શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ગંગાદેવી અને અન્ય નદીઓ, મારી સેવા માટે, મને યાદ કરીને અહીં આવી છે. દેવતાઓએ પણ મારે સેવા કરી છે, છતાં મને સાચો કલ્યાણ મળ્યું નથી. હવે, હે મહર્ષિ, તું ધ્યાનપૂર્વક મારી વાર્તા સાંભળ—ભલે તે જાણીતી હોય, પણ સાંભળવાથી તને આનંદ મળશે. હું દ્રાવિડ પ્રદેશમાં જન્મી, કર્ણાટકમાં મોટી થઈ, અને મહારાષ્ટ્ર તથા ગુર્જર પ્રદેશોમાં વૃદ્ધાવસ્થાને પામી. ત્યાં કળીયુગના ભયાનક પ્રભાવને લીધે, નાસ્તિકો દ્વારા હું દુર્બળ બની ગઈ; ખૂબ લાંબા સમય સુધી હું અને મારા બે પુત્રો નિરાશ અને નબળા રહી ગયા. પછી જ્યારે હું ફરીથી વ્રજભૂમિ—વૃંદાવન પહોંચી, ત્યારે યુવાન અને સુંદર રૂપે પ્રગટ થઈ, જાણે કાંઈ કુંવરાવસ્થાની સ્ત્રી. પણ અહીં મારા બે પુત્રો થાકથી કંટાળીને પડ્યા છે; હવે હું આ સ્થાન છોડીને બીજા દેશમાં જવાનો વિચાર કરી રહી છું. મારા પુત્રો વૃદ્ધ થઈ ગયા છે અને એ દુઃખ મને વેદનાપૂર્વક સ્પર્શે છે; હું તો યુવાન છું, છતાં મારા પુત્રો કેમ વૃદ્ધ થઈ ગયા? અમે ત્રણેય તો સતત સાથે રહ્યા છીએ—છતાં આ ઉલટફેર કેમ થઈ? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે. તેથી, મારા મનમાં આશ્ચર્ય અને શોક ભરાઈ ગયા છે. હે યોગના ભંડાર, હે વિદ્વાન, મને કહો તો સાચું કારણ શું છે? નારદજી બોલ્યા: હે નિર્દોષે, જ્ઞાન દ્વારા હું આ બધું આત્મામાં જોઈ શકું છું; તું શોક ન કર, હરી તારા કલ્યાણ માટે અવશ્ય ઉપસ્થિત થશે. તુરંત જ એ વાત સમજાઈ અને મહર્ષિએ આગળ વાત કરી: સાંભળ, બાલિકા, યોગ અને કળીયુગના ભયાનક પ્રભાવથી સારા આચરણ, યોગમાર્ગ અને તપસ્યા—all વિલય પામી ગયા છે. લોકો અઘાસુર જેવા પાપી, દંભી અને દુષ્ટ બની ગયા છે; અહીં સજ્જનો દુઃખી છે અને દુર્જનો આનંદમાં છે. પણ જે વિવેકી છે અને ધૈર્ય રાખે છે, એ જ સાચા જ્ઞાની છે. આ ચંડાળ જેવા લોકોને જોઈને, પૃથ્વી ભારવાહિ બની ગઈ છે; વર્ષે વર્ષે શુભતાનું લોપ થાય છે. હવે, કોઈ તને અને તારા પુત્રોને સાથે જોઈ પણ નથી શકતા; લોકો મોહમાં અંધ બની તને અવગણના કરે છે અને તું પણ વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગઈ છે. વૃંદાવન સાથેના સંયોગથી તું ફરી યુવાન થઈ ગઈ; વ્હાલું છે એ વૃંદાવન, જ્યાં ભક્તિ પોતે નૃત્ય કરે છે. પણ અહીં, કોઈ સ્વીકારનાર ના હોવાને કારણે, વૃદ્ધાવસ્થા પણ તારા પુત્રોને છોડતી નથી; થોડું સંતોષ મેળવીને તેઓ આરામમાં છે. ભક્તિએ પુછ્યું: કળીયુગના આરંભે રાજા પરિક્ષિતે કળીને કેવી રીતે સ્થાપિત કર્યો? અને કળીયુગ શરૂ થતાં સર્વ પવિત્રતાનું તત્વ ક્યાં ગયું? દયાળુ હરીના હોવા છતાં અધર્મ કેમ દેખાય છે? મારા આ સંશય દૂર કરો. નારદજી બોલ્યા: બાલિકા, તું પુછ્યું છે તો પ્રેમપૂર્વક સાંભળ; હું તને બધું કહું છું, અને તારો સંશય દૂર થઈ જશે. જ્યારે મુકુન્દ ભગવાન પૃથ્વી છોડીને પોતાના ધામે પુનઃ ગયા, ત્યારે જ કળીયુગ આવી ગયો અને સર્વ ધર્મમાર્ગો અવરોધી નાખ્યા. દિશાવિજય દરમ્યાન રાજાએ કલીને જોયો, ત્યારે તે દુઃખી થઈ શરણમાં આવ્યો; મેં તેને મારી નાંખ્યો નહોતો—જેમ મધમાખી સંઘરનાર મધમાખીને બચાવે છે તેમ. તપ, યોગ કે ધ્યાનથી જે ફળ મળતું નથી, તે કળીયુગમાં કેશવની સ્તુતિથી સંપૂર્ણ મળે છે. કલીને એકરૂપ અને તત્વહીન જોઈને, વિષ્ણુરાતે તેને કળીયુગમાં જન્મેલા લોકોના સુખ માટે સ્થાપિત કર્યો. દુષ્ટ કર્મોથી સર્વત્ર તત્વ લોપ પામ્યું છે; વસ્તુઓ પૃથ્વી પર ફક્ત છોળ બની ગઈ છે, બીજ વગર. બ્રાહ્મણોએ ભાગવતની શિક્ષા દરેક ઘરમાં અને દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડી, પણ દક્ષિણાની લાલચથી કથાઓનું તત્વ લુપ્ત થઈ ગયું. ભયાનક અને અતિશય પાપી, નાસ્તિક, નરકમુખી લોકો પણ તીર્થોમાં રહે છે, પણ તીર્થનું તત્વ પણ નથી રહ્યું. જેઓ મહાન કામ, ક્રોધ, લોભ અને તૃષ્ણાથી વ્યાકુળ છે, તેઓ તપસ્યા કરે છે, પણ તપસ્યાનું સાચું તત્વ ગુમ થઈ ગયું. મનના પરાજય, લોભ, દંભ અને પાખંડથી—even શાસ્ત્રોના અભ્યાસથી—ધ્યાન અને યોગનું ફળ પણ લોપ પામે છે. વિદ્વાનો પોતાની પત્નીઓ સાથે મહિસ જેવા આનંદ માણે છે, પુત્રોત્પત્તિમાં કુશળ છે, પણ મુક્તિ મેળવવામાં અશક્ત છે. હવે તો વાઈષ્ણવત્વ પણ ક્યાંય નથી—even પરંપરાના નેતાઓમાં નહિ; એથી સર્વત્ર તત્વનો નાશ થયો છે. પણ આ તો યુગનું સ્વભાવ છે—કોઈને દોષ આપી શકાય નહિ. તેથી કમલનયન ભગવાન સહન કરે છે, નજીક ઊભા રહીને. આ સાંભળીને સર્વેમાં વિસ્મય છવાઈ ગયો. ભક્તિએ પુનઃ કહ્યું: હે ઋષિ, તું ધન્ય છે, કેમ કે મારી કૃપાથી તું અહીં આવ્યો છે. સજ્જનોના દર્શનથી જગતમાં સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે. જય હો એ ભગવાનને, જેઓના શરીરથી માયા ઉત્પન્ન થાય છે અને એક વાણીથી સર્વ વાણી સર્જાય છે! જેમની કૃપાથી ધ્રુવે શાશ્વત સ્થાન મેળવ્યું—એ બ્રહ્માના પુત્રને હું વંદન કરું છું. પછી, ભાગવત મહાત્મ્યના બીજા અધ્યાયમાં, નારદે ભક્તિના દુઃખ દૂર કરવા પ્રયત્ન કર્યો. નારદ બોલ્યા: બાલિકા, તું વ્યર્થ શોકમાં કેમ પીડાય છે? શ્રી કૃષ્ણના કમલચરણોનું સ્મરણ કર—તારો શોક દૂર થઈ જશે. એ જ કૃષ્ણે દ્રૌપદીનું કૌરવો પાસેથી રક્ષણ કર્યું અને ગોપીઓનું પણ પાલન કર્યું—એ કૃષ્ણ હવે ક્યાં છે? પણ, ભક્તિ, તું તો હંમેશા તેને પ્રાણથી પણ પ્રિય છે. તું બોલાવશે ત્યારે—even નીચના ઘરમાં—પ્રભુ આવી જાય છે. પ્રથમ ત્રણ યુગોમાં સત્ય, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—મોક્ષના સાધન હતા; પણ કળીયુગમાં તો ફક્ત ભક્તિ દ્વારા જ બ્રહ્મસંયોગ મળે છે. તેથી, ચૈતન્યસ્વરૂપે ભગવાને તને, પોતાની સમાન સ્વરૂપે, પરમ આનંદમય અને કૃષ્ણપ્રિય રૂપમાં રચી હતી.