શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના છંઠ્ઠાસી અધ્યાય 'શ્રુતદેવને આશીર્વાદ'નું સમાપન થયા પછી, રાજા પરિક્ષિતે શ્રીષુકદેવજીને વિનયપૂર્વક પૂછ્યું: "હે મહર્ષિ, ગુણોથી યુક્ત વેદો, જે બ્રહ્મના વર્ણન માટે રચાયા છે, તેઓ કેવી રીતે એ અપરિભાષ્ય, અવ્યક્ત અને સદાસ્વરૂપ બ્રહ્મને વર્ણવી શકે, જે સત્તા અને અસત્તા બંનેથી પર છે?" શુકદેવજી કહે છે: "પ્રભુએ આ જગતમાં જીવોની બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણ રચ્યા—વિષયભોગ, લોકવ્યવહાર, આત્મસાધના અને અસંલગ્નતા માટે. આ જ ઉપનિષદ છે, જેને પ્રાચીન ઋષિ-મુનિઓએ સ્વીકાર્યું છે. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક તેને ધારણ કરે છે—even જો કશું નથી ધરાવતું—તે સુખી થાય છે." "હવે હું તમને નારાયણમય એક શ્લોક અને નારદ તથા ઋષિ નારાયણ વચ્ચે થયેલી વાતચીત કહું છું. એક વખત ભગવાનના પ્રિય નારદજી લોકભ્રમણ કરતાં નારાયણમુનિના આશ્રમમાં પહોંચ્યા, જ્યાં પ્રાચીન યુગથી કલ્યાણ અને શુભતા માટે ધર્મ, જ્ઞાન અને શાંતિયુક્ત તપસ્યા કરવામાં આવતી હતી." "ત્યાં કલાપા ગામના ઋષિઓની વચ્ચે, નારદજીએ નમસ્કાર કરીને નારાયણમુનિ પાસે પ્રશ્ન કર્યો. ત્યારે ભગવાને, આસપાસ બેઠેલા ઋષિઓની હાજરીમાં, જનલોકવાસી પ્રાચીન ઋષિઓ દ્વારા માન્ય બ્રહ્મવિદ્યા જણાવવાનું આરંભ કર્યું." "ભગવાને કહ્યું: 'એક સમયે જનલોકમાં, સ્વાયંભુવ મનુના વંશજોએ બ્રહ્મયજ્ઞ કર્યો હતો. ત્યાં મનસ્વી, બ્રહ્મચારી ઋષિઓ વચ્ચે, જ્યારે તમે શ્વેતદ્વીપમાં ગયા હતા, ત્યારે બ્રહ્મવિદ્યા પર ચર્ચા થઈ હતી—યે જ પ્રશ્ન, જે આજે તમે પૂછ્યો છે.'" "તે ઋષિઓ જ્ઞાન, તપ અને વ્યવહારમાં સમાન હતા; સંપત્તિ, શત્રુ અને મિત્રમાં પણ સમાનતા હતી. કેટલાક ઉપદેશ આપતા, તો કેટલાક શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળતા." "શ્રી સનંદન કહે છે: 'જેમ ભગવાન પોતાની શક્તિઓ સાથે સર્વસૃષ્ટિને સ્વીકારી શયન કરે છે, તેમ અંતે વેદોએ પોતાના લક્ષણોથી તેમને જાગૃત કર્યા, જાણે રાતે સુતા રાજાને ભાટો પ્રશંસા કરીને જગાડે છે.'" "વેદોએ કહ્યું: 'જય હો, જય હો, હે અજય, હે અજન્મા! ગુણોથી પ્રાપ્ત દોષોને ત્યજી દો. તું સ્વયંસ્વરૂપે સર્વશક્તિમાન છો. અવ્યક્ત અને વ્યક્ત જગતમાં તું સર્વશક્તિને જાગૃત કરે છે. વેદો તારી પાછળ ચાલે છે, પણ તું સ્વમાયાથી ગમતો ત્યારે તેમને પામવું અશક્ય છે.'" "આ વિશાળ જગત, જે દેખાય છે, તે અંતે અસત્ય જ છે—જેમ માટીના રૂપાંતર ચડાવ-ઉતાર માટીમાં જ થાય છે, રૂપાંતરમાં નહીં. તેથી જ્ઞાનીજન મન, વાણી અને કર્મ તારી ઉપર સ્થિર કરે છે. પૃથ્વી પર મનુષ્યના પગલાં પણ અસત્ય જ છે." "હે ત્રિલોકનાથ, જેઓ તારાં અમૃતમય કથાસાગરમાં ડૂબી જાય છે, તેઓ તપસ્યા ત્યજી દે છે. તો જેઓ તારા ધામમાં, કામ-કાલથી રહિત થઈ, તારી આરાધનામાં લીન રહે છે—તેમને તો અખંડ આનંદ મળે છે." "જેમ પ્રાણશક્તિ શરીરને ધારણ કરે છે તેમ તારી કૃપાથી મહાભૂતોએ હિરણ્યગર્ભ સર્જન કર્યું. અન્નથી આરંભી સર્વ જીવતંત્ર તારી જ વિભૂતિ છે, છતાં તું સત્ય-અસત્ય બંનેથી પર છે; જે બાકી રહે છે, એ તારી અમર સત્તા છે." "જેઓ હૃદયને માર્ગ માને છે અને સૂક્ષ્મ આકાશમાં ધ્યાન કરે છે, તેઓ તારા પરમ ધામ સુધી પહોંચે છે અને ત્યાંથી પાછા મૃત્યુના મુખમાં પડતા નથી." "તું અનેક અદ્ભુત યોનિમાં કારણરૂપે પ્રવેશ કરે છે અને કર્માનુસાર વિવિધ રૂપે પ્રકાશિત થાય છે, જેમ અગ્નિ વિવિધ રૂપે પ્રગટે છે. પણ જેઓ મમત્વ ત્યજી ચૂક્યા છે, તેઓ તારો પરમ પદ સમરૂપે અનુભવે છે—એવી શુદ્ધહૃદય વ્યક્તિઓ તને એકરૂપ જ માને છે." "આ શરીર, જે તારી જ રચના છે, અંદર અને બહાર બંને તું સર્વશક્તિમાન પુરુષ તરીકે વ્યાપક છે. તેથી જ્ઞાનીઓ મનુષ્યમાર્ગ અને વેદોના અંતનો વિશ્લેષણ કરીને પૃથ્વી પર તારા ચરણમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે." "કેટલાંક, આત્મતત્વ જાણવાની ઇચ્છાથી, તારા અમર કર્મસાગરમાં શ્રમ કરે છે પણ મુક્તિની પણ કામના રાખતા નથી. ઘરો ત્યજી, હંસસદૃશ ભક્તોની સંગત મેળવે છે અને તારા ચરણમાં જ તૃપ્ત થાય છે." "આ જગતમાં શરીરી જીવ આત્મીય, મિત્ર અને પ્રિયજન સાથે ફરતા હોય છે, પણ જ્યારે તારા તરફ વળે છે, ત્યારે સાચી તૃપ્તિ મળે છે. પણ જેઓ અસત્ય આરાધનામાં મગ્ન છે, તેઓ દુઃખમાં ભટકે છે." "યોગીઓ, જે શ્વાસ, મન અને ઇન્દ્રિય નિયંત્રિત કરી તારા હૃદયમાં આરાધના કરે છે—even તેમના શત્રુઓ પણ સ્મરણથી તને પામે છે. નાગરાજના અંગલાપમાં લીન સ્ત્રીઓ અને અમે પણ, તારા ચરણરસનો સ્વાદ લઈને સમાન જ છીએ." "કોણ જાણે છે કે જેમાંથી બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા, અને જેમના પાછળ દેવતા ચાલે છે, એ પરમાત્માનું આરંભ, અંત કે માર્ગ શું છે? તેથી તે ન સત્તા છે, ન અસત્તા, ન બંને; સમયથી પણ પર છે." "જે લોકો આત્માને જન્મ અને મરણવાળું માને છે, તેઓ અજ્ઞાનથી જ એવું કહે છે. તું અને તારા પરે—ત્રણ ગુણથી પરે—કોઈ ભેદ નથી." "જેમ સોનાને વિવિધ આભૂષણરૂપે સ્વીકારીએ તો પણ સોનાની ત્યાગ નથી, તેમ આત્મજ્ઞાની સર્વમાં તને જ જુએ છે અને રૂપાંતર ત્યજી દેતા નથી." "જે તારા મિત્ર બની તને સર્વમાં જુએ છે, તેઓ મૃત્યુના મસ્તક પર પણ નિર્ભયતાથી ચાલે છે. તું દેવતાઓને પણ ગૌપાલકની જેમ એકત્ર કરે છે, અને તારા સાચા મિત્ર પવિત્ર થાય છે; અન્ય નહીં." "તું નિષ્ક્રિય, સ્વતંત્ર, સર્વશક્તિસંપન્ન છે. દેવતા તને યથાર્થ રીતે સેવાવે છે, જેમ અંગો રાજાને કરે છે. સૃષ્ટિકર્તા તારા ભયથી કર્મ કરે છે." "ચલ અને અચલ પ્રાણીઓ તારા નિરીક્ષણ હેઠળ કર્મ કરે છે. પણ જ્યારે તે બંધનથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે એકપણ બીજું નથી રહેતું—જેમ આકાશ સર્વને ધારણ કરી પોતે તટસ્થ રહે છે." "જો શરીરી જીવ અવિચ્છિન્ન અને સર્વવ્યાપી હોય, તો કોઈ શાસન શક્ય જ ન રહે. અને જો જન્મેલું અજન્મા પરથી બને, તો પણ નિયંત્રણ રહે જ. પણ આવું માનવું ભ્રાંતિરૂપ છે." "પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને અનાદિ છે, તેમ છતાં તેમના સંયોગથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે સ્થિર નથી—જેમ પાણી પર બબ્બલાં. સર્વ નામ-રૂપ તારા પરમ સ્વરૂપે વિલીન થઈ જાય છે, જેમ નદીઓ સઘળા સ્વાદ સાથે સાગરમાં." "માનવોમાં, જેઓ તારી માયાના ઘોર ભ્રમને ઓળખી, તારી ભક્તિમાં મન સ્થિર કરે છે, તેઓમાં ભય કેવું? તારો માત્ર ભ્રુકુટિભંગ પણ અન્ય આશ્રયોને ભયવિત કરે છે." "જે લોક મન, શ્વાસ અને ઇન્દ્રિયોની જોરથી મનને સંયમમાં લાવવા પ્રયત્ન કરે છે પણ ગુરુના ચરણનો આશ્રય લેતા નથી, તેઓ અનેક દુઃખ પામે છે—જેમ વહાણમાં માર્ગદર્શન વિના વેપારી દરિયે ભટકે છે." "તું હો ત્યારે મનુષ્ય માટે સંબંધીઓ, સંતાન, ધન, ઘર, રથ વગેરેમાં શું વાસ્તવિક આશ્રય છે? જે ભોગના પીછે ભટકે છે, તેઓને ક્યાં તૃપ્તિ મળે?" "પૃથ્વી પર જે ઋષિઓ તારા પાવન તીર્થોમાં જઈ, તારા ચરણજલથી હૃદય શુદ્ધ કરે છે અને એકવાર પણ તારા પરમ આનંદરૂપ સ્વરૂપમાં મન સ્થિર કરે છે—તેઓ ફરી ક્યારેય મોહિત જગતમાં પાછા ફરતા નથી." "જો કોઈ કહે કે આ સર્વ સત્તાથી ઉત્પન્ન છે, તો એ તર્ક ખોટો છે. વ્યવહાર માટે ભેદ માને છે, પણ એ જડપણે સંસ્કૃતિથી ચાલે છે; વાણીના વિવિધ રૂપ મૂર્ખોને ભ્રમિત કરે છે." "જે પહેલાં નહોતું, પછી નથી રહેવાનું, અને વચ્ચે મર્યાદિત છે, એ તારી અંદર એકમાત્ર સ્વરૂપે મૃગજળ સમાન છે. તેથી સંપત્તિ કે જાતિનો ભેદ પણ મૃગજળ સમાન છે—જ્ઞાની જાણે છે કે મનની લીલા મિથ્યા છે." "જ્યારે આત્મા અજન્મા સાથે સંયોગથી ગુણ ધરાવે છે, ત્યારે તે પણ તેના સમાન બને છે અને મૃત્યુથી મુક્ત થાય છે. તું પણ એ રૂપ ત્યજી, સર્વોપરી અને અપરિમિત મહિમામાં સ્થિત થાય છે." "જો વૈરાગ્યથી હૃદયની વાંકડિયાં ઇચ્છાઓ દૂર ન થાય, તો તું, અયોગ્ય માટે, હૃદયમાં છુપાયેલો રહે છે—જેમ ગળામાં રહેલો રત્ન ભૂલી જવાય છે. જેમને આત્મામાં તૃપ્તિ નથી, એમને બંને તરફ દુઃખ જ છે—કારણ કે તેઓ તારા અમર અવસ્થામાં સ્થિર થયા નથી." આ રીતે વેદો દ્વારા ભગવાનની મહિમાનું ગાન થયું—જ્યાં સર્વ જ્ઞાન, તપ, સાધના અને ભક્તિનો અંત તારા ચરણમાં જ છે.