શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ, પુરાણોમાં શિરોમણિ અને વૈષ્ણવો માટે અમૂલ્ય ખજાનો છે. તેમાં પરમહંસોનું નિર્મલ અને પરમ જ્ઞાન ગાનરૂપે વર્ણવાયું છે. અહીં કર્મરહિત જ્ઞાન સાથે વિવેક, વૈરાગ્ય અને ભક્તિનું પ્રગટીકરણ થાય છે; જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ, પઠન અને મનન કરે છે, તેને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. આ ભાગવત રસ તો સ્વર્ગ, સત્યલોક, કૈલાસ કે વૈકુંઠમાં પણ મળતો નથી; તેથી, હે ભાગ્યશાળીજનોએ, હંમેશા આ અમૃતને પીઓ અને કદી છોડશો નહીં. જયારે બાદરાયણ (વ્યાસજી) સભામાં આવી રીતે વાત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે હરિ પ્રહલાદ, બલિ, ઉદ્ધવ, અર્જુન અને અન્ય ભક્તો સાથે પ્રગટ થયા; દેવમુનિ નારદજી એ તેમને તથા તેમના સહચારીઓને વંદન કર્યું. હરિને તેજસ્વી અને ઉન્નત આસન પર બેઠેલા જોઈ, સૌએ સૌપ્રથમ તેમની સ્તુતિ શરૂ કરી. ત્યારબાદ શિવજી પાર્વતી સાથે અને બ્રહ્માજી કમળાસન પર આવીને આ મહિમા જોવા માટે ઉપસ્થિત થયા. પ્રહલાદે ઝાંઝ વગાડી, ઉદ્ધવે ઘંટ વગાડી, નારદજી એ સુમેળે વીના વગાડી, અર્જુન ધૂનના મુખ્ય ગાયક બન્યા; ઇન્દ્રે મૃદંગ વગાડી અને ‘જય! જય! કુમારો, તમે કેટલી સુંદર સ્તુતિ કરો છો!’ એમ બોલ્યા. આગળ વ્યાસપુત્ર શુકદેવજી ગવ્યું. મધ્યમાં હરિ, શિવ અને બ્રહ્મા ત્રણેયે ભક્તોમાંથી શ્રેષ્ઠો જેવા તેજસ્વી બની નૃત્ય કર્યું. આ અદ્વિતીય મહિમા જોઈને, હરિએ પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: ‘તમારા હૃદયની શ્રદ્ધા પ્રમાણે મારે પાસેથી વર માંગો; આજે તમારી કથા અને સ્તુતિથી હું પ્રસન્ન છું.’ આ સાંભળીને સૌ ભક્તિભાવથી આનંદિત થઈ હરિને પ્રાર્થના કરી: ‘પર્વતો, સર્પો અને સર્વ ભક્તો દ્વારા તમે હંમેશા સ્મરણ પામો—આમ જ થાઓ.’ અચ્યુતએ ‘તથાસ્તુ’ કહ્યું અને અદૃશ્ય થયા. પછી નારદ, શુક અને અન્ય ઋષિઓએ હરિના ચરણોમાં વંદન કર્યું. સૌ આનંદથી, મોહ વિમુક્ત થઈ, દિવ્ય કથાનું અમૃત પીધું અને વિદાય લીધું. આ ભક્તિ, પોતાના પુત્રો સાથે, શુકદેવજી એ પણ પોતાના ગ્રંથમાં સંરક્ષિત કરી. આમ, ભાગવતની સેવા દ્વારા વૈષ્ણવોનું મન હરીમાં એકાગ્ર થાય છે. જે લોકો દારિદ્ર્ય, દુઃખ, તાવથી પીડાય છે, મોહ-અસુરથી દબાયેલા છે અને સંસારના મહાસાગરમાં ફસાયેલા છે—તેમના કલ્યાણ માટે ભાગવતનું ગાન થાય છે. શૌનકજી પૂછે છે: ‘ક્યારે શુકદેવજી એ રાજાને કથા કહી? ફરી ગોકર્ણે ક્યારે કહેલી? દેવમુનિ નારદે ક્યારે બ્રાહ્મણોને કથા કહી? કૃપા કરીને મારી આ શંકા દૂર કરો.’ સૂતજી કહે છે: કૃષ્ણના અવતરણ પછી ત્રીસ વર્ષ બાદ, કલિયુગના પ્રભાવે, ભાદરપદ મહિનાની શુક્લ નવમીના દિવસે શુકદેવજી એ કથાનું પઠન શરૂ કર્યું. પરિક્ષિતે શ્રવણ પૂર્ણ કર્યા પછી, કલિયુગમાં બે સો વર્ષ વિત્યા પછી, પવિત્ર નવમીના દિવસે ગોકર્ણે ગૌજાતે કથા કહી. ત્યારબાદ, કલિયુગ વધુ ત્રીસ વર્ષ આગળ વધ્યા પછી, કાર્તિક માસની શુક્લ નવમીના દિવસે બ્રહ્માજીના પુત્રોએ કથા ગાઈ. હે નિષ્પાપ one (શૌનક), મેં તને તારી પૂછપરછ મુજબ કલિયુગમાં ભાગવતકથાનું વર્ણન કર્યું—જે સંસારના રોગનો નાશક છે. આ કૃષ્ણપ્રિય કથા સર્વપાપ હરણ કરનાર, મોક્ષનું કારણ અને ભક્તિનો આનંદ પ્રગટાવનાર છે. શ્રદ્ધાપૂર્વક સજ્જનો એ કથાનું પાન કરે—પછી તીર્થયાત્રા કે વિધિ-સેવાની જરૂર રહેતી નથી. યમરાજ પણ, પોતાના દૂતને દંડ સહીત જોઈને, કાનમાં કહે છે: ‘પ્રભુની કથામાં મગ્ન એવા વૈષ્ણવોને ટાળો; હું બીજાના ક્રોધનો સ્વામી છું, પણ વૈષ્ણવોનો નથી.’ આ અસાર જગતમાં, જ્યાં મન વિષય-વાસનાના ઝેરથી પીડાય છે, ત્યાં શુકદેવજીની અમૃતમય કથાના એક ક્ષણનું પણ પાન કરો—તમારા કલ્યાણ માટે. વ્યર્થમાં ભ્રમતા ન રહો, નીચ કથાઓ સાંભળતા ન રહો, કારણ કે પરિક્ષિતે પણ આ કથાનું શ્રવણ કરી મુક્તિ પામી હતી. શુકદેવજીની રસપ્રવાહી કથા જે ગાય છે, તે ગાયકના કંઠને બાંધે છે અને તે વૈકુંઠના સ્વામી બને છે. આ રીતે, સર્વ શાસ્ત્રો દ્વારા સ્થાપિત રહસ્યમય તત્વ તને કહેલું; સર્વ ગ્રંથોનું વિશ્લેષણ કર્યા પછી, શુકકથાથી શુદ્ધ બીજું કશું નથી—અતઃ પરમ આનંદ માટે ભાગવતના બાર પુસ્તકોના રસને પીઓ. જે નિયમિત શ્રદ્ધાથી આ કથા સાંભળે છે અથવા શુદ્ધ વૈષ્ણવોની સામે વર્ણવે છે—એ બંનેને સાચા અર્થમાં સર્વ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે; તેમની માટે જગતમાં કશું અપ્રાપ્ય નથી. શૌનકજી પુછે છે: ‘નારદજી વિદાય થયા પછી, મહાન બાદરાયણ (વ્યાસજી) એ શું કર્યું?’ સૂતજી કહે છે: દિવ્ય સરસ્વતીના પશ્ચિમ કાંઠે શમ્યાપ્રાસ નામે એક આશ્રમ છે, જ્યાં ઋષિમુનિઓની સભાઓ યોજાય છે. તે આશ્રમ બદરીના વૃક્ષોથી શોભાયમાન છે; ત્યાં વ્યાસજી જળથી પવિત્ર થઈ, મનને એકાગ્ર કરી બેઠા. ભક્તિના પ્રભાવથી શુદ્ધ અને સ્થિર મનથી તેમણે પૂર્ણ પુરુષોત્તમ અને તેમના આધારરૂપ માયાને દર્શન કર્યું. એ માયાથી જીવ, સ્વરૂપે તો પર છે, પણ ત્રિગુણ આત્મા માને છે, દુઃખ-સુખ કલ્પે છે અને માયાજન્ય ભ્રમ ગ્રહણ કરે છે. આ દુઃખ નિવૃત્તિ માટે વ્યાસજી એ અવિદ્યાગ્રસ્ત લોકોના કલ્યાણ માટે સાત્વત સંહિતાનો (ભાગવત) નિર્માણ કર્યો, જેમાં પરમાત્મામાં સીધી ભક્તિ શીખવવામાં આવે છે. જે આ ગ્રંથને શ્રવણ કરે છે, તેમાં કૃષ્ણભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે અને શોક, મોહ, ભય દૂર થાય છે. આ રીતે, વ્યાસજી એ યોગ્ય ક્રમમાં ભાગવત સંહિતા રચી અને પોતાના વૈરાગ્યનિષ્ઠ પુત્ર શુકદેવજીને શીખવાડી. શૌનકજી પુછે છે: ‘એ સ્વયં તૃપ્ત, વૈરાગ્યમાં સ્થિત મહર્ષિ શુકદેવજી એ આ મહાગ્રંથ કેમ અભ્યાસ કર્યો?’ સૂતજી કહે છે: પોતે તૃપ્ત અને બંધનમુક્ત ઋષિઓ પણ હરિના ગુણોથી આકર્ષાયને અહેતુક ભક્તિ કરે છે, કારણ કે હરિના ગુણો એવા છે. વ્યાસપુત્ર શુકદેવજી, હરિના ગુણોમાં મગ્ન થઈ, સતત આ મહાકથા – વૈષ્ણવોને પ્રિય – અભ્યાસ કરતા. હવે હું તને પરિક્ષિતના જન્મ, કૃત્ય અને અવસાન તથા પાંડુપુત્રોના અવસાન અને કૃષ્ણકથા આરંભનું વર્ણન કરું છું. જ્યારે કૌરવો અને શ્રુંજયોની યુદ્ધમાં વીરોએ વીરમરણ પામ્યું અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર (દુર્યોધન) ભીમના ગદા પ્રહારથી જાંઘ તૂટી ધરાશાયી થયો— આ જોઈ, અશ્વત્થામાએ પોતાના સ્વામી (દુર્યોધન)ને પ્રસન્ન કરવા, રાત્રે સુતેલા દ્રૌપદીપુત્રોના શિર કાપી નાખ્યા—આ અત્યંત નિંદનીય અને સર્વે દ્વારા તિરસ્કૃત કર્મ હતું. પોતાના પુત્રોના ભયાનક વિધ્વંસના સમાચાર સાંભળીને માતા (દ્રૌપદી) દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ રડવા લાગી; તેને શાંત કરવા માટે મુકુટધારી (અર્જુન)એ સંવાદ કર્યો. અર્જુન કહે: ‘હે સુમુખી, હું તારો શોક દૂર કરીશ—ગાંડીવના બાણોથી એ બ્રહ્મબંધી, અગ્રેસર દુષ્ટને પકડી, તેનો શિર લાવીશ જેથી તું પોતાના પુત્રોના અંત્યક્રિયા પછી સ્નાન કરી શકે.’ આવી રીતે મીઠા અને વિવિધ વચનો દ્વારા પ્રિયાને શાંત કરી, અર્જુન—અચ્યુતના મિત્રનો પુત્ર—ક્રોધથી પોતાના ગુરુપુત્ર, બલવાન અશ્વત્થામાની પીછા કરવા હનુમાનધ્વજ યુક્ત રથમાં નીકળી પડ્યો. અર્જુનને દૂરથી આવતો જોઈ, અશ્વત્થામા મનથી ભયભીત થઈ, પોતાનો જીવ બચાવવા રથ હંકારી પૃથ્વી પર ભાગવા લાગ્યો, જેમ કોઈ રુદ્રના ભયથી સૂર્યથી દૂર ભાગે એમ. જ્યારે દ્વિજપુત્ર (અશ્વત્થામા)એ જોયું કે હવે કોઈ આશ્રય નથી, ઘોડાં થાકી ગયા છે, ત્યારે પોતાનો બચાવ કરવા માટે બ્રહ્માસ્ત્ર ઉપાસવાનો વિચાર કર્યો.