શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યમુના કાંઠે, ગોપીઓ પોતાના હૃદયમાં કૃષ્ણની વિયોગવેદનાથી વ્યાકુળ થઈને આસપાસની પ્રકૃતિને સંબોધે છે. તેઓ પાણીની કિનારે સતત કરૂણ ક્રંદન કરતી, રાતે ઊંઘ્યા વિના જાગતી કોયલને પૂછે છે: “ઓ કોયલ, શું મુકુંદે તારો આત્માનિર્ધારક ચિહ્ન પણ છીનવી લીધો છે? શું એ જ દુઃખભર્યા અવસ્થામાં તું પણ પહોંચી ગઈ છે?” પછી તેઓ ચંદ્રને જોઈને કહે છે: “ઓ ચંદ્રમા, તું તો ક્ષયરોગથી પીડાઈ રહ્યો છે, તારી કિરણો ક્ષીણ થઈ ગઈ છે, તું અંધકાર દૂર કરી શકતો નથી. જેમ અમે વિમૂઢ થઈને તૂટેલા શબ્દોમાં બોલીએ છીએ, એમ તું પણ મૌન છે—શું તું પણ ભુલાઈ ગયો છે?” મલય પર્વતથી આવતી પવનને તેઓ પૂછે છે: “ઓ પવન, શું અમે તને કશું દુઃખ આપ્યું છે? તું તો ગોવિંદના તીરસ્કારભર્યા દૃષ્ટિથી આપણા હૃદયમાં વિરહની અગ્નિ પ્રગટાવે છે.” પછી તેઓ મેઘને સંબોધે છે: “ઓ ભવ્ય મેઘ, તું યદુવંશના મહારાજને પ્રિય છે—જેમ અમે પ્રેમથી બંધાયેલાં છીએ, એમ તું પણ શ્રીવત્સ ચિહ્નવાળા ભગવાનનું સ્મરણ કરતો રહે છે. વિરહમાં તું પણ અમને જેવું વ્યાકુળ છે અને વારંવાર અશ્રુ વહાવે છે.” કોયલના મીઠા સ્વરમાં ગોપીઓ જીવંત થવા લાગે છે. તેઓ કહે છે: “ઓ કોયલ, તું કંપતી કાંઠેથી જે મીઠા બોલ બોલે છે, તે મૃતને પણ જીવંત કરી દે છે. આજે તારા માટે હું શું કરી શકું? તું જાણે પ્રિયતમનું નામ જ પુકારે છે.” પર્વતને જોઈને તેઓ કહે છે: “ઓ પર્વત, તું સ્થિર અને મૌન છે, જાણે કોઈ ઊંચા ઉદ્દેશમાં લીન છે. નિશ્ચિત જ, તું પણ વાસુદેવપુત્રના ચરણોનો સ્પર્શ કરવા માટે તરસે છે.” પછી તેઓ સમુદ્રની પત્નીઓ—જળાશયો—વિશે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે: “અલાસ, સમુદ્રપત્નીઓના સરોવર સુકાઈ ગયા છે, હાથે કાંઈ નથી, કમળોનું સૌંદર્ય પણ ખોવાઈ ગયું છે. જેમ અમે ભગવાનના પ્રેમભર્યા દૃષ્ટિ વિના દુઃખી છીએ, એમ તેઓ પણ પોતાના પ્રિય વિના વ્યાકુળ છે.” પછી એક હંસ આવે છે. ગોપીઓ તેને આવકાર આપે છે: “ઓ હંસ, આવ, પાણી પી. અમને શૌરીના સમાચાર કહો—શું તું તેનો દૂત છે? શું અજયી ભગવાન સુખી છે, કે હવે આપણાં પર તેનો પ્રેમ ઘટી ગયો છે? જો એ અમને ભૂલી જાય તો અમે તેની સેવા કેમ કરીએ? મીઠા શબ્દો બોલ, કેમ કે તેના કૃપા સિવાય સ્ત્રીઓને બીજું કોઈ આશ્રય નથી.” આ રીતે, શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેની ગાઢ ભાવનામાં, માધવની સ્ત્રીઓ પરમ અવસ્થાને પામે છે. કૃષ્ણ, યોગેશ્વર, જેમની કથા માત્ર સાંભળવાથી જ મન મોહી જાય છે—તો જે તેમને સાક્ષાત્ જુએ છે, તેમના વિષે શું કહેવું? જેમણે પ્રેમથી ભગવાનની સેવા કરી—પગ દબાવવી વગેરે—એવા સ્ત્રીઓએ કઈ અદભુત તપસ્યા કરી હશે! કૃષ્ણે પોતાના ગૃહસ્થ જીવનમાં વેદોમાં દર્શાવેલી ધર્મની આદર્શ રીત બતાવી, ધર્મ, અર્થ અને કામનું શ્રેષ્ઠ પાલન કર્યું. ગૃહસ્થોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કૃષ્ણની સોળ હજાર એક સોથી વધુ રાણીઓ હતી. તેમાં રુક્મિણીએ આગવી સ્થાન ધરાવતી, અને અન્ય સાત મુખ્ય રાણીઓ પણ શ્રેષ્ઠ હતી. તેમના પુત્રોનું વર્ણન પણ ક્રમશઃ આવે છે. કૃષ્ણે દરેક પત્નીથી દસ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. આ બધામાં અઢાર મહાન રથીઓ હતા: પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, દીપ્તિમાન, ભાનુ, સામ્બ, મધુ, બૃહદ્‌ભાનુ, ચિત્રભાનુ, વૃક, અરુણ, પુષ્કર, વેદબાહુ, શ્રુતદેવ, સુનંદન, ચિત્રબાહુ, વિરૂપ, કવિ અને ન્યગ્રોધ. આ બધા પુત્રોમાં, રુક્મિણીપુત્ર પ્રદ્યુમ્ન સર્વોચ્ચ હતા, પિતાને સમાન. પ્રદ્યુમ્ને રુક્મિની પુત્રી સાથે લગ્ન કર્યા અને અનિરુદ્ધનો જન્મ થયો, જેમાં હજાર હાથીનો બળ હતો. અનિરુદ્ધે રુક્મિની પૌત્રીને પત્ની તરીકે સ્વીકારી, અને તેમનાથી વજ્રનો જન્મ થયો—જે યદુવંશના વિનાશ પછી પણ બચી ગયો. વજ્રથી પ્રતિબાહુ, પ્રતિબાહુથી સુબાહુ, સુબાહુથી શાંતસેન, અને શાંતસેનથી શતસેન થયો. આ વંશમાં કોઈ પણ ગરીબ, સંતાનહીન, અલ્પાયુષ્ય, નિર્બળ કે બ્રાહ્મણ-ભક્તિ વિહોણો ન હતો. હે રાજન, યદુવંશમાં જન્મેલા પુરુષોની ગણતરી—even દસ હજાર વર્ષમાં—કોઈ કરી શકે તેમ નહોતો. એમ કહેવાય છે કે, યદુવંશમાં ત્રણ કરોડ અઠ્ઠાવન હજાર રાજકુમારો હતા, જેમને કુળગુરૂઓએ શિક્ષિત કર્યા હતા. યદુઓની સંખ્યા એવી હતી કે, જેમાં અહુક પણ લાખોની સંખ્યાએ ઘેરાયેલો હતો. પૂર્વ જન્મના દૈત્ય, દેવ-દાનવ યુદ્ધોમાં સંહાર પામેલા, માનવ રૂપે જન્મી, પોતાના ગર્વથી લોકને પીડતા હતા. તેમને દમન કરવા માટે ભગવાન હરિકૃષ્ણે દેવતાઓને યદુવંશમાં અવતરવા કહ્યું—એમણે સો એક કુળોમાં અવતરણ લીધું. તેમા ભગવાન હરીએ પોતાનો પરમ વૈભવ દર્શાવ્યો, અને બધાં યદુઓ તેમની સાથે સમૃદ્ધિ પામ્યા. વૃષ્ણિઓ કૃષ્ણમાં લીન થઈ ગયા હતા—શયન, આસન, ચાલ, વાતચીત, રમણ, સ્નાન વગેરેમાં—even પોતાનું સ્વરૂપ પણ ભૂલી ગયા હતા. કૃષ્ણે પૃથ્વીને પવિત્ર બનાવી, ગંગાને પોતાના પગથી ધોઈ પવિત્ર કરી, જે તેને દ્રોહ કરતા અને જે પ્રેમ કરતા, બંનેને તેમના સ્વરૂપમાં સ્થિર કર્યા; તેમનું નામ તો સાંભળવાથી જ અશુભતા દૂર કરે છે અને કુળને પવિત્ર કરે છે; એટલે આશ્ચર્ય નથી કે સમયચક્રધારી કૃષ્ણે પૃથ્વીનું ભાર ઉતાર્યું. જય હો ભગવાનને—જે સર્વ જીવના આશ્રય છે, જેમનું જન્મ દેવકીમાંથી થયો, જે શ્રેષ્ઠ યદુઓથી ઘેરાયેલા હતા, પોતાના બાહુથી અધર્મનો નાશ કર્યો, પોતાનાં સુંદર સ્મિતથી ચરાચરનું દુઃખ દૂર કર્યું, અને વૃજ તથા નગરીની સ્ત્રીઓમાં પ્રેમદેવતાને વધાર્યો. આ રીતે, યદુવંશના શ્રેષ્ઠ શ્રીકૃષ્ણનાં કર્મો, જેમણે પોતાના માર્ગની રક્ષા માટે અનુકૂળ લીલા કરી, અને કર્મબંધનનો નાશ કર્યો—એની કથા જે સાંભળે, તે તેમના પગલાંનું અનુસરણ કરી શકે છે. મુકુંદનાં મહિમાવંત વર્તાંતો સાંભળવાથી, ગાનથી કે ચિંતનથી—even મરણીય મનુષ્ય પણ, ભક્તિથી, એ અવ્યય ધામને પામે છે, જ્યાં મૃત્યુ પણ પહોંચી શકતું નથી; એના માટે તો રાજાઓએ પણ પોતાનું ઘર છોડી વનવાસ સ્વીકાર્યો. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દસમા સ્કંધના બીજા અર્ધમાં, 'શ્રીકૃષ્ણના કાર્યોનું વર્ણન' શીર્ષકવાળી નવ્વેં અધ્યાયની પૂર્ણતા થાય છે.