શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અશ્વમેધ યજ્ઞો પૂર્ણ થયા પછી, રાજા યुधિષ્ઠિરે, તમારા પિતામહે, ભગવાનના ધર્મો વિશે સાંભળી, અચ્યુત ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને એક પ્રશ્ન પૂછ્યો. યદુ વંશમાં અવતરેલા પરમ પુણ્યાત્મા ભગવાન, તેમની એકાગ્ર સેવા જોઈને પ્રસન્ન થયા અને મનુષ્યના સર્વોચ્ચ કલ્યાણ માટે ઉપદેશ આપ્યો. ભગવાને કહ્યું: "જ્યારે હું કોઈ પર વિશેષ કૃપા કરું છું, ત્યારે ધીરે ધીરે તેની સંપત્તિ દૂર કરી દઉં છું. ત્યારબાદ, તેના સંબંધીઓ પણ તેને છોડી દે છે, અને એ વ્યક્તિ દુઃખી થઈને વધુ દુઃખી થાય છે. જ્યારે તે પુરુષ પ્રયત્નો કરીને થાકી જાય છે અને ધનના પીછેહઠથી નિરાશ થઈ જાય છે, ત્યારે મારા ભક્તો સાથે મિત્રતા કરે છે. ત્યારે હું તેની ઉપર કૃપા વરસાવું છું. એ પરમ, સૂક્ષ્મ બ્રહ્મ, જે ચેતનમાત્ર છે, શાશ્વત અને અનંત છે—જેનાં સ્વરૂપને જ્ઞાનથી ઓળખી લે છે, તે વિવેકી પુરુષ સંસારથી મુક્ત થઈ જાય છે. મને પામવું અત્યંત દુર્લભ હોવાથી, લોકો અન્ય દેવતાઓની ઉપાસના કરે છે. તેઓ ઝડપથી મળતા વરદાનોથી—રાજ્ય અને સંપત્તિથી—મદમસ્ત અને ગર્વિત થઈ જાય છે, વધુ વરદાનની આશામાં મને અવગણે છે. શુકદેવજી કહે છે: બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવતાઓ—આ બધા આશીર્વાદ અને શાપ આપનારા દેવતાઓ છે. એમાં પણ મહાદેવ શિવ સૌથી ઝડપથી વરદાન કે શાપ આપે છે; બ્રહ્મા તો સહેજે આપતા નથી, અને અચ્યુત ભગવાન તો તરત ક્યારેય આપતા નથી. આ સંદર્ભે એક પ્રાચીન કથા કહેવામાં આવે છે: એક વખત મહાદેવ શિવે વૃકાસુરને વરદાન આપ્યું, જેના કારણે તેઓ પોતે જ મુશ્કેલીમાં પડી ગયા. વૃક નામનો એક અસુર હતો, જે શકુનીનો પુત્ર હતો. તેણે માર્ગમાં નારદજીને જોયા અને દુષ્ટ મનથી પૂછ્યું કે ત્રણ દેવતાઓમાં સૌથી ઝડપથી પ્રસન્ન થનાર કોણ છે? નારદજીએ કહ્યું કે ગિરિશ ભગવાન એટલે કે શિવજી, તેઓ તો નાનાં ગુણ કે દોષથી પણ તરત પ્રસન્ન કે રોષી થઈ જાય છે. જેમ તેઓ રાવણ અને બાણને પ્રસન્ન થઈને અપરિમિત શક્તિ આપી હતી, પણ પછી તેઓ પણ ભારે સંકટમાં આવી ગયા. આ રીતે પ્રેરણા પામી, વૃકાસુર શિવજી પાસે પહોંચ્યો અને પોતાના શરીરનું માંસ કાપીને હવનમાં હરા ભગવાનને અર્પણ કરવા લાગ્યો. સાતમા દિવસે પણ ભગવાન શિવ દર્શન ન આપતા, તેણે નિરાશ થઈ પોતાના વાળ પવિત્ર સ્થળે ભીંજવી, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી પોતાનું માથું કાપી નાખ્યું. ત્યારે મહાદયાળુ ધૂર્જટિ મહાદેવ, જેમ આપણે કોઈને બચાવીએ તેમ, તરત જ તેને અટકાવી, પોતાના હાથથી તેને સ્પર્શ કર્યો અને તેને પૂર્વ કરતાં વધુ તેજસ્વી સ્વરૂપમાં પુનઃસ્થાપિત કર્યો. શિવજીએ કહ્યું, "બસ, પુત્ર! તું જે ઇચ્છે તે વરદાન માગ. હું તો એક લોટાનું જલ પણ અર્પણ કરનારથી પ્રસન્ન થઈ જાઉં છું, પણ તું તો ખૂબ જ વ્યર્થ તપસ્યા કરી છે." ત્યારે તે પાપી અસુરે એવો ભયાનક વરદાન માંગ્યું: "જેના માથે હું હાથ મૂકીશ, તે તરત મરી જાય." ભગવાન રૂદ્રે, મનમાં અપ્રસન્ન થઈ, હસીને 'ૐ' કહીને એ વરદાન આપી દીધું, જાણે કોઈ સાપને અમૃત પીવડાવે. પછી વૃકાસુરે એ વરદાનની પરિક્ષા લેવા શિવજીના માથે પોતાનો હાથ મૂકવાનો પ્રયત્ન કર્યો. શિવજી પોતાના જ કરેલા કાર્યથી ભયભીત થઈ ગયા અને ત્યાંથી ભાગી ગયા. વૃકાસુરે તેમને પીછો કર્યો; શિવજી ડરીને સ્વર્ગ, પૃથ્વી, દિશાઓ અને જળમાં પણ ભાગતા રહ્યા. દેવતાઓ ઉપાય ન જાણીને મૌન રહ્યા. પછી શિવજી વૈકુંઠ ગયા, જે તેજસ્વી અને અંધકારથી પર છે. ત્યાં નારાયણ સ્વયં નિવાસ કરતા છે, જે વૈરાગ્યવંતો અને શાંતિમય સાધુઓનું પરમ ગમ્ય છે—જ્યાંથી પાછા કોઈ આવતું નથી. શિવજીને આવી પરિસ્થિતિમાં જોઈ, ભગવાન નારાયણ, સર્વ દુઃખોના નાશક, યોગબળથી એક યુવાન બ્રહ્મચારીની મૂર્તિ ધારણ કરીને દૂરથી આવ્યા. કમર પર મેખલા, કાઠિયું, હાથમાં કુશધારી, તેજથી પ્રજ્વલિત, ભક્તિપૂર્વક વૃકાસુરને નમસ્કાર કરી કહ્યું, "શકુનીપુત્ર, તું બહુ થાકી ગયો છે, શું દૂરથી આવ્યો છે? થોડું આરામ કર, કેમ કે આ આત્મા સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી કરનાર છે. જો તારી ઇચ્છા બહુ ગુપ્ત નહીં હોય, તો કહીશ? સામાન્ય રીતે લોકો પોતાના કાર્ય માટે બીજાની મદદ લે છે." ભગવાનના અમૃત સમાન વચનો સાંભળીને, વૃકાસુરે પોતાની થાક ભૂલી, સમગ્ર ઘટના કહી દીધી. ભગવાને કહ્યું, "જો આવું છે, તો ડક્ષના શાપથી જે ભૂતપ્રેતોના સ્વામી બન્યા છે, એવા શિવના વચનો પર અમે વિશ્વાસ કરી શકીશું નહીં. જો તને એ વિશ્વાસ છે તો, દાનવરાજ, તરત પોતાનું હાથ પોતાના માથે મૂકી કરી જો; જો શંભુના વચન ખોટા હશે, તો તેને ત્યજી દે, કેમ કે જે ખોટું બોલે તેને અનુસરી શકાય નહીં." ભગવાનના ચતુર અને કલાત્મક વચનોમાં વૃકાસુરનું મન ભ્રમિત થઈ ગયું. તેણે પોતાનું જ માથું પોતાના હાથથી સ્પર્શ્યું, અને તરત જ તેનું માથું ફાટી ગયું અને તે વાછરડા જેવી રીતે ઢળી પડ્યો. આ દૃશ્ય જોઈ સ્વર્ગમાં 'જય!', 'નમન!', 'અભિનંદન!'ના ઉલ્લાસના ધ્વનિ થયા. પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ, દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને ગંધર્વો આનંદિત થયા; શિવ distressમાંથી મુક્ત થયા. પરમાત્માએ મુક્ત થયેલા મહાદેવને સંબોધીને કહ્યું: "મહાદેવ, દૈવી સ્વરૂપે, આ દુષ્ટ પોતાના પાપથી નાશ પામ્યો છે. મહાન આત્માઓમાં પણ જો કોઈ પાપ કરે, તો બચી શકતો નથી; તો જગતના ગુરુની પણ અવમાના કરે તો શું કહેવું?" જે કોઈ આ કથા, જેમાં ભગવાન હરિએ મહાદેવને મુક્ત કર્યા, સાંભળે કે કહે, તે તથા તેના દુશ્મનો પણ જન્મમરણના ચક્રમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. પછી, સરસ્વતીના તટે, રાજા, ઋષિઓ યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા. ત્યાં ચર્ચા ઊભી થઈ: "ત્રણે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ કોણ?" એ જાણવાની ઇચ્છાથી, તેમણે બ્રહ્માપ્રજાપતિ પુત્ર ભૃગુને સત્ય જાણવા મોકલ્યા. ભૃગુ પ્રથમ બ્રહ્માજીના સભામાં ગયા. તેમણે પરિક્ષા માટે ન તો પ્રણામ કર્યા ન તો સ્તુતિ કરી. બ્રહ્માજી પોતાનાં તેજથી કુપિત થયા, પણ સ્વસંયમી હોવાથી, ઉદ્ભવેલા ક્રોધને જેમ પ્રજાપતિ પોતાના જ સ્ત્રોતથી જળ વડે અગ્નિને દમાવે તેમ, દમાવી દીધો. પછી ભૃગુ કૈલાસ પર મહેશ્વર ભગવાન પાસે ગયા, જ્યાં મહાદેવ આનંદથી ઊભા રહીને પોતાના ભાઈને આવકારવા માટે આગળ વધ્યા.