શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાને સર્જેલા આ શરીરો, આંતરિક અને બાહ્ય બંને, એ તમારી જ રચના છે. તમે સર્વશક્તિમાન પુરુષ તરીકે દરેક અંગમાં વ્યાપી રહેલા છો. તેથી જ, જ્ઞાનીજનોએ મનુષ્યોના માર્ગ અને વેદોના અંતનો વિચાર કરીને, વિશ્વાસપૂર્વક ધરતી પર તમારા ચરણોનું પૂજન કર્યું છે. કેટલાંક મહાન આત્મજ્ઞાની, જે આત્મતત્વના દુર્લભ રહસ્યને જાણવાની ઈચ્છા રાખે છે, તેવા લોકો તમારા અમર કૃત્યોના મહાસાગરમાં શ્રમ કરે છે, પણ મુક્તિની પણ ઈચ્છા રાખતા નથી. તેઓ ઘરના બંધન છોડીને, હંસ સમાન ભક્તો સાથે તમારા ચરણોમાં જ રહેવું પસંદ કરે છે, બીજું કંઈ ઇચ્છતા નથી. તમારા માર્ગે ચાલતા, આ જીવસમૂહ જાણે પોતાના પરિવાર, મિત્રો અને પ્રિયજનો સાથે છે એમ લાગે છે, પણ જ્યારે તેઓ સાચા કલ્યાણકર્તા અને આત્મરૂપ તમે તરફ વળે છે, ત્યારે તેમને પૂર્ણતા મળે છે. દુઃખની વાત છે કે, જે લોકો મિથ્યા પૂજામાં રમીને પોતાના જાતને નુકસાન કરે છે, તેઓ આસક્તિના કારણે ભારે શરીરો ધારણ કરીને દુઃખમાં ભટકતા રહે છે. જે ઋષિ શ્વાસ, મન અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને, હૃદયમાં દૃઢ યોગથી તમારો ધ્યાન કરે છે, તેમની સ્મૃતિથી તો તેમના શત્રુઓ પણ તમને પ્રાપ્ત થાય છે. નાગરાજના અંકલિંગમાં મન લગાવનાર સ્ત્રીઓ અને અમે પણ, તમારા ચરણામૃતનો સ્વાદ લીધા પછી, સમાન બનીએ છીએ. કોણ સાચે જાણે છે કે, જેમાંથી બ્રહ્મા ઉપજ્યા, અને જેના અનુસરણમાં દેવતાઓ ચાલે છે, તેનું આરંભ, અંત કે માર્ગ શું છે? તેથી, એ ન તો સત્વ, ન અસ્તિત્વ, ન ત્રણે છે, ન તો કાળના વિષયમાં આવે છે. જ્યારે એ રીતે સ્થિત હોય, ત્યારે કોઈ શાસ્ત્ર પણ તેને સ્પર્શી શકતું નથી. જેઓ કહે છે કે આત્મા જન્મે છે, મરે છે, અથવા શરીરથી અલગ છે—એ બધા અજ્ઞાનથી બોલે છે. પુરુષ ત્રિગુણાત્મક છે—આ ખોટો વિચાર પણ અજ્ઞાનથી ઉપજે છે; સાચા જ્ઞાનમાં, તમારી અંદર કે બહાર, આવા ભેદો રહેતા નથી. સોનાં જેવી વસ્તુ, જે અનેક રૂપે દેખાય છે, પણ જે તેની અસલ ઓળખે છે તે કદી તેને ત્યાગતો નથી; એ જ રીતે, આત્મજ્ઞાની સર્વેમાં આત્માને જુએ છે, બધું પોતાનું જ માને છે, પરિવર્તનોને ત્યાગતો નથી, કારણ કે બધું તમારી જ વ્યાપ્તિ છે. જેઓ તમારી સંગતમાં, સર્વજીવોના આશ્રયરૂપ બનીને, નિર્ભયતાથી મૃત્યુના શિર પર પણ પગ મૂકે છે, તેઓ સાચા મિત્ર બનીને પવિત્ર થાય છે; પણ જે તમારે થી મુખ ફેરવે છે, તેઓ પવિત્ર થતાં નથી. તમે દેવતાઓને પણ, ગોપાળક ગાયોને એકત્ર કરે તેમ, એકત્ર કરો છો. તમે નિષ્ક્રિય, સ્વતંત્ર, સર્વશક્તિમાન છો. દેવતાઓ સતત જાગૃત રહીને તમારી સેવા કરે છે, જેમ અંગો રાજાને સેવા આપે છે. જગતના સર્જકો પણ તમારી હાજરીમાં ભયથી કાર્ય કરે છે. ચલ અને અચલ પ્રજાતિઓ કારણો અને અજન્મા સાથેના સંયોગથી ઉત્પન્ન થાય છે; તેઓ તમારી દૃષ્ટિ હેઠળ કાર્ય કરે છે. પણ જ્યારે એ બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે બીજું કંઈ રહેતું નથી, કારણ કે પરમાત્મા તો અવ્યક્ત અને અનન્ય છે, જેમ આકાશ સર્વેને ધારણ કરીને પણ તુલનાતીત રહે છે. જો શરીરધારી જીવ ખરેખર અનંત અને સર્વવ્યાપી હોય, તો તેમના ઉપર કોઈ નિયમ ચાલે નહીં—પણ એવું નથી. અને જો જન્મેલું અજન્મા માંથી બને છે, તો તે મુક્ત કર્યા વિના નિયંત્રણ રહે છે; એ સમાનતાની માન્યતાને નકારવી સમજણમાં ભૂલ છે. પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને અજન્મા છે, તેથી બંનેનું સાચું ઉદ્ભવ નથી; તેમનું મિલન જે ઉત્પન્ન કરે છે, તે અસ્થિર છે, જળ પરના ફગાવા જેવું. હે પરમેશ્વર, તમારા માં સર્વે નામ અને ગુણો વિલય પામે છે, જેમ નદીઓ પોતાના સ્વાદથી સમુદ્રમાં વિળી જાય છે. માણસોમાં, જે લોકો તમારી માયાથી સર્જાયેલી ઘોર મોહમાયાને ઓળખીને, મનને તમામાં સ્થિર કરે છે, તેઓની ભક્તિ સતત ઊંડી બને છે. જે તમારો અનુસરણ કરે છે, તેમને સંસારનો ભય ક્યારેય રહેતો નથી, કારણ કે તમારો એક ભ્રુકુટિભંગ પણ બીજાં આશ્રય લેનારને ઘાસની ડાળ જેવી ડરાવનારી સ્થિતિમાં મૂકે છે. જે લોકો અશાંત મનને ઇન્દ્રિયો અને શ્વાસ વડે જ જીતવાનો પ્રયાસ કરે છે, પણ ગુરુના ચરણોને અવગણે છે, તેઓ અનેક દુઃખો ભોગવે છે, જેમ કે દરિયામાં પોતાની નાવમાં નાવિક વિના વેપારી ખોવાઈ જાય છે. જ્યારે તમે હાજર છો, ત્યારે લોકો માટે સંબંધીઓ, સંતાન, પોતાનું શરીર, પત્ની, ધન, ઘર કે રથમાં શું મૂલ્ય? જેઓ આ અજ્ઞાનમાં ભટકે છે અને ભોગ માટે દોડે છે, તેઓ અહીં સુખ ક્યાંથી પામે, જ્યારે પોતાનો હિસ્સો ગુમાવી દે છે? પૃથ્વી પર, જે ઋષિઓ તીર્થો અને પવિત્ર સ્થાનોની યાત્રાથી પવિત્ર થયા છે, જેમના હૃદય તમારા ચરણામૃતથી ધોઈ ગયા છે, અને જેમનું મન એકવાર પણ તમામાં સ્થિર થયું છે—એવા ઋષિઓ ફરી ક્યારેય એવી જગ્યાએ નથી જતા, જ્યાંથી મનુષ્યનું સાચું તત્વ લૂંટાઈ જાય છે. જો કોઈ કહે કે, ‘આ સ્તિતિવાનમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે,’ તો એ તર્ક ખોટો છે, કારણ કે એ અસંગત અને ક્યારેક ખોટો છે. વ્યવહાર માટે ભેદ કરવામાં આવે છે, પણ એ અંધપણે અનુસરી લેવામાં આવે છે; ભાષા પણ તેના જટિલ રૂપથી મૂર્ખોને ભટકાવે છે. જે કંઈ પહેલાં નહોતું, અને અંતે નહિ રહે, અને વચ્ચે મર્યાદિત છે, એ તમામાં માત્ર એક સ્વાદની મિથ્યા છાયાની જેમ દેખાય છે. તેથી, તેને ધન કે જાતિના ભેદ સાથે સરખાવાય છે, પણ જ્ઞાની જાણે છે કે મનની રમત ખોટી છે અને તેનું અમૃત પણ મિથ્યા છે. જ્યારે આત્મા અજન્મા સાથે સંયોગથી ગુણોને ધારણ કરે છે, ત્યારે તે તેના સમાન બને છે, અને પછી મૃત્યુથી મુક્ત થઈ જાય છે. તમે પણ એ રૂપ ત્યજી દો છો, જેમ સાપ પોતાની ચામડી ઉતારે છે, અને તમારી પરમ, અપરિમિત મહિમામાં, તમે સર્વેમાંથી અગ્નિ કરતાં પણ અઢીગણી મહાન છો. જો તપસ્વીઓ હૃદયની ઇચ્છાઓનો જટિલ વણાટ મૂળથી નાશ કરતા નથી, તો તમે, અયોગ્ય માટે દુર્લભ, હૃદયમાં રહેલા છુપાયેલા રહો છો, જેમ ગળામાં રહેલું હીરું ભૂલાઈ જાય છે. જેમને આત્મામાં સંતોષ નથી, તેમને બંને તરફ દુઃખ છે, કારણ કે તેઓ તમારો, અમર અને સ્થિર અવસ્થા પ્રાપ્ત કરતા નથી. જે તમને, સર્વશુભ અને અશુભના મૂળને, ઓળખતા નથી, તેઓ તમારી પાસેથી જન્મેલા ગુણદોષ કે જીવોના વચનને ઓળખી શકતા નથી. છતાં, દરેક યુગમાં, હે ગુણવંત, તમે સતત ગવાઈ રહો છો, અને જે લોકો તમારું શ્રવણ કરે છે, તેમને મનુષ્યમાત્રે મુક્તિ તરફ દોરવામાં આવે છે. આકાશમાં ધૂળના કણો પવનમાં ભમ્યા કરે છે, એમ જ, સ્વર્ગના શાસકો પણ, અને અનેક બ્રહ્માંડો પણ, તમારા અંત સુધી પહોંચી શક્યા નથી; વેદો પણ કાળ સાથે વિતી જાય છે, પણ તમામાં તેઓ ફળ પામે છે અને અસત્યને ત્યજીને તમામાં વિલીન થાય છે. ભગવાને કહ્યું: આ રીતે, બ્રહ્મા પાસેથી આ ઉપદેશ સાંભળી, તેમના પુત્રો અને સિદ્ધોએ, આત્મમાર્ગ જાણનારા સાનંદનનું સન્માન કર્યું. આ રીતે, વેદ, પુરાણ અને ઉપનિષદોના સારનો નિષ્કર્ષ, પૂર્વજ મહાત્માઓએ આકાશ માર્ગે મુસાફરી કરતા કાઢ્યો છે. અને તમે, બ્રહ્માના વંશજ, આ આત્મજ્ઞાનના ઉપદેશને શ્રદ્ધાપૂર્વક ધારણ કરીને, પૃથ્વી પર તમારા મન પ્રમાણે રહો અને મનુષ્યોની ઇચ્છાઓનો દગ્ધ કરો. શ્રી શુકદેવે કહ્યું: આ રીતે, ઋષિ પાસેથી શ્રદ્ધા અને આત્મનિયંત્રણથી ઉપદેશ પ્રાપ્ત કરીને, પૂર્ણ અને વિદ્વાન વિરવ્રત મુનિએ વાત કરી. શ્રી નારદે કહ્યું: નિર્મળ યશવંત, સર્વે જીવોના સર્જન અને સંહારના અધિકારી એવા ભગવાન કૃષ્ણને પ્રણામ. આ રીતે, પ્રાચીન ઋષિ અને તેમના મહાન શિષ્યોને વંદન કરીને, હું મારા પિતા દ્વૈપાયનના આશ્રમમાં ગયો. ભગવાને મને સન્માન આપ્યો અને બેઠક સ્વીકારી, ત્યારબાદ મેં તેમને નારાયણના મુખેથી સાંભળેલું વર્ણન કર્યું. હે રાજા, તમે જે પૂછ્યું હતું, એ રીતે, બ્રહ્મ, જે નિર્વિશેષ અને ગુણાતીત છે, તેમાં મન કેવી રીતે સ્થિર કરવું, તેનું વર્ણન કર્યું. જે આ બ્રહ્માંડના આરંભ, મધ્ય અને અંતને જુએ છે, જે અવ્યક્ત, જીવ અને દેવતાઓના સ્વામી છે; જેમણે જગતનું સર્જન કરીને તેમાં પ્રવેશ કર્યો છે અને ઋષિઓ દ્વારા તેને ચલાવે છે; જેને પ્રાપ્ત કરીને આત્મા પોતાનું શરીર, જેમ ઊંઘતો પક્ષી પોતાનું ગૂંથેલું માળ ત્યજી દે છે, એમ ત્યજી દે છે—એવા હરી, જે અનાદિ, અનન્ય અને નિર્ભય છે, તેમનું સતત સ્મરણ કરવું. આ રીતે, દશમ સ્કંધના બીજા ભાગમાં 'વેદોના સ્તુતિ' નામે સત્તાવનમું અધ્યાય પૂર્ણ થયું. રાજા પુછે છે: દેવ, દાનવ અને માનવોમાં, જે લોકો અશુભને શુભ માને છે, તેઓ મોટેભાગે ધનવાન રાજાઓ છે, પણ હરીના ભક્તો—લક્ષ્મીનાથના ભક્તો—એવા નથી. આ બાબતમાં અમને મોટો સંશય છે; કેમ કે, વિરુદ્ધ સ્વભાવના બે દેવોના પૂજકોને વિપરીત ફળ કેમ મળે છે? શુકદેવે કહ્યું: શિવજી, સદા શક્તિ સાથે એકરૂપ, ત્રિગુણાત્મા છે—સત્ત્વ, રજસ અને તમસથી આવૃત છે. તેથી હું પણ ત્રિગુણાત્મક છું. તેમાથી વિવિધ રૂપાંતરો, કુલ સોળ, ઉત્પન્ન થયા, અને સર્વે રૂપ ધારણ કરીને તેઓ સર્વસ્થિતિ પામે છે. પણ હરી તો ત્રિગુણાતીત, પરમ પુરુષ છે, પ્રકૃતિથી પર છે; સર્વેના સાક્ષી અને નિરીક્ષક છે—તેમની પૂજા કરીને માણસ ત્રિગુણોથી મુક્ત થાય છે. જ્યારે અશ્વમેઘ યજ્ઞો બંધ થઈ ગયા, ત્યારે તમારા પિતામહે, ધર્મના વિષયમાં ભગવાનના ગુણો સાંભળી, અચ્યુતને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો. ભગવાને, તેમના ભક્તિપૂર્ણ સેવાથી પ્રસન્ન થઈ, મનુષ્યમાત્રના પરમ કલ્યાણ માટે, યદુવંશમાં અવતરેલા તેમણે જવાબ આપ્યો. ભગવાને કહ્યું: જયારે હું કોઈ પર વિશેષ કૃપા કરું છું, ત્યારે ધીરે-ધીરે તેની સંપત્તિ દૂર કરી નાખું છું; પછી તેના સંબંધીઓ તેને છોડી દે છે, અને તે દુઃખી થઈને વધુ દુઃખ પામે છે.