શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાનમાં જે કંઈ દેખાય છે—જે પહેલાં નહોતું, અંતે રહેશે નહીં અને મધ્યમાં પણ મર્યાદિત છે—એ બધું એક જ સ્વરૂપની માયા છે. એ જ રીતે, ધન કે જાતિના ભેદ માત્ર મનની કલ્પના છે; જ્ઞાની લોકો સમજે છે કે મન જે આનંદ આપે છે, એ પણ મૃગજળ સમાન છે. જ્યારે આત્મા જન્મરહિત પરમાત્માની સંગતથી ગુણ ધારણ કરે છે, ત્યારે તે પણ એ જ પરમાત્મા જેવું બની જાય છે. પછી, મૃત્યુના બંધનમાંથી મુક્ત થઈ, પોતાનું પૂર્વ સ્વરૂપ ત્યજી દે છે—જેમ સાપ ચામડી ઉતારે છે—અને ભગવાન પોતાનું અનંત, અપરિમિત પરાકાષ્ઠાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. જો યતિઓ મનની ઇચ્છાઓને મૂળથી નાશ ન કરે, તો ભગવાન—જે અયોગ્ય માટે અપ્રાપ્ય છે—હૃદયમાં છુપાયેલા રહે છે, જાણે ગળામાં રહેલો મણિ ભૂલાઈ ગયો હોય. જે આત્મામાં તૃપ્ત નથી, તેમને બંને તરફ દુઃખ જ છે, કારણ કે તેઓ ભગવાનની અવ્યય અવસ્થા સુધી પહોંચ્યા નથી. જે ભગવાનને ઓળખતા નથી—કે જે સર્વ શુભ અને અશુભના મૂળ છે—તેમને ગુણ અને દોષની સમજ પણ આવતી નથી. છતાં, દરેક યુગમાં, ગુણવાળા ભગવાન સતત ગવાય છે અને જે લોકો તેમને શ્રવણ કરે છે, તેઓ મુક્તિ તરફ દોરી જાય છે. હે અનંત ભગવાન! સ્વર્ગના દેવતાઓ પણ તમારા અંત સુધી પહોંચી શક્યા નથી, ને અનેક બ્રહ્માંડ પણ તમારી વચ્ચે છે. જેમ ધૂળના કણ વાદળમાં તરતાં જાય છે, તેમ વેદો પણ કાળ સાથે વિલય પામે છે; પણ તમારા અંદર જ તેઓ ફળ પામે છે અને અસત્યને ત્યજી અંતે તમામાં લીન થાય છે. ભગવાને કહેવું શરૂ કર્યું: બ્રહ્માજી પાસેથી આ ઉપદેશ સાંભળીને, તેમના પુત્રો અને સિદ્ધોએ સંનંદનજીનું સન્માન કર્યું, કારણ કે તેઓ આત્મપથ જાણતા હતા. આ રીતે, આકાશમાં વિહરતા મહાત્માઓએ વેદ, પુરાણ અને ઉપનિષદોના સારને ઉકેલી લીધો છે. હે બ્રહ્મપુત્ર! તમે પણ આ આત્મજ્ઞાનના ઉપદેશને શ્રદ્ધાપૂર્વક ધારણ કરીને, મનુષ્યોની ઇચ્છાઓનો નાશ કરતા પૃથ્વી પર રહેવું. શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે, મুনি વીરવ્રતાએ શ્રદ્ધા અને આત્મસંયમથી આ ઉપદેશ ગ્રહણ કર્યો અને પુર્ણ જ્ઞાન સાથે બોલ્યા. નારદજી કહે છે: એ કલંકરહિત યશવંત શ્રીકૃષ્ણને વંદન છે, જે સર્વ સૃષ્ટિ અને સંહારની શક્તિઓ ધારણ કરે છે. પછી મેં એ પ્રાચીન ઋષિ અને તેમના મહાન શિષ્યોને વંદન કરી, મારા પિતા દ્વૈપાયનના આશ્રમમાં ગયો. ત્યાં ભગવાને મને સન્માન આપ્યો અને બેઠક આપી, પછી મેં તેમને નારાયણના મુખે સાંભળેલું જ્ઞાન સંભળાવ્યું. હે રાજન! તમે જે પૂછ્યું હતું—કે મન કઈ રીતે નિર્વિકાર, ગુણાતીત બ્રહ્મમાં સ્થિર થાય—તેનું વર્ણન થયું છે. જે ભગવાન સર્વ સૃષ્ટિના આરંભ, મધ્ય અને અંતને જાણે છે, અવિદ્યમાન, જીવ અને ઇન્દ્રિયોના સ્વામી છે; જેમણે જગતની રચના કરી, તેમાં પ્રવેશ કર્યો અને ઋષિઓ દ્વારા તેનું સંચાલન કરે છે; જેને પ્રાપ્ત કરીને શરીરધારી આત્મા પંખી જેમ ગુહા છોડી ઊડી જાય છે—એવા જન્મરહિત, નિર્ભય, અનન્ય હરિ પર સતત ધ્યાન કરવું જોઈએ. આ રીતે, દસમા સ્કંધના બીજા ભાગનો સત્તરમો અધ્યાય, 'વેદ સ્તુતિ', પૂર્ણ થાય છે. પછી રાજાએ પૂછ્યું: દેવ, દાનવ અને મનુષ્યોમાં, જે લોકો અશુભને શુભ માને છે, એ મોટા ભાગે ધનવાન શાસકો છે, હરિના ભક્તો નહિ. આમાં અમને મોટો સંશય છે—એવું કેમ બને છે કે વિપરીત સ્વભાવ ધરાવતાં બે દેવતાઓની ઉપાસના કરનારા વિપરીત ફળ પામે છે? શુકદેવજી કહે છે: શિવજી, શક્તિ સાથે હંમેશા એકરૂપ, ત્રિગુણાત્મા છે—સત્વ, રજ અને તમ—એ રીતે હું પણ ત્રિગુણમય છું. તેમાથી વિવિધ રૂપાંતરો, કુલ સોળ, ઉત્પન્ન થયા અને સર્વ સ્વરૂપ ધારણ કરીને તેઓ સર્વ અવસ્થાઓ પ્રાપ્ત કરે છે. પણ હરિ તો ત્રિગુણાતીત, પરમ પુરુષ, પ્રકૃતિથી પર છે; સર્વના સાક્ષી અને નિયામક છે—તેમની ઉપાસનાથી મનુષ્ય ગુણોથી મુક્ત થાય છે. જ્યારે અશ્વમેઘ યજ્ઞો બંધ થઈ ગયા હતા, ત્યારે તમારા પિતામહે ભગવાનના ધર્મો સાંભળી અચ્યૂતને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો. ભગવાન, તેમની એકાગ્ર સેવા પરથી પ્રસન્ન થઈ, મનુષ્યમાત્રના પરમ કલ્યાણ માટે—યદુ વંશમાં અવતરેલા—બોલ્યા: "જ્યારે હું કોઈ પર વિશેષ કૃપા કરું છું, ત્યારે તેના ધનને ક્રમે-ક્રમે દૂર કરી દઉં છું; પછી તેના સગા-સંબંધીઓ પણ તેને છોડે છે અને તે દુઃખી થઈ વધુ પીડાય છે. જ્યારે એ મનુષ્ય પોતાના પ્રયત્નોમાં નિષ્ફળ થઈ, ધનપ્રાપ્તિથી વિમુખ થઈ, મારા ભક્તો સાથે મિત્રતા કરે છે, ત્યારે હું તેની પર કૃપા વરસાવું છું. એ પરમ, સુક્ષ્મ બ્રહ્મ—શુદ્ધ ચૈતન્ય સ્વરૂપ, શાશ્વત અને અનંત—જ્યારે કોઈ તેને આત્મા રૂપે જાણે છે, ત્યારે તે સંસારથી મુક્ત થઈ જાય છે. મને ઉપાસવા અઘરા જણાય છે, તેથી લોકો બીજા દેવોને પૂજે છે; તેઓ ઝડપથી મળતા વરદાનોથી મસ્ત થઈ, ગર્વીલા, બેફિકર બની, વધુ વરદાનની આશામાં મને અવગણે છે." શુકદેવજી કહે છે: વરદાન અને શ્રાપના સ્વામી—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ—તેમાથી શિવજી ઝડપથી વરદાન કે શ્રાપ આપે છે, બ્રહ્મા આપે નહીં અને અચ્યૂત ક્યારેય તરત નહિ આપે. આ સંદર્ભે એક પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે: શિવજીએ વૃત્તાસુરને વરદાન આપ્યું અને પછી મુશ્કેલીમાં પડ્યા. એક વૃત્ત નામનો અસુર હતો, શકુનીનો પુત્ર; તેણે રસ્તે નારદજીને જોયા અને દુષ્ટ મનથી પૂછ્યું—ત્રણે દેવોમાં સૌથી સહેલાઈથી પ્રસન્ન થનારો કોણ છે? તેણે તરત જ ગિરિશ (શિવ) પાસે જવાનું કહ્યું, કારણ કે તમે સફળ થશો; તેઓ તાત્કાલિક પ્રસન્ન કે ક્રોધિત થાય છે—even નાના ગુણ કે દોષથી. જેમ રાવણ અને બાણને પ્રસન્ન થઈ અનન્ય શક્તિ આપી, પણ પછી તેઓ મોટાં સંકટમાં પડ્યા. આ રીતે માર્ગદર્શન મળતાં, વૃત્ત અસુર શિવજી પાસે દોડી ગયો અને પોતાના શરીરનું માંસ હવનરૂપે હર (અગ્નિ સ્વરૂપ)ના મુખમાં ચઢાવ્યું. સાતમા દિવસે પણ ભગવાનના દર્શન ન મળતાં, નિરાશ થઈ, તેણે તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી પોતાનું માથું કાપી નાખ્યું, તેના વાળ પવિત્ર સ્થાન પર ભીંજાઈ ગયા. ત્યારે, મહાદયાળુ ધૂર્જટી, જેમ અગ્નિ જ્યોતમાંથી પ્રગટે તેમ, તેને હાથથી રોકી, સ્પર્શ ન કરવા દીધો અને તેનું સ્વરૂપ વધુ તેજસ્વી બનાવી પુનઃ પુનઃ સ્થાપિત કર્યું. પછી શિવજીએ કહ્યું: "બસ, અંગલ! જે વરદાન ઇચ્છો તે માંગો; હું આપશ. શરણાગત દ્વારા આપેલા પાણીથી પણ હું પ્રસન્ન થઈ જઉં છું, પણ તમે તો ઘણું કષ્ટ ઉઠાવ્યું છે." એ પાપી અસુરે એવો વરદાન માગ્યો કે જે પ્રાણીઓમાં ભય ફેલાવશે: "જેના માથા પર હું હાથ મૂકીશ, તે તરત મરી જાય." આ સાંભળીને, રુદ્રજીએ, મનમાં અસંતોષ હોવા છતાં, હસીને "ઓમ" કહી વરદાન આપી દીધું—જેમ ઝેર પીવા માટે સાપને અમૃત આપવું. પછી એ અસુરે વરદાનની ચકાસણી કરવા, પોતાનો હાથ શંભુના માથા પર મૂકવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ શિવજી પોતાના કૃત્યથી ડરી ગયા અને દૂર ભાગી ગયા. તેના પીછા કરતાં, શિવજી ડરીને દિશાઓના અંત, આકાશ, પૃથ્વી અને જળમાં સુધી દોડી ગયા. દેવતાઓ પણ કોઈ ઉપાય ન જાણીને શાંત બેઠા; પછી એ અસુર વૈકુંઠમાં ગયો, જે અંધકારથી પર છે.