શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પ્રાચીન સમયમાં, એક પ્રસંગે, જ્યારે નારદજી શ્વેતદ્વીપ ગયા હતા, ત્યાંના પરમેશ્વરનું દર્શન કરવા માટે, બ્રહ્મતત્વ અંગે ઊંડા ચર્ચા થઈ હતી—જ્યાં વેદો પોતે આરામ પામે છે. એ જ પ્રશ્ન, જે આજે તમે પૂછો છો, ત્યાં ઉદ્ભવ્યો હતો. તે સ્થળે ઉપસ્થિત મુનિઓ, જ્ઞાન, તપ અને વ્યવહારમાં સમાન હતા; તેમનાં સંપત્તિ, શત્રુ અને મિત્ર પણ સમાન હતા. કેટલાક મુનિઓ તત્વજ્ઞાન સમજાવતા, તો બીજા ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા. શ્રી સનંદન કહે છે: “યાદ કરો, જ્યારે પરમેશ્વરે પોતાની સૃષ્ટિ સાથે, પોતાની શક્તિઓ સાથે, શયન કર્યું, ત્યારે અંતે વેદોએ પોતાના ચિહ્નોથી તેમને જગાડ્યા—જેમ કે કોઈ રાજાને ભટ્ટો સવારે તેની પરાક્રમની સ્તુતિ કરીને જગાડે છે, એ રીતે પરમેશ્વરના સહાયકોએ તેમને મહાન સ્તુતિઓથી જાગૃત કર્યા.” વેદોએ કહ્યું: “જય હો, જય હો! હે અજન્મા, અજય, ગુણોથી પ્રાપ્ત થયેલા દોષો ત્યાગો. તું સ્વયંસ્વરૂપે સર્વ શક્તિઓથી યુક્ત છે. તું અનાવૃત અને અવ્યક્ત જગતોમાં શક્તિઓનું જાગરણ છે. વેદો તને અનુસરે છે, પણ તું પોતાની અદભુત શક્તિથી ચાલે ત્યારે કોઈ પણ તને પામી શકે તેમ નથી.” આ વિશાળ બ્રહ્માંડ, જે દેખાય છે, જ્ઞાની લોકો તેને અંતે અસાર જ સમજે છે—જેમ માટીમાં વિવિધ રૂપો ઉદય અને અસ્ત થાય છે, પણ રૂપમાં નહીં, માટીમાં જ. તેથી જ સજ્જનોએ મન, વાણી અને કર્મ તારા પર સ્થિર કર્યા છે—તો પૃથ્વી પર મનુષ્યોના પગલાં પણ અસલી નથી. હે ત્રણેય લોકના સ્વામી, જેઓ તારાં અમૃતમય કથાઓમાં ડૂબી જાય છે, તેઓ તપસ્યાઓ ત્યાગી દે છે; તો જે લોકો સમય અને ઈચ્છાના બધાં દોષોથી શુદ્ધ થઈ, તારા પરમધામમાં, અવિચલ આનંદમાં, તારી પૂજા કરે છે, તેમનું શું કહેવું! જેમ પ્રાણવાયુ શરીરને સંભાળે છે, એ રીતે તારા ઈચ્છાથી મહાભૂત તત્વોએ, અગ્નિથી આરંભ કરીને, બ્રહ્માંડની રચના કરી. અન્નથી શરૂ થયેલી સૃષ્ટિ તારી જ પ્રકૃતિ છે, પણ તું સત્ય અને અસત્ય બંનેથી પર છે; જે બાકી રહે છે, એ તારી અમરતા છે. કેટલાક મુનિઓ, જે નીચા માર્ગના અનુયાયી છે, હૃદયને જ માર્ગ માને છે, અને સુક્ષ્મ આકાશને માર્ગ તરીકે ધ્યાન કરે છે. ત્યાંથી, હે અનંત, તારો પરમધામ માથા ઉપર ઉદય થાય છે; અને જેમ ત્યાં પહોંચે છે, તેઓ ફરી મૃત્યુના મોઢામાં પડતા નથી. તુ વિવિધ અદભુત યોનિમાં, તત્વરૂપે પ્રવેશ કરે છે, અને કર્મ અનુસાર, અગ્નિની જેમ, વિવિધ રૂપે પ્રકાશિત થાય છે. પણ, જે દુષ્પરિચયથી મુક્ત છે, તેઓ તારા પરમધામને એકરૂપે જ અનુભવે છે; શુદ્ધમનવાળા તને, એક સ્વાદરૂપે, સર્વ વૈવધ્ય ત્યાગી, અનુસરે છે. આ શરીરો, આંતરિક અને બાહ્ય, તારી જ રચના છે; તું સર્વ શક્તિઓના ધારક, સર્વ ભાગોમાં હાજર છે—અને જ્ઞાની, મનુષ્યમાર્ગ અને વેદોના અંતની તપાસ કરીને, પૃથ્વી પર તારા પગલાંની પૂજા કરે છે, તારા પર વિશ્વાસ રાખે છે. કેટલાક, આત્મતત્વ જાણવાની ઈચ્છાથી, તારાં અમૃતમય કાર્યોના મહાસાગરમાં શ્રમ કરે છે, પણ મુક્તિની પણ ઈચ્છા નથી રાખતા. તેઓ ઘરો ત્યાગી, હંસરૂપે તારા ભક્તો સાથે, તારા કમળપદ પર, બીજું કશું ઈચ્છતા નથી. તારા માર્ગે, આ જીવાતમાઓ, પોતાના સગા, મિત્ર, પ્રિયજન સાથે ચાલે છે, પણ જ્યારે તારા તરફ વળે છે, તારા, જે સાચા સુહૃદ અને આત્મા છે, ત્યારે પૂર્ણતા પામે છે. હાય! જેઓ મિથ્યા પૂજા કરે છે, પોતાનાં દોષથી દુઃખમાં ભટકે છે, શરીરના ભારથી પીડાય છે, કારણ કે તેઓ આસક્ત છે. જેઓ શ્વાસ, મન અને ઇન્દ્રિય નિયંત્રિત કરીને, દૃઢ યોગ કરે છે અને તારા હૃદયમાં પૂજા કરે છે—even their enemies attain you by remembrance. Women, whose minds are attached to the serpent king's embrace, and we too, are equal, having tasted the nectar of your lotus feet. કોણ જાણે છે, એ જ્ઞાનીનો ઉદભવ, અંત, અથવા માર્ગ? દેવતાઓ, સ્વર્ગના શાસકો, પણ તારી પાર નથી પામી શક્યા. તેથી, તું neither existent nor non-existent, nor both; nor is he subject to time. When he lies thus, no scripture can reach him. જેઓ આત્માને જન્મે, મરે, અથવા શરીરથી જુદો માને છે, તેઓ અજ્ઞાનથી બોલે છે; વ્યક્તિ ત્રણ ગુણોથી બને છે એવી કલ્પના પણ અજ્ઞાન છે—તારા અને તારાથી પર, એ ભેદો સાચા જ્ઞાનમાં સ્થાન નથી પામતા. જેમ સોનાનું મૂળ સ્વરૂપ જાણનાર, વિવિધ રૂપો છતાં સોનાની જ ઓળખ રાખે છે, એમ જ આત્મજ્ઞાની, સર્વેને આત્મરૂપે જ જુએ છે, અને રૂપભેદ ત્યાગતા નથી, કારણ કે તું સર્વમાં વ્યાપક છે. તારા મિત્રો, સર્વ જીવાતમાઓના આશ્રય, મૃત્યુના માથા પર પણ નિર્ભય ચાલે છે. તું દેવતાઓને, ગૌલાઓની જેમ, એકત્ર કરે છે. જે તારા મિત્ર બને છે, તેઓ શુદ્ધ થાય છે, પણ જે તારા તરફ વળતા નથી, તેઓ શુદ્ધ નથી થતા. તું નિષ્ક્રિય, સ્વયંશાસિત, સર્વ સર્જનશક્તિઓનો ધારક છે. દેવતાઓ, સદા જાગૃત, તને સમાન રીતે સેવા આપે છે, જેમ universal sovereignના હાથ સેવા કરે છે. જગતના સર્જકો, તારા આજ્ઞા મુજબ, ભયભાવથી કાર્ય કરે છે. ચલ અને અચલ પ્રજાતિઓ, કારણો અને અજન્મા વચ્ચેના સંયોજનથી ઉદભવ કરે છે, અને તારા દૃષ્ટિ હેઠળ કાર્ય કરે છે. પણ, મુક્ત થયા પછી, બીજું કશું નથી, સર્વોપરીમાં બીજું બીજું નથી—જેમ આકાશ, સર્વને ધારણ કરે છે, પણ પોતે સરખું અને ખાલી રહે છે. જો embodied beings truly unlimited and all-pervading, then there could be no rule of authority over them—yet that is not the case. And if what is born is made of that which is unborn, then without releasing that, the controller would remain, even as one accepts the equality of all; but to reject this view is to be mistaken in understanding. પ્રકૃતિ અને પુરુષ, બંને અજન્મા છે, તો તેમનું સાચું મૂળ નથી; તેમનાં સંયોજનથી જે ઉદભવે છે, એ અસ્થિર છે—જેમ પાણીમાં બબલ. હે સર્વોપરી, તારા માં, સર્વે નામ અને ગુણો વિલય પામે છે, જેમ નદીઓ, વિવિધ સ્વાદ સાથે, સમુદ્રમાં મળી જાય છે. મનુષ્યોમાં, જેઓ તારી માયાથી થયેલી પ્રબળ મોહને ઓળખે છે, અને મન તારા પર સ્થિર કરે છે, તેઓમાં ભક્તિ સતત વધે છે. જે તને અનુસરે છે, તેમના માટે સંસારનો ભય ક્યાં રહે? જ્યારે તારો એક ભ્રુકુટિવિલાસ પણ, shelter elsewhere શોધનારા માટે, repeatedly creates fear, like blades of grass. જે લોકો, મનને, અશાંત ઘોડા જેવી, શ્વાસ અને ઇન્દ્રિયથી જ નિયંત્રિત કરે છે, પણ ગુરુના પગલાંને અવગણે છે, તેઓ અસંખ્ય દુઃખો ભોગવે છે—જેમ સાગરમાં વેપારી, પોતાના માર્ગદર્શક વિના, ભટકે છે. તારા હાજરીમાં, લોકો માટે સગા, સંતાન, પોતાનાં, પત્ની, સંપત્તિ, ઘર, રથ—આ બધાંમાં શું મૂલ્ય? જે લોકો એ જાણે છે નહીં, અને ભોગ માટે સંયોજનમાં ભટકે છે, તેમને ક્યાં સુખ મળે છે? જ્યારે પોતાનો ભાગ ગુમાવી, પોતાનું જ ગુમાવે છે. પૃથ્વી પર, જેઓ તીર્થ અને આશ્રમોની યાત્રાથી શુદ્ધ થાય છે, જેમનાં હૃદય તારા કમળપદના જળથી ધૂવાઈ જાય છે, અને એકવાર પણ મન તારા પર સ્થિર કરે છે—એમને ફરી ક્યારેય, એ લોકોના આશ્રયમાં જવું નથી પડતું, જે માનવને સાચા સ્વરૂપથી વંચિત કરે છે. જો કહે, 'આ સત્તાથી ઉદભવે છે,' તો એ તર્ક ખોટો છે; એ અસંગત છે, અને ક્યારેક ખોટો, સાચા સંયોજનથી દૂર. વ્યવહારમાં, ભેદો થાય છે, પણ એ અંધપંથથી ચાલે છે; અને વાણી, તેના વિવિધ રૂપોથી, વિધિવિધિમાં ડૂબેલા લોકોને ભટકાવે છે. જે પહેલાં નહોતું, અને અંતે નહીં રહે, અને વચ્ચે મર્યાદિત છે, એ તારી અંદર, એક સ્વાદરૂપે, મિથ્યા છે. તેથી જ, એ વૈભવ અથવા જાતિભેદની જેમ છે; જ્ઞાની જાણે છે, મનની લીલા મિથ્યા છે, અને તેનો અમૃત પણ મિથ્યા છે. જ્યારે આત્મા, અજન્મા સાથે સંસર્ગથી, ગુણો પામે છે, અને પછી મૃત્યુથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે તું પણ એ રૂપ ત્યાગે છે—જેમ સર્પ પોતાનું ચામડું ત્યાગે છે. તારી પરમ, અપરિમિત મહિમામાં, તું આઠગણાં વધારે અને સર્વે માપથી પર છે. જેઓ તપસ્વી, હૃદયથી ઈચ્છાની જાળ નહી ઉખાડે, તો તું, અયોગ્ય માટે, હૃદયમાં છુપાયેલો રહે છે—જેમ ગળામાં ભૂલાયેલો રત્ન. જે આત્મામાં સંતોષ પામે છે નહીં, તેઓ બંને બાજુ દુઃખ પામે છે—હે ભગવાન—કારણ કે તેઓ તારી, મૃત્યુથી મુક્ત, સ્થિતી પામે નથી. જે તને, સર્વ શુભ-અશુભનું મૂળ, જાણે નથી, તેઓ ગુણ-દોષ અને embodied beingsનાં શબ્દો discern કરી શકે નહીં. પણ, દરેક યુગમાં, હે ગુણાતીત, તારી કથા સતત ગવાય છે, અને જે તને સાંભળે છે, તેઓ મુક્તિ તરફ દોરી જાય છે. સ્વર્ગના શાસકો પણ, હે અનંત, તારા અંત સુધી પહોંચી શક્યા નથી; cosmic eggsનાં જૂથો, જે તારા વચ્ચે છે, પણ નથી. જેમ ધૂળકણ આકાશમાં પવન સાથે ઊડે છે, એમ વેદો, સમય સાથે, વિલય પામે છે; પણ તારી અંદર, તેઓ ફળ આપે છે, અને અસત્ય ત્યાગીને, તારા અંદર અંત પામે છે. આ રીતે, શ્રી ભગવાને કહ્યું: “બ્રહ્માથી સાંભળેલી આ શિક્ષા, તેના પુત્રો સિદ્ધોએ, સનંદનને સન્માન આપી, આત્મમાર્ગ જાણીને.” આ રીતે, વેદ, પુરાણ અને ઉપનિષદની સારાંશ, પૂર્વકાળના મહાન આત્માઓએ, આકાશમાં યાત્રા કરીને, બહાર કાઢી છે. અને, હે બ્રહ્માના વારસદાર, તું આ આત્મમાર્ગની શિક્ષા શ્રદ્ધાથી ધારણ કરી, પૃથ્વી પર, મનુષ્યોની ઈચ્છા દગ्ध કરીને, સ્વેચ્છાથી જીવી. શ્રી શુકદેવે કહ્યું: “આ રીતે, મુનિએ, શ્રદ્ધા અને આત્મસંયમથી, આ શિક્ષા પ્રાપ્ત કરી, પૂર્ણ અને જ્ઞાની, વીરવ્રતે બોલ્યા.” શ્રી નારદે કહ્યું: “નમસ્કાર છે, એ પરમ ભગવાન કૃષ્ણને, spotless fame ધરાવનાર, સર્વે જીવાતમાઓની રચના અને વિનાશની શક્તિ ધરાવનારને.” પછી, મેં, એ પ્રાચીન મુનિ અને તેમના શ્રેષ્ઠ શિષ્યોને નમસ્કાર કરીને, મારા પિતા, દ્વૈપાયનના આશ્રમમાં ગયો. પરમ ભગવાને સન્માન આપીને, બેઠક સ્વીકારી, તેમને એ જ વાત કહી, જે નારાયણના મુખથી સાંભળેલી હતી. હે રાજન, આ રીતે, જે તમે પૂછ્યું હતું—કે મન બ્રહ્મમાં કેવી રીતે સ્થિર થાય, જે અવ્યાખ્યેય અને ગુણાતીત છે—તેનું વર્ણન કર્યું છે.