવાનના વચનો સાંભળી, અર્જુને શત્રુવિધીમાં નિષ્ણાત રહી, ભગવાનની પરિક્રમા કરી, જળ સ્પર્શી, બ્રહ્માસ્ત્ર ઉપાસી, એ બ્રહ્માસ્ત્રને સામો મૂક્યો. બંને શસ્ત્રોની ઊર્જા, તીરોના વલયથી ઘેરાઈ, પૃથ્વી અને આકાશને આવરી ગઈ, અને સૂર્યાગ્નિ જેટલી પ્રજ્વલિત થઈ. એ બંને શસ્ત્રોની જ્વાળાથી ત્રણેય લોક દહન પામતા, સર્વે જીવો એનો પ્રલયાગ્નિ સમજો. લોકોમાં ઉથલપાથલ અને વિશ્વમાં ઊથલપાથલ જોઈ, તેમજ વાસુદેવના ઉપદેશને યાદ કરી, અર્જુને બંને શસ્ત્રો પાછા ખેંચી લીધા. પછી, ગુસ્સામાં લાલ આંખો કરીને, અર્જુન ગૌતમપુત્ર અશ્વત્થામા પાસે ઝડપથી ગયો અને તેને પશુની જેમ દોરડાથી બાંધ્યો. જ્યારે અર્જુન એ દુશ્મનને બાંધીને શિબિર તરફ લઈ જતો હતો, ત્યારે કમળનેત્ર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, ક્રોધથી ભરેલા, અર્જુનને બોલ્યા: "હે પાર્થ! આને છોડશો નહીં! નામે બ્રાહ્મણ, પણ નિર્દોષ, સુતા બાળકોની રાત્રે હત્યા કરનાર આ પાપીને મારી નાખો." ધર્મ જાણનાર વ્યક્તિ ક્યારેય નશામાં, ભ્રાંતિમાં, પાગલ, સૂતા, બાળક, સ્ત્રી, અશક્ત, શરણાગત, નિઃશસ્ત્ર કે ભયગ્રસ્ત દુશ્મનની હત્યા કરતો નથી. પણ જે પોતાના જીવ માટે પરના જીવનો વિનાશ કરે છે, દયાહીન છે, તેના માટે મૃત્યુ શ્રેયસ્કર છે, કેમ કે એવું પાપી પતન પામે છે. અને તું દ્રૌપદી પાસે, મારી હાજરીમાં, વચન આપ્યું હતું કે, "મારા પુત્રોના ઘમંડી હત્યારાનું મસ્તક તારી પાસે લાવીશ." તેથી, આ પાપી, આતાતાયી, કુટુંબહંતક, ગુરુના નાપસંદ કામ કરનાર અને કુળને કલંકિત કરનારને મારી નાખ. સૂતજી કહે છે: આમ, અર્જુન ધર્મવિચારણા કરતા અને કૃષ્ણ દ્વારા પ્રોત્સાહિત થતા છતાં, ગુરુપુત્ર—even કે તે મહાપાપી હતો—એને મારવા ઈચ્છતા નહોતાં. પછી, પોતાના શિબિર પર પાછા આવી, અર્જુન—ગોવિંદપ્રિય સારથી—પત્નીને તેના પુત્રોના મૃત્યુ પર શોક કરતી જોઈને આ વાત જણાવી. પછી, જ્યારે કૃપી—કૃપાચાર્યની પત્ની અને અશ્વત્થામાની માતા—પોતાના પુત્રને પશુની જેમ બાંધેલા, શરમથી મોઢું નીચે કરી, પોતાના પાપથી યશહીન બનેલા અને કૃષ્ણ દ્વારા મહિમા હરાવેલા જોયા, ત્યારે સ્વભાવથી કોમળ કૃપીએ દયાથી નમન કર્યું.