શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કેશવના સમક્ષ જ્યારે બ્રાહ્મણનો નવમો સંતાન પણ ગુમ થઈ ગયું, ત્યારે અર્જુને એ બ્રાહ્મણને સંબોધન કર્યું. અર્જુને પૂછ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, તમારા ઘરમાં શું અપૂર્ણ છે? અહીં બ્રાહ્મણો યજ્ઞ કરી રહ્યા છે અને તેમના સાથે ક્ષત્રિય મિત્રો પણ હાજર છે. જ્યાં બ્રાહ્મણો ધન, પત્ની અને પુત્રોથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં દુઃખી રહે છે, ત્યાં જે ક્ષત્રિય સ્વરૂપે રહે છે, તેઓ ખોટા અને લજ્જાસ્પદ જીવન જીવે છે. હે પ્રભુ, હું તમારા દુઃખી અને અશક્ત સંતાનોની રક્ષા કરીશ. જો હું મારા વચનને પાળવામાં નિષ્ફળ જઉં, તો પાપથી શુદ્ધ થવા માટે અગ્નિમાં પ્રવેશી જઈશ.” બ્રાહ્મણે જવાબ આપ્યો: “સંકર્ષણ, વસુદેવ, શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર પ્રદ્યુમ્ન અને અપરાજિત રથવાળા અનિરુદ્ધ પણ મારા પુત્રોને બચાવી શક્યા નહોતાં. તો પછી, હે અર્જુન, તું કેવી રીતે એ કાર્ય કરવા ઈચ્છે છે, જે જગતના દેવતાઓ માટે પણ અઘરું છે? અમને એ વિશ્વાસ નથી.” અર્જુને કહ્યું: “હું સંકર્ષણ, કૃષ્ણ કે કૃષ્ણપુત્ર નથી; હું અર્જુન છું, મારું ધનુષ્ય છે ગાંડીવ. હે બ્રાહ્મણ, મારી શક્તિને તુચ્છ ન માનશો, જે ત્ર્યંબકને પણ પ્રસન્ન કરી છે. મેં યુદ્ધમાં મૃત્યુને પણ જીત્યો છે, અને તમારાં સંતાનોને પાછા લાવીશ.” ફલ્ગુન (અર્જુન) દ્વારા આ પ્રકારની ખાતરી મળતાં બ્રાહ્મણ સંતોષ પામ્યો અને પોતાના ઘરે પાછા ગયો. જ્યારે બ્રાહ્મણની પત્નીનો પ્રસવ સમય આવ્યો, ત્યારે આતુર બ્રાહ્મણે અર્જુનને પکار્યું: “મારા બાળકને મૃત્યુથી બચાવો!” અર્જુને શુદ્ધ પાણીથી પોતાને પવિત્ર કર્યો, મહેશ્વરને વંદન કર્યું, દૈવી શસ્ત્રોનું સ્મરણ કર્યું અને ગાંડીવ ધનુષ્ય તૈયાર કર્યું. પાર્થ (અર્જુન)એ તીરો વડે પ્રસવગૃહને સર્વદિશામાં, ઉપર, નીચે, આસપાસ ઢાંકી દીધું—એક તીરોની કેદ બનાવી. તેમ છતાં, જ્યારે બાળક જન્મ્યું ત્યારે તે રડતું-રડતું તરત જ શરીરસહિત આકાશમાં અદૃશ્ય થઈ ગયું. કૃષ્ણની હાજરીમાં બ્રાહ્મણે અર્જુનને દોષ આપ્યો: “મારી મૂર્ખતા જુઓ, કે મેં તેના ગર્વભર્યા શબ્દોમાં વિશ્વાસ રાખ્યો. પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, રામ કે કેશવ પણ મારા બાળકને બચાવી શક્યા નહોતાં, તો બીજું કોણ કરી શકે? અર્જુનના ખોટા વચનો અને તેના ધનુષ્ય પર શરમ આવે. એમાં અભિમાન છે અને ભાગ્યે જે નિર્ધારિત છે, એ બદલવાનો પ્રયત્ન કરે છે.” આ રીતે શાપ મળતાં ફલ્ગુન (અર્જુન) પોતાના જ્ઞાનના આધાર પર તરત જ સમ્યમની (યમરાજનું નગર) ગયો. ત્યાં બાળક ન મળતાં, એ ઇન્દ્ર, અગ્નિ, નિરૃતિ, ચંદ્ર, વાયુ અને વરુણના શહેરોમાં પણ ગયો. પછી રસાતલ, સ્વર્ગ અને અન્ય દેવસ્થાનોમાં પણ પોતાના શસ્ત્રો સાથે શોધવા ગયો. છતાં બાળક મળ્યું નહીં અને પોતાનું વચન પાળવામાં નિષ્ફળ થઈ, એટલે અગ્નિમાં પ્રવેશવાનો વિચાર કર્યો—પણ કૃષ્ણે તેને અટકાવ્યો. કૃષ્ણે કહ્યું: “હું તને બ્રાહ્મણના પુત્રોને બતાવીશ; પોતાને નાનકડી માનતા નહીં. જે લોકો અમારા શુદ્ધ યશની સ્થાપના કરે છે, તેઓ ધન્ય થાય છે.” આ રીતે અર્જુન સાથે વાત કરીને, ભગવાન પોતાના દિવ્ય રથ પર બેસી પશ્ચિમ દિશામાં પ્રસ્થાન કર્યા. તેમણે સાત દ્વીપ, સાત સમુદ્ર, સાત પર્વતો અને લોકાલોકને પાર કરી અંદર પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં, શૈબ્ય, સુગ્રીવ, મેઘપુષ્પ અને બલાહક નામના ઘોડાઓ અંધકારમાં રસ્તો ગુમાવી બેઠા. એ જોઈને શ્રીકૃષ્ણે પોતાના સુદર્શન ચક્રને, જે હજારો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતું હતું, આગળ મોકલ્યું. એ સુદર્શન ચક્ર મનની ઝડપથી ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશી, તેને પોતાના તેજથી ફાડી નાખ્યું—જેમ રામનું બાણ શત્રુસેના ભેદી નાખે. એ ચક્ર દ્વારા બનેલા માર્ગમાં અર્જુને અંધકારની પારી, અનંત પ્રકાશ જોયું—તેના તેજથી આંખો બંધ કરી દીધી. પછી પવનની ગતિએ એ જહાજ પાણીમાં પ્રવેશ્યું, જ્યાં વિશાળ તરંગો વચ્ચે અદ્ભુત, તેજસ્વી મહેલ દેખાયો, જેમાં હજારો રત્નમય સ્તંભો ઝગમગતા હતા. તેમાં એક અદ્ભુત, અનંત, વિશાળ શેષનાગ હતો—હજારો ફણીઓ, તેજસ્વી રત્નોથી શોભિત, ચમકતા, બે ભયાનક આંખો, પર્વત જેટલું સફેદ શરીર અને નીલ-કાળી જીભ. એ શેષનાગના આરામદાયક આસન પર સર્વવ્યાપી, પરમ મહિમાવાન, સર્વોત્કૃષ્ટ પુરુષ, ઘનઘોર વાદળ જેવો શ્યામવર્ણ, પીળાં વસ્ત્રો, શાંત ચહેરો અને સુંદર વિશાળ આંખો ધરાવતો ભગવાન વિષ્ણુ દેખાયા. તેમના માથા પર મહારત્નમય મુગટ અને કાનમાં કુંડલ, હજારો વાળની લટો ઓરાનું તેજ પાથરે છે, આઠ લાંબા અને સુંદર હાથ, કૌસ્તુભ મણિ, શ્રીવત્સનું ચિહ્ન અને વનમાલા ધારણ કરેલી. અચ્યૂત (કૃષ્ણ)એ અનંત આત્માને નમસ્કાર કર્યું, અર્જુન પણ આ અદ્ભુત દર્શનથી ભય અને ભક્તિથી નમ્યો. પછી મહામહિમા સ્વામી, હસતા મુખે, જોડેલા હાથથી બોલ્યા: “હું ધર્મની રક્ષા માટે બ્રાહ્મણના પુત્રોને અહીં લાવ્યો છું, કારણ કે તમને બંનેને મળવાનો ઇચ્છક હતો. તમે મારા અંશરૂપે અવતાર ધારણ કરનાર નર અને નારાયણ છો. પૃથ્વી પર પાપનો ભાર નષ્ટ કરીને, ધર્મસ્થાપન માટે જલ્દી પાછા જાવ.” “યद्यપિ તમારી સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ છે, તો પણ, હે નર-નારાયણ, તમે લોકકલ્યાણ અને વિશ્વની સ્થિરતા માટે ધર્મનું પાલન કરો.” પરમેશ્વર દ્વારા આ રીતે ઉપદેશ મળતાં બંને કૃષ્ણ (કૃષ્ણ અને અર્જુન)એ 'ૐ' થી નમન કર્યું, બ્રાહ્મણના તમામ પુત્રોને લઈને અને મહાપ્રભુની સાથે પરત ફર્યા. મહાન આનંદ સાથે તેઓ પોતાના પૂર્વવત નિવાસસ્થાને પાછા આવ્યા અને દરેક પુત્રને તેની યથાવય અને સ્વરૂપ પ્રમાણે બ્રાહ્મણને પરત આપ્યા. આ વૈષ્ણવ લોકની વાત સાંભળીને પાર્થ (અર્જુન) અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયો અને વિચાર્યું કે માનવમાં જે પણ શક્તિ હોય છે, તે કૃષ્ણની કૃપાથી જ છે. આ રીતે અનેક અદ્ભુત કૃત્યો દર્શાવી, કૃષ્ણે ભોગ-સુખ ભોગવ્યા અને સર્વ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો કર્યા. યોગ્ય સમયે બ્રાહ્મણો અને બીજા લોકોની ઈચ્છિત વસ્તુઓ પૂરી કરી, જેમ ઈન્દ્ર રાજા બની વરસાદ વરસાવે છે. અન્યાયી રાજાઓને સંહાર કરીને, અર્જુન અને અન્ય પાંડવો દ્વારા તેમને નષ્ટ કરાવ્યા પછી, કૃષ્ણે ધર્મની સ્થાપના પાંડવ તથા અન્ય ધર્મપુત્રો દ્વારા કરી.