શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આ રીતે, પ્રાચીન ઋષિ અને તેમના મહાન શિષ્યોને વંદન કરીને, હું મારા પિતા દ્વૈપાયનના આશ્રમમાં ગયો. ત્યાં, શ્રીમદ્ ભગવાને મને સન્માન આપ્યું અને બેઠક સ્વીકારી, ત્યારે તેમણે મને નારાયણના મુખમાંથી સાંભળેલું બધું વર્ણન કર્યું. રાજન, તમે જે પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો—કે મન બ્રહ્મમાં, જે વર્ણનથી પરે અને ગુણોથી રહિત છે, કેવી રીતે સ્થિર થઈ શકે—તેનું વર્ણન આ રીતે થયું. જે બ્રહ્માંડના આરંભ, મધ્ય અને અંતને નિહાળે છે; જે અવ્યક્ત, જીવ અને શાસકોનો સ્વામી છે; જે વિશ્વની રચના કરીને તેમાં પ્રવેશ કરે છે અને ઋષિઓ દ્વારા તેને શાસિત કરે છે; જેને પ્રાપ્ત કરીને જીવાત્મા તેને ત્યાગી દે છે, જેમ સૂતા પક્ષી પોતાનું ગોથું છોડે છે—એ હરી, જેનું અસ્તિત્વ અનન્ય છે અને જન્મથી અસ્પર્શિત છે, જે નિર્ભય છે, એના પર સતત ધ્યાન કરવું જોઈએ. આ રીતે, દશમ સ્કંધના દ્વિતીય ભાગમાં 'વેદોની સ્તુતિ' નામક સત્તરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું શાસ્ત્ર છે. પછી રાજાએ પૂછ્યું: દેવ, દાનવ અને મનુષ્યોમાં, જે અશુભને શુભ માની પૂજા કરે છે, એ મોટાભાગે ધનવાન શાસકો હોય છે, પણ હરીના ભક્તો—લક્ષ્મીના સ્વામી—એવા નથી. અમને આમાં મોટો સંશય છે; કારણ કે, બે વિપરીત સ્વભાવના દેવોની પૂજા કરનારા વિપરીત ફળ પામે છે, એ કેમ? શુકદેવે કહ્યું: શિવ, જે સદાય શક્તિ સાથે જોડાયેલા છે, ત્રણ ગુણોથી ઘેરાયેલા છે—સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—એ રીતે હું પણ ત્રણ પ્રકારનો છું. તેમના દ્વારા સોળ પ્રકારના રૂપાંતર થયા, અને એ સર્વ રૂપ ધારણ કરીને, એ સર્વ સ્થિતિને પામે છે. પણ હરી ગુણોથી પર છે, પરમ પુરુષ છે, પ્રકૃતિથી અતિત છે; એ સર્વનું દ્રષ્ટા અને નિયામક છે—એની પૂજા કરીને, મનુષ્ય ગુણોથી મુક્ત થાય છે. જ્યારે અશ્વમેદ યજ્ઞો બંધ થઈ ગયા, ત્યારે તમારા પિતામહે, ભગવાનના ધર્મો સાંભળી, અચ્યુતને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો. ભગવાન, તેમની એકાગ્ર સેવા પરથી પ્રસન્ન થઈ, યદુ વંશમાં અવતરેલા, મનુષ્યોના શ્રેષ્ઠ હિત માટે બોલ્યા: ભગવાને કહ્યું: જ્યારે હું કોઈ પર વિશેષ કૃપા કરું, ત્યારે ધીરે ધીરે એની સંપત્તિ છીનવી લઉં; પછી, એના સગાં-સંબંધી એને ત્યાગી દે છે, અને એ દુઃખમાં વધુ પીડાય છે. જ્યારે એ પોતાના પ્રયત્નોમાં નિરાશ થઈ જાય છે અને સંપત્તિની પાછળ વિમુખ થઈ, મારા ભક્તો સાથે મિત્રતા કરે છે, ત્યારે હું એને કૃપા આપે છું. એ પરમ, સૂક્ષ્મ બ્રહ્મ, જે માત્ર ચેતનાથી બનેલું છે, શાશ્વત અને અનંત—એને આત્મા તરીકે જાણીને, વિવેકી માણસ સંસારથી મુક્ત થાય છે. તેથી, લોકો મને પૂજવામાં અઘરું માને છે, અને બીજા દેવોની પાસે જાય છે; પછી, ઝડપથી મળેલી વરદાનથી—રાજ્ય અને વૈભવથી—મદમસ્ત અને અહંકારમાં, વધુ વરદાન માટે મારા પ્રત્યે અવગણના કરે છે. શુકદેવે કહ્યું: વરદાન અને શ્રાપના સ્વામી—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય—એમાં શિવ ઝડપથી વરદાન કે શ્રાપ આપે છે, બ્રહ્મા નહીં, અને અચ્યુત તરત ક્યારેય નહીં આપે. અહીં એક પ્રાચીન કથા કહેવામાં આવે છે: શિવે વ્રિકાસુરને વરદાન આપી, પછી પોતે મુશ્કેલીમાં પડ્યા. એક વ્રિકા નામના અસુર હતા, જે શકુનીના પુત્ર હતા; રસ્તામાં નારદને મળ્યા, અને દુષ્ટ ચિત્તથી પૂછ્યું—ત્રણ દેવોમાંથી કયો ઝડપથી પ્રસન્ન થાય છે? નારદે કહ્યું: તું ગિરિશને ઝડપથી પધાર, તું સફળ થશે; એ નાના ગુણ કે દોષથી પણ સરળતા સાથે પ્રસન્ન કે ક્રોધિત થાય છે. રાવણ અને બાણની સ્તુતિથી જેમ pleased થયો અને તેમને અપ્રતિમ શક્તિ આપી, પણ પછી તેઓ મોટી મુશ્કેલીમાં પડ્યા. આમ સૂચન મળતાં, વ્રિકા શિવ પાસે પહોંચ્યા, પોતાના શરીરનું માંસ હરા—અગ્નિ—ના મુખમાં હોળી oblation તરીકે ચઢાવ્યા. સાતમા દિવસે, ભગવાનના દર્શન ન મળતાં, અને નિરાશ થઈ, વ્રિકાએ ધારદાર હથિયારથી પોતાનું માથું કાપી નાખ્યું, એ પવિત્ર સ્થળે, વાળ રક્તથી ભીની. ત્યારે, ધૂર્જટિ—મહાન દયાળુ—જેમ આપણે કરીએ, અગ્નિમાંથી જ્વાળાની જેમ, એણે પોતાના હાથથી એને રોકી લીધા, અને એના રૂપને વધુ તેજસ્વી બનાવી પુનઃસ્થાપિત કર્યું. શિવે કહ્યું: 'Enough, અંગલ! તું જે ઈચ્છે છે, એ વરદાન માંગ; હું pleased છું—even પાણી અર્પણ કરનારને પણ pleased થાય છે—પણ તું અતિશય અને વ્યર્થ પીડા ભોગવી છે.' એ પાપી વ્રિકા એ પછી એવો વરદાન માંગ્યો, જે જીવોમાં ભય ફેલાવે: 'જેના માથા પર હું હાથ મુકું, એ તરત મરી જાય.' શિવે, અપ્રસન્ન હોવા છતાં, હસીને 'ઓમ' કહીને વરદાન આપી દીધું—જેમ અમૃત સાપને આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, વ્રિકા એ વરદાનને પરખવા માટે શંભુના માથા પર પોતાનો હાથ મુકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ શિવ, પોતાના કર્તવ્યથી ડરીને, પાછા હટ્યા. વ્રિકા પાછળ દોડતો, શિવ ડરથી કાંપી, સ્વર્ગ-પૃથ્વી, દિશાઓ અને જળ સુધી ભાગ્યા. દેવો, કોઈ ઉપાય ન જાણતાં, નિરાશ થઈ બેઠા; પછી શિવ વૈકુંઠ—અંધકારથી પર, તેજસ્વી લોક—પહોંચ્યા. ત્યાં, નારાયણ પોતે છે, સંન્યાસીઓનો પરમ લક્ષ્ય, શાંતિમાં સ્થિત, જ્યાંથી કોઈ પાછા નથી આવતાં. શિવને distressed જોઈ, ભગવાન, દુષ્ટનો નાશ કરનાર, યોગબળથી યુવાન બ્રહ્મચારીના રૂપમાં, દૂરથી આવ્યા. કમર પર પટ્ટા, મૃગચર્મ, દંડ, હાથમાં કુશ, તેજસ્વી, વિનમ્રતાથી વ્રિકા પાસે આવ્યા. ભગવાને કહ્યું: 'શકુનીના પુત્ર, તું થાકેલો દેખાય છે—શું તું દૂરથી આવ્યો છે? થોડા સમય આરામ કર, આ આત્મા સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે.' 'જો તારો ઉદ્દેશ એવો નથી કે અમને કહેવા અયોગ્ય હોય, તો કહો; સામાન્ય રીતે, લોકો અન્ય દ્વારા પોતાનો હિત મેળવવા ઈચ્છે છે.' શ્રી શુકદેવે કહ્યું: ભગવાનના અમૃત સમાન વચનોથી પૂછાતા, વ્રિકાનો થાક ઉતરી ગયો, અને એણે બધું વિગતે કહી દીધું. ભગવાને કહ્યું: 'જો એવું છે, તો અમે એના શબ્દો માનશો નહીં, જે દક્ષના શ્રાપથી દાનવ અવસ્થામાં છે, ભૂતો-પ્રેતોના સ્વામી છે.' 'જો તું Teacher of the Universe—શંભુ—પર સાચો વિશ્વાસ રાખે છે, તો વહેલા પોતાના માથા પર હાથ મૂકી, પરખી લે.' 'જો શંભુના શબ્દો કોઈ રીતે અસત્ય હોય, તો, દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ, એને ત્યાગી દે; કારણ કે, જે અસત્ય બોલે છે, એને ફરી અનુસરો નહીં.' ભગવાનની ચતુર અને કૌશલયથી ભરેલી વાતોમાં, વ્રિકાનો મન ભટકી ગયું; પોતે ભૂલી, એ મૂર્ખે પોતાના માથા પર પોતાનો હાથ મૂકી દીધો.