શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાનના મહાત્મ્ય અને tattva વિશે ઉન્નત ચર્ચા ચાલી રહી હતી. એક પ્રશ્ન ઉઠ્યો: જો embodied જીવો ખરેખર અનંત અને સર્વવ્યાપી હોય, તો તેમ ઉપર કોઈ અધિકાર કે નિયંત્રણ કેમ રહી શકે? પણ હકીકતમાં એવું નથી. અને જો જે જન્મે છે તે અજન્મા તત્વમાંથી બનેલું છે, તો પણ જો તે મૂળ તત્વ છોડાયું નથી, તો નિયંત્રણ રહે છે—evenness સ્વીકાર્ય હોવા છતાં. આ દૃષ્ટિથી વિમુખ થવું સમજણમાં ભૂલ છે. પ્રકૃતિ અને પુરુષ—આ બંનેનો કોઈ મૂળ નથી, કારણ કે બંને અજન્મા છે. તેમનું મિલન જે ઉત્પન્ન કરે છે તે સ્થિર નથી; પાણી પર ઉગતા ફુગ્ગાઓ જેવું છે. હે પરમેશ્વર! તમારી અંદર જ આ બધા ભિન્ન નામ અને ગુણો ઓગળી જાય છે, જેમ કે નદીઓ પોતાના સ્વાદ સાથે સમુદ્રમાં મળી જાય છે. માણસોમાં એવા જ્ઞાની છે, જે તમારી માયાની ભારે મોહમાયાને ઓળખીને મનને તમારા પર સ્થિર કરે છે—તમામનું મૂળ રૂપ. આવા ભક્તોમાં ભક્તિ સતત વૃદ્ધિ પામે છે. જે લોકો તમારી શરણે આવે છે, તેમને સંસારનો ડર કેમ રહે? જ્યારે તમારી માત્ર ભ્રુકુટીના ભયથી અન્ય આશ્રય શોધનારા—even તૃણ જેવી નાનકડી વસ્તુઓ પણ—વારંવાર ડરી જાય છે. આ જગતમાં જે લોકો ચંચળ મનને દમન દ્વારા, ઇન્દ્રિયો અને શ્વાસના બળથી, વશ કરવા પ્રયત્ન કરે છે, પણ ગુરુના ચરણોને અવગણે છે, તેઓ અસંખ્ય દુઃખો ભોગવે છે. તેઓ એવા વેપારીઓ જેવા છે, જે દરિયામાં પોતાનો નાવિક છોડીને ભટકી જાય છે. જ્યારે તમે હાજર છો, ત્યારે સંબંધીઓ, સંતાન, પોતાનું શરીર, પત્ની, ધન, ઘર કે રથ—આ બધામાં માનવી શું શોધે? જે લોકો આ અજ્ઞાનમાં ફસાઈને ભોગની શોધમાં ભટકે છે, તેઓને પોતાનો હિસ્સો પણ ગુમ થઈ જાય છે, તો આનંદ ક્યાંથી મળે? પૃથ્વી પર એવા ઋષિ છે, જે પવિત્ર તીર્થો અને ધામોની યાત્રાથી શુદ્ધ થયા છે, અને જેમના હૃદય તમારા પદપંકજના જળથી ધોવાઈ ગયા છે. તેઓ એકવાર પણ તમારું ચિંતન કરે, તો ફરી ક્યારેય એવા સ્થાનોએ જતાં નથી, જ્યાં માનવના સત્ય સ્વરૂપની ચોરી થાય છે. કોઈ કહે કે "આ સત્વથી ઉત્પન્ન થયું છે," તો એ તર્ક ખોટું છે, કારણ કે એ ક્યારેક અસંગત અને ખોટું સાબિત થાય છે. વ્યવહારમાં ભેદ કરવામાં આવે છે, પણ એ પરંપરા પ્રમાણે જ ચાલે છે; ભાષા પોતાના વ્યાખ્યાનોમાં મૂંઝવણ ઊભી કરે છે, ખાસ કરીને જે લોકો માત્ર વિધિભર્યા પાઠમાં જ ફસાયેલા છે. જે પહેલાં નહોતું, પછી દેખાય છે અને અંતે ફરી નાશ પામે છે, એ બધું તમારી અંદર એક સ્વાદની માયા છે. એથી જ તેને ધન, જાતિ વગેરેના ભેદ જેવા ગણવામાં આવે છે. જ્ઞાની જાણે છે કે મનની લીલા ખોટી છે અને તેનો રસ પણ મૃગમરીચિકા સમાન છે. જ્યારે આત્મા અજન્મા સાથે સંયોગ દ્વારા ગુણધર્મ પામે છે, ત્યારે એ પણ એ જ સમાનતા પામે છે; પછી મૃત્યુથી મુક્ત થઈ જાય છે અને પોતાનો હિસ્સો છોડે છે. તમે પણ એ સ્વરૂપ ત્યજી દો છો, જેમ સાપ પોતાની ચામડી ઉતારે છે, અને તમારી પરમ, અસીમ મહિમામાં તમે આઠગણી મહાનતા સાથે સર્વમિતિથી પર છો. યોગીઓ જો હૃદયમાંથી કામનાની જટિલતા ઉખેડી નાંખે નહીં, તો તમે, અયોગ્ય માટે દુર્લભ એવા, હૃદયમાં રહો છો પણ જાણે ભૂલાયેલા રત્ન સમાન. જે આત્મામાં સંતોષ પામ્યા નથી, તેમને બંને તરફ દુઃખ જ મળે છે, કારણ કે તેઓ તમારી અમૃત, અમર અવસ્થા સુધી પહોંચી શક્યા નથી. જે તમને—શુભ અને અશુભના મૂળને—નથી ઓળખતા, તેઓ તમારા ગુણદોષ અને embodied જીવોના શબ્દોને સમજવા અસમર્થ છે. છતાં, દરેક યુગમાં, હે ગુણવંત ભગવાન, તમે સતત ગવાય છો, અને જે લોકો તમારું શ્રવણ કરે છે, તેઓને માનવો મોક્ષ તરફ દોરી જાય છે. હે અનંત! સ્વર્ગના દેવતાઓ પણ તમારા અંત સુધી પહોંચી શક્યા નથી, ન તો એ બધા બ્રહ્માંડ સમૂહો (સાવર્ણ) પણ, જે તમારા વચ્ચે છે. જેમ ધૂળના કણ આકાશમાં પવન સાથે ઉડે છે, તેમ વેદો પણ સમય સાથે વિલય પામે છે; પણ તમારી અંદર જ તેઓ ફળ પામે છે અને અસત્યને ત્યજી અંતે તમારા જમાં લીન થાય છે. ભગવાને કહ્યું: આમ, બ્રહ્માથી આ ઉપદેશ સાંભળી, તેમના પુત્રો અને સિદ્ધોએ, આત્મમાર્ગ જાણનારા સાનંદનને સન્માન આપ્યું. આ રીતે, વેદ, પુરાણ અને ઉપનિષદોનું સાર તત્કાલીન મહાન આત્માઓએ આકાશમાર્ગે પ્રવાહી કરીને બહાર કાઢ્યું છે. અને હે બ્રહ્મપુત્ર! તું આ આત્મતત્ત્વના ઉપદેશને શ્રદ્ધા સાથે ધારણ કરીને, પૃથ્વી પર ઈચ્છા મુજબ વિહાર કર, અને મનુષ્યોની કામનાઓ ભસ્મ કરી દે. શુકદેવજી કહે છે: આમ, મুনি વીરવ્રતે શ્રદ્ધા અને આત્મસંયમથી આ ઉપદેશ ગ્રહણ કર્યો અને પૂર્ણ જ્ઞાનથી વાત કરી. નારદજી કહે છે: હું એ ભગવાન કૃષ્ણને વંદન કરું છું, જેમની કીર્તિ નિર્મળ છે અને જેમણે સર્વ સૃષ્ટિની સર્જન અને સંહાર શક્તિ ધારણ કરી છે. પછી હું, એ પ્રાચીન ઋષિ અને તેમના પુણ્યશાળી શિષ્યોને વંદન કરીને, મારા પિતા દ્વૈપાયનના આશ્રમમાં ગયો. ભગવાને મને સન્માન આપીને બેઠાડ્યા, અને મેં તેમને જે નારાયણમુખથી સાંભળ્યું હતું તે બધું વર્ણવ્યું. હે રાજન! જેમ તમે પૂછ્યું હતું—કે મન બ્રહ્મમાં, જે નિર્વિષેષ અને ગુણાતીત છે, કેવી રીતે સ્થિર થાય—એનું વર્ણન મેં કર્યું. જે આ બ્રહ્માંડના આરંભ, મધ્ય અને અંતને જુએ છે, જે અવ્યક્ત, જીવ અને ઇન્દ્રિયાધિપતિઓના સ્વામી છે; જેમણે જગતની રચના કરી, તેમાં પ્રવેશ કર્યો અને ઋષિઓ દ્વારા તેનું સંચાલન કરે છે; જેને પ્રાપ્ત કરીને જીવ આત્મા તેને ત્યજી દે છે, જેમ ઊંઘતો પક્ષી પોતાનું ગૂંથેલું ઘોંસલું છોડી દે છે—એવા હરિ, જેમની અનોખી સત્તા જન્મથી અસ્પર્શ છે અને જે નિર્ભય છે, તેમનું સતત ચિંતન કરવું જોઈએ. આ રીતે, દસમા સ્કંધના બીજા અર્ધભાગમાં ‘વેદસ્તુતિ’ નામના સત્તાવનમા અધ્યાયનો અંત થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું શાસ્ત્ર છે. પછી રાજાએ પૂછ્યું: દેવતા, દાનવો અને માનવોમાં, જે લોકો અશુભને શુભ માનીને પૂજે છે, એમાં મોટાભાગે ધનવાન રાજાઓ હોય છે, પણ હરિના ભક્તો નહીં. અમે જાણવા ઈચ્છીએ છીએ—અમને અહીં મોટો સંશય છે—કે વિપરીત સ્વરૂપ ધરાવતાં બે દેવતાઓની પૂજા કરનારને વિપરીત ફળ કેમ મળે છે? શુકદેવજી કહે છે: શિવજી, સદા શક્તિ સાથે સંયુક્ત, ત્રણ ગુણોથી આવરાયેલ છે—સત્વ, રજ અને તમ. તેથી તેઓ ત્રણ પ્રકારના છે. તેમાથી જુદા જુદા રૂપાંતરો, કુલ સોળ, ઉત્પન્ન થયા, અને તેઓ સર્વ રૂપ ધારણ કરીને સર્વ અવસ્થામાં સ્થિત થાય છે. પણ હરિ, ગુણોથી પર, પરમ પુરુષ છે, પ્રકૃતિથી પર છે; તેઓ સર્વના દ્રષ્ટા અને નિયંત્રણકર્તા છે—તેમની પૂજા કરવાથી મનુષ્ય ગુણોથી મુક્ત થઈ જાય છે. જ્યારે અશ્વમેઘ યજ્ઞો બંધ થઈ ગયા, ત્યારે તમારા પિતામહ રાજાએ ભગવાનના ધર્મો સાંભળી, અચ્યુતને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો. ભગવાન, તેમના શ્રદ્ધાભર્યા સેવાથી પ્રસન્ન થઈ, મનુષ્યના પરમ કલ્યાણ માટે, યદુવંશી રૂપે બોલ્યા. ભગવાને કહ્યું: જ્યારે હું કોઈ પર વિશેષ કૃપા કરું, ત્યારે હું ધીરે ધીરે તેનું ધન દૂર કરી દઉં છું; પછી તેના સંબંધીઓ તેને છોડી દે છે અને તે દુઃખી થઈ વધુ પીડા પામે છે. જ્યારે તે પોતાના પ્રયત્નોમાં નિષ્ફળ અને ધનપ્રાપ્તિથી વિમુખ થઈ, મારા ભક્તોનો સંગ કરે છે, ત્યારે હું તેને મારી કૃપા આપું છું. એ પરમ, સૂક્ષ્મ બ્રહ્મ, જેણે માત્ર ચેતનામાં જ સ્વરૂપ ધરાવ્યું છે, શાશ્વત અને અનંત છે—તેને આત્મા રૂપે જાણીને જ્ઞાનીએ સંસારથી મુક્તિ પામે છે. માટે જ લોકો, મને પામવું અઘરું હોવાથી, અન્ય દેવતાઓની શરણે જાય છે; પછી તેઓ ઝડપથી મળતાં વરદાનોથી—રાજ્ય અને સંપત્તિથી—ગર્વીલા, ઉદ્ધત બની જાય છે, અને વધુ વરદાનની ઈચ્છામાં મને અવગણે છે. શુકદેવજી કહે છે: વરદાન અને શાપ આપનારા દેવતાઓ—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે—શિવજી ઝડપથી વરદાન કે શાપ આપે છે, બ્રહ્મા નથી આપતા અને અચ્યુત તરત ક્યારેય નથી આપતા. અહીં એક પ્રાચીન કથા કહે છે: શિવજીએ વૃકાસુરને વરદાન આપ્યું, પછી પોતે મુશ્કેલીમાં પડ્યા. એક આસુર હતો, વૃક નામે, શકુનિનો પુત્ર. રસ્તામાં તેને નારદજી મળ્યા. દુષ્ટમનથી તેણે પૂછ્યું—ત્રણે દેવોમાંથી ઝડપથી પ્રસન્ન થનાર કોણ છે? નારદજી કહે: તું જલ્દી ગિરિશ (શિવ) પાસે જઈ, તારે સફળતા મળશે; તેઓ નાના ગુણ કે દોષથી તરત પ્રસન્ન કે ક્રોધિત થઈ જાય છે. જેમ તેઓ રાવણ અને બાણના સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ, તેમને અપાર શક્તિ આપી, પણ પછી તેઓ મોટી મુશ્કેલીમાં પડ્યા. આ રીતે પ્રેરણા મળતાં, દાનવે ઝડપથી શિવજી પાસે જઈ, પોતાના શરીરનું માંસ હવનરૂપે હર—અગ્નિ—ના મોઢામાં અર્પણ કરવાનું શરૂ કર્યું. સાતમા દિવસે, ભગવાનના દર્શન ન મળતાં અને નિરાશ થઈ, તેણે તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી પોતાનું મસ્તક કપાઈ નાખ્યું, તેના વાળ પવિત્ર સ્થાન પર લોહીથી ભીંજાઈ ગયા. આ રીતે, ભગવત્ કથા અહીં સુધી વહેતી રહી—ભગવાનના tattva, ભક્તિ, અને દેવતાઓના વરદાનની લીલાઓથી ભરપૂર.