શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાને બ્રાહ્મણને કહ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, મારી ઉપર શ્રદ્ધા રાખીને આ બ્રાહ્મણ ઋષિઓની પૂજા કર; જો તું એમ કરે છે તો સાચે જ મારી પૂજા થાય છે—માત્ર વૈભવથી કરેલી પૂજાથી નહિ.” ભગવાનના આ ઉપદેશ પછી મિથિલાના રાજાએ કૃષ્ણ સાથે મળીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોનું ખૂબ માનપૂર્વક, પોતાને સમાન માનતા પૂજન કર્યું અને પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી. હે રાજન, ભગવાન, જે પોતાના ભક્તો અને ભક્તિપ્રત્યે અતિ પ્રેમાળ છે, તેમણે ત્યાં રહીને યોગ્ય માર્ગ દર્શાવ્યો અને પછી ફરીથી દ્વારકામાં પરત ગયા. આમ, ભાગવતના દશમ સ્કંધના બીજા ભાગના છયાસીમા અધ્યાય “શ્રુતદેવને મળેલી કૃપા” અહીં પૂર્ણ થાય છે. પછી પારિક્ષિતે પુછ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, જે પરબ્રહ્મ અવ્યાખ્યેય અને ગુણાતીત છે, તેના વિષયમાં ગુણમય વેદો કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? તે તો સત્તા અને અસત્તા બંનેથી પર છે.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને જ સર્વ જીવોના બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણોનું સર્જન કર્યું—વિષયોની, લોકિક કાર્યોની, આત્મા માટે અને અસંલગ્નતાથી. આ જ તો પ્રાચીનકાળથી ચાલતી બ્રહ્મોપનિષદ છે; જે શ્રદ્ધાથી તેને ધારણ કરે છે—even જો તે કશું ધરાવતો ન હોય—તે સુખ પ્રાપ્ત કરે છે. હવે હું તને નારાયણમય શ્લોક અને નારદ તથા નારાયણ ઋષિ વચ્ચે થયેલો સંવાદ કહું છું. એક વખત ભગવાનના પ્રિય નારદજી લોક-લોકમાં વિહાર કરતા નારાયણ ઋષિના આશ્રમમાં આવ્યા—જે ભૂમિ ભારતમાં પ્રારંભથી જ લોકહિત અને કલ્યાણ માટે ધર્મ, જ્ઞાન અને શાંતિથી તપ કરે છે. ત્યાં કલાપા ગામમાં નિવાસ કરતા ઋષિઓથી ઘેરાયેલા નારાયણને નમસ્કાર કરી નારદે તેમને પ્રશ્ન કર્યો. ત્યારે ભગવાને, આસપાસના ઋષિઓની હાજરીમાં, જનલોકવાસી પ્રાચીન મુનિઓ દ્વારા સંરક્ષિત બ્રહ્મવિદ્યાનું ઉપદેશ આપ્યું. ભગવાને કહ્યું: “એક વખત જનલોકમાં, સ્વાયંભુવ વંશજોમાં બ્રહ્મયજ્ઞ થયો હતો, જ્યાં મનથી ઉત્પન્ન બ્રહ્મચારી મુનિઓ એકત્રિત થયા હતા. એ સમયે, જ્યારે તું શ્વેતદ્વીપમાં ત્યાંના ભગવાનને મળવા ગયો હતો, ત્યારે ત્યાં વેદો નિવાસ કરે છે અને બ્રહ્મવિષયક ચર્ચા થઈ હતી—અને એ જ પ્રશ્ન ઉઠ્યો હતો જે તું આજે મને પૂછે છે. એ બધા મુનિઓ જ્ઞાન, તપ અને આચરણમાં સમાન હતા; સંપત્તિ, દુશ્મન અને મિત્રમાં પણ સમાનતા હતી. કેટલાકે સિદ્ધાંત રજૂ કર્યા, બીજા ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા હતા. ત્યારે શ્રી સનંદન કહે છે: બ્રહ્માએ પોતાની સર્જનશક્તિને અંદર ખેંચી, અને પોતાની શક્તિઓ સાથે શયન કર્યું; ત્યારે અંતે વેદોએ પોતાના લક્ષણોથી તેમને જગાડ્યા, જાણે કોઈ રાજાને સ્તુતિથી જાગૃત કરે છે તેમ. વેદોએ કહ્યું: “જય હો, જય હો! હે અજન્મા, અજય, ગુણોથી પ્રાપ્ત થયેલા દોષોને તું દૂર કર; તું સ્વભાવથી સર્વશક્તિમાન છે. અવ્યક્ત અને વ્યક્ત જગતમાં તું જ સર્વ શક્તિઓને પ્રગટ કરાવનારો છે. વેદો ક્યારેક તારી પાછળ ચાલે છે, પણ તું જ્યારે પોતાની અસાધારણ શક્તિથી ગતિ કરે છે ત્યારે તેઓ તને પહોંચી શકતા નથી.” આ વિશાળ જગત, જે દેખાવમાં છે, જ્ઞાની લોકો તેને અંતે અસત્ય જ માનવે છે—જેમ માટીમાં વિવિધ રૂપો ઉદય અને લય પામે છે પણ મૂળ માટી જ સત્ય છે. એથી જ ઋષિઓ મન, વાણી અને કર્મ તારા પર સ્થિર કરે છે. તો પછી મનુષ્યના પગલાં (સાંસારીક પ્રવૃત્તિઓ) પણ અસત્ય જ છે. હે ત્રિલોકનાથ, જ્ઞાની લોકો તારી કથા-અમૃતમાં ડૂબીને, જે સર્વ પાપોનું નાશ કરે છે, તપસ્યા પણ છોડી દે છે. તો જે લોકો સર્વ કામના અને કાળથી રહિત થઈને તારા ધામમાં તને ભજવે છે, તેમને તો સતત આનંદ જ મળે છે. જેમ પ્રાણવાયુ શરીરને ધારણ કરે છે, તેમ તારી કૃપાથી મહાભૂતોએ—અગ્નિથી શરૂ કરીને—વિશ્વાંડ રચ્યું. અનાજથી શરૂ થયેલા સર્વ જીવ તારી જ વિભૂતિ છે, છતાં તું સત્ય અને અસત્ય બંનેથી પર છે; અને જે કશું બાકી રહે છે, એ તારી અમર સ્વરૂપતા છે. જે લોકો સંકોચિત દૃષ્ટિ ધરાવે છે, તે મુનિઓમાં નીચા માર્ગે ઉપાસના કરે છે—મનના અંતરાકાશમાં તારા માર્ગનું ધ્યાન કરે છે. ત્યાંથી, હે અનંત, તારું પરમ ધામ શિર્ષ પર ઉદ્ભવે છે—અને જે ત્યાં પહોંચે છે, તેઓ ફરી મૃત્યુમાં પડતા નથી. તું કારણરૂપે અનેક અદ્ભુત યોનિઓમાં પ્રવેશે છે અને કર્મ અનુસાર વિવિધ રૂપે પ્રકાશિત થાય છે—જેમ અગ્નિ વિવિધ રૂપે પ્રગટે છે. પણ જે મિથ્યાભાવથી મુક્ત છે, તેમને તું સર્વત્ર સમાન અનુભવે છે; એવા શુદ્ધહૃદય લોકો તારી એકરૂપતા પામે છે અને વિવિધતા ત્યજી દે છે. આ શરીરો, આંતરિક અને બાહ્ય, તારી જ રચના છે; તું સર્વ શક્તિઓના ધારક અને સર્વત્ર વ્યાપક પુરુષ કહેવાય છે. તેથી જ, મુનિઓ માનવજીવનના માર્ગ અને વેદોના અંતને પરખીને તારા ચરણોમાં શ્રદ્ધા રાખે છે અને તને ભજે છે. કેટલાક આત્મતત્ત્વ જાણવાનો પ્રયાસ કરે છે, પણ તે અગ્રાહ્ય છે; તેથી તેઓ તારા અમર કૃત્યોના સાગરમાં મહેનત કરે છે, પણ મુક્તિની પણ ઇચ્છા રાખતા નથી. ઘર છોડીને, હંસ સમાન ભક્તોના સંગમાં, તારા પદકમળ પાસે રહે છે અને બીજું કંઈ ઇચ્છતા નથી. જેમ embodied beings પોતાના સંબંધીઓ, મિત્રો, પ્રિયજન સાથે રહે છે, તેમ તારા માર્ગે ચાલે છે; પણ જ્યારે તેઓ તારી પાસે વળે છે—તારા સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપે—ત્યારે સાચું તૃપ્તિ અનુભવે છે. પણ જે મિથ્યા ઉપાસનામાં delight કરે છે અને પોતાને નુકસાન પહોંચાડે છે તેઓ આસક્તિથી દુ:ખમાં ભટકે છે. જે મુનિઓ પ્રાણ, મન અને ઇન્દ્રિય સંયમથી યોગ સાધે છે અને તને હૃદયમાં ભજે છે—even તેમના દુશ્મનો પણ સ્મરણથી તને પામે છે. સ્ત્રીઓ, જેમના મન નાગરાજની ભુજાઓમાં આસક્ત છે, અને અમે પણ—તમારા પદકમળના અમૃતનો રસ લઇને—સમાન છીએ. અહીં કોણ સાચે જાણે છે કે જેમાંથી મુનિ ઉત્પન્ન થયો અને જેના પાછળ દેવતાઓ ચાલે છે, એનું આરંભ, અંત કે માર્ગ શું છે? તેથી એ ન તો સત્તા છે, ન અસત્તા, ન બંને; એ કાળથી પર છે. જ્યારે એ શયન કરે છે, ત્યારે કોઈ શાસ્ત્ર તેને પહોંચી શકતું નથી. જે આત્માને જન્મે છે, મરે છે કે શરીરથી જુદો છે એવું કહે છે, તેઓ અજ્ઞાનથી જ કહે છે; ત્રણ ગુણોથી પુરુષ બને છે એવી કલ્પના પણ અજ્ઞાનથી જ છે; તારી અને તારા પરે, આવી ભિન્નતા જ્ઞાનમાં સ્થાન પામતી નથી. જેમ સોનાંના અનેક રૂપે છતાં જ્ઞાનીએ મૂળ સોનાને છોડતું નથી, તેમ આત્મજ્ઞાની સર્વમાં પોતાનું જ સ્વરૂપ જુએ છે અને રૂપભેદને ન ત્યજે—કારણ કે સર્વત્ર તું વ્યાપક છે. જે તારા સાથી બનીને, સર્વ જીવોના આશ્રયરૂપ, મૃત્યુના મસ્તક પર પણ નિર્ભયપણે પગ મૂકે છે—તુજથી મિત્રતા ધરાવનારા ખરાં પવિત્ર થાય છે; પણ જે તારા તરફથી મુખ ફેરવે છે, તેઓ નહિ. તું દેવતાઓને પણ ગૈયાળ જેવા ભેગા કરે છે. તું નિષ્ક્રિય, સ્વાધીન, સર્વ સર્જનશક્તિધારી છે. દેવતાઓ સતત જાગૃત રહીને તને સમાન રીતે સેવા આપે છે—જેમ હાથ સર્વાધિપતિને સેવા આપે છે. જગતના સર્જક પણ તારા વિભવથી awe અનુભવે છે. ચલ અને અચલ જાતિઓ કારણ અને અજન્માના સંયોગથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તારી દૃષ્ટિ હેઠળ કાર્ય કરે છે. પણ જ્યારે તે બંધનથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે બીજું કંઈ રહેતું નથી—જેમ આકાશ સર્વને ધારણ કરીને પણ અસમાન અને શૂન્ય રહે છે. જો embodied beings ખરેખર અનંત અને સર્વવ્યાપી હોય, તો તેમના ઉપર નિયંત્રણ કેમ હોય? પણ એવું નથી. અને જો જન્મેલું અજન્માથી બને છે, તો તેને છોડ્યા વિના નિયંત્રણ રહે છે—even સર્વ સમાનતા માનીએ તો પણ; પણ એ દૃષ્ટિકોણ ખોટો છે. પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેનું સાચું મુલત્વ નથી, કારણ કે બંને અજન્મા છે; તેમનું સંયોજન અસ્થિર છે—જળ પરના બબૂકાની જેમ. હે પરમેશ્વર, તારા માં diverse નામ અને ગુણો ઓગળી જાય છે, જેમ નદીઓ પોતાના સ્વાદ સહિત સાગરમાં મિલી જાય છે. માણસોમાં, જે લોકો તારી માયાથી ઉત્પન્ન થયેલી ઘોર મોહને ઓળખીને, તારા પર મન સ્થિર કરે છે, તેમની ભક્તિ સતત વધે છે. જે તારો અનુસરણ કરે છે, તેમને સંસારનો ભય કેમ રહે? કારણ કે તારા માત્ર ભ્રુકુટીવિલાસથી shelter elsewhere શોધનારા ઘાસના તણખલાં સમા ભયમાં પડી જાય છે. આ જગતમાં, જે લોકો ચંચળ મનને શ્વાસ અને ઇન્દ્રિયો દ્વારા દમન કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પણ ગુરુના ચરણોને શરણ નથી લેતા, તેઓ અનેક દુ:ખો ભોગવે છે—જેમ દરિયામાં વેપારી પોતાના માર્ગદર્શકને છોડે તો ભટકાઈ જાય છે. જ્યારે તું હાજર છે, ત્યારે માણસો માટે સંબંધીઓ, સંતાન, પોતાનું શરીર, પત્ની, સંપત્તિ, ઘર કે રથમાં શું લાભ? જે લોકો આ જાણ્યા વિના ભોગ માટે ભટકે છે, તેમને પોતાનું ભાગ પણ નથી મળતું—તો સુખ ક્યાંથી મળે? પૃથ્વી પર, જે ઋષિઓ તારા પદકમળથી પ્રસન્ન થયેલા તીર્થોમાં જઈને, હૃદયને પવિત્ર કરે છે અને એકવાર પણ તારા પરમ આનંદરૂપમાં મન સ્થિર કરે છે, તેઓ ફરી ક્યારેય એવા સ્થાનમાં નથી જાય, જ્યાં માણસોનું સત્ય સ્વરૂપ લૂંટી લેવાય છે. જો કોઈ કહે કે “આ સત્યમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે,” તો એ તર્ક ખોટો છે—કારણ કે એ ક્યારેક ખોટો પડે છે, અને બંનેને સાચી રીતે જોડતો નથી. વ્યવહાર માટે ભેદ બનાવાય છે, પણ એ અંધપણે ચાલે છે અને ભાષા પણ તેના જટિલ રૂપથી મૂર્ખોને ભટકાવે છે. આ રીતે ભગવાનના ઉપદેશ અને વેદોના સ્તુતિરૂપ શ્લોકોમાં પરમ તત્વની મહિમા, ભક્તિનો માર્ગ અને જ્ઞાનની ઊંડાણ દર્શાવવામાં આવી છે.