શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મિથિલાના રાજાએ ભગવાનને વંદન કરીને કહ્યું: “હે ભગવાન, તમે હૃદયમાં વસતા હોવા છતાં, જે લોકોના મન ક્રિયાઓમાં વ્યસ્ત છે, તેઓ માટે તમે દૂર રહે છો; અને તમારી શક્તિથી અગ્રહ્ય હોવા છતાં, જે લોકો પદાર્થના ગુણોમાં અટવાયેલા છે, તેઓ તમને પકડી શકતા નથી. હે પરમાત્મા, આંતરિક તત્વના જ્ઞાતા, આત્માથી પણ પરે, મૃત્યુથી આત્માને અલગ કરનાર, કારણ અને અકારણ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર, અને તમારી જાતની માયાથી દૃષ્ટિ છુપાવનાર—તમને વંદન. હે સ્વામી, અમને, તમારા દાસોને, માર્ગદર્શન આપો—અમે શું કરવું જોઈએ? કારણ કે મનુષ્યો માટે સૌથી મોટું દુઃખ એ છે કે તમે તેમના ઇન્દ્રિયોથી પર છો.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાન, જે પોતાના ભક્તોની પીડા દૂર કરે છે, રાજાના હાથને પોતાના હાથમાં લઈને, સ્મિત સાથે બોલ્યા: “હે બ્રાહ્મણ, જાણો કે આ મહાન ઋષિગણ તમારા કલ્યાણ માટે અહીં આવ્યા છે; તેઓ મારા સાથે જગતભરમાં ફરતા રહે છે અને તેમના પગના ધૂળથી જગતને શુદ્ધ કરે છે. દેવતાઓ, તીર્થો અને પવિત્ર નદીઓ દર્શન, સ્પર્શ અને પૂજા દ્વારા ધીમે-ધીમે શુદ્ધ થાય છે, પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના દર્શનથી તરત જ શુદ્ધ થાય છે. અહીં તમામ જીવોમાં બ્રાહ્મણ જન્મથી શ્રેષ્ઠ છે; અને જ્યારે તેઓ તપ, જ્ઞાન, સંતોષ અને ખાસ કરીને મારી ભક્તિથી યુક્ત હોય, ત્યારે તો વધુ મહાન છે. મારી ચારભૂજ સ્વરૂપ જેટલું મને પ્રિય નથી, તેટલા બ્રાહ્મણો મને પ્રિય છે; હે બ્રાહ્મણ, તમે બધા વેદોના સ્વરૂપ છો, અને હું બધા દેવતાઓનો સ્વરૂપ છું. જે લોકો આ વાત જાણતા નથી, ઈર્ષ્યા અને અપમાનથી ભરેલા છે, તેઓ પૂજામાં મને, ગુરુને, બ્રાહ્મણને અને પોતાના આત્માને માત્ર મૂર્તિ સમાન જ જુએ છે. જગતમાં જે ચાલતું અને અચલ છે, અને તેના બધા કારણો, બ્રાહ્મણ મારા દૃષ્ટિથી પોતાના મનમાં મારા સ્વરૂપે જ જુએ છે. હે બ્રાહ્મણ, તેથી, શ્રદ્ધાથી આ ઋષિ બ્રાહ્મણોની પૂજા કરો; આવી રીતે પૂજા કરશો, તો સાચે મને પૂજશો—બીજા કોઈ ભવ્ય વૈભવથી પણ નહીં.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આ ઉપદેશ પછી, મિથિલાના રાજાએ કૃષ્ણ સાથે મળીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની પૂજા કરી, તેમને પોતાના આત્મા સમાન માન્યા અને સર્વોચ્ચ ગતિ પ્રાપ્ત કરી. હે રાજન, ભગવાન, જે પોતાના ભક્તોને અને ભક્તિમાં જ તત્પર છે, તેમણે ત્યાં રહીને યોગ્ય માર્ગ બતાવ્યો અને પછી ફરી દ્વારકાને પાછા ગયા. આ રીતે, શ્રીમદ ભાગવતના દશમ સ્કંધના બીજા ભાગમાં ‘શ્રુતદેવને આશીર્વાદ’ નામે છાયાસઠમા અધ્યાય પૂર્ણ થયો. પછી, પરિક્ષિતે પૂછ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, જે અપરિભાષ્ય અને પરમ બ્રહ્મ છે, એના વિષયમાં ગુણમય વેદો કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? કેમ કે એ તો સત્તા અને અસત્તા બંનેથી પર છે.” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને જીવોની બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણોનું સર્જન કર્યું—વિષયોની, લોકિક કાર્યોની, આત્માની અને અસંબંધિત રહેવા માટે. આ જ બ્રહ્મની ઉપનિષદ છે, જેને પુરાતન મહાત્માઓએ ધારણ કરી છે; જે શ્રદ્ધાથી તેને ધારણ કરે છે, એ બધું છોડી પણ, કલ્યાણ પામે છે. હવે હું તમને નારાયણમય શ્લોક અને નારદ-નારાયણ સંવાદ કહું છું. એકવાર, ભગવાનના પ્રિય નારદજી જગતમાં ફરતા-ફરતા નારાયણ મુનિના આશ્રમમાં ગયા, જે ભારતભૂમિમાં લોકોના કલ્યાણ માટે ધર્મ, જ્ઞાન અને શાંતિયુક્ત તપસ્યા કરે છે. કલાપા ગામના ઋષિગણો વચ્ચે, નારદે વંદન કરીને, તેમને પ્રશ્ન કર્યો. ભગવાને, ઋષિગણોની વચ્ચે, જનલોકમાં રહેલા પુરાતન મુનિગણોની બ્રહ્મની સિદ્ધાંત જણાવ્યું. ભગવાને કહ્યું: “એક વખત જનલોકમાં, સ્વાયંભુવના વંશજો દ્વારા બ્રહ્મયજ્ઞ થયો, જ્યાં મનથી ઉત્પન્ન ઋષિગણો, બ્રહ્મચારી, એકત્ર થયા હતા. જ્યારે તમે શ્વેતદ્વીપમાં ત્યાંના ભગવાનને મળવા ગયા હતા, ત્યારે અહીં બ્રહ્મની સિદ્ધાંત પર ચર્ચા થઈ, જ્યાં વેદો સ્થિત છે; અને એ જ પ્રશ્ન ઉઠ્યો, જે તમે હવે મને પૂછો છો. એ બધા જ્ઞાન, તપ અને વર્તનમાં સમાન હતા; સંપત્તિ, દુશ્મન અને મિત્રમાં પણ સમાનતા હતી; કેટલાક સિદ્ધાંત સમજાવતા, અને બીજા શ્રવણ કરતા. શ્રી સનંદન કહે છે: ભગવાને પોતાની સૃષ્ટિમાં તદ્રુપ થઈને, પોતાની શક્તિઓ સાથે શયન કર્યું; અંતે, વેદોએ પોતાના ચિહ્નોથી તેમને જગાડ્યા. જેમ રાતે સૂતા રાજાને બધીરાઓ વહેલા સવારે તેમના શૌર્યના સ્તુતિથી જગાડે, તેમ વેદો અને ઉપસ્થિતો ભગવાનને ઉત્તમ સ્તુતિથી જગાડે છે. વેદો બોલ્યા: “જય, જય! હે અજન્મા, અજય, ગુણોથી પ્રાપ્ત થયેલા દોષો દૂર કરો! તમે સ્વરૂપથી સર્વ શક્તિઓના ધારક છો. અવિભૂત અને વિભૂત જગતમાં સર્વ શક્તિઓના જાગરણ રૂપ છો; વેદો ક્યારેક તમારી પીઠે ચાલે છે, પણ જ્યારે તમે તમારી અદભૂત સ્વરૂપે ગતિ કરો, ત્યારે તેઓ તમને પકડી શકતા નથી.” આ વિશાળ જગત, જે અસ્તિત્વમાન છે, જ્ઞાની તેને અંતે અસત્ત્વરૂપ જ સમજે છે—જેમ માટીમાં રૂપાંતરો થાય છે, પણ એ રૂપાંતરોમાં નથી, માટીમાં જ છે. તેથી, ઋષિગણો મન, વાણી અને કર્મોને તમારી તરફ જ લગાડે છે; તો પછી, પૃથ્વી પર મનુષ્યના પગલાં પણ અસ્તિત્વમાં અસત્ય જ છે. હે ત્રણ લોકના સ્વામી, જ્ઞાની લોકો તમારી કથા-અમૃતના સમુદ્રમાં ડૂબીને, સર્વ કળંકનો નાશ કરીને, તપસ્યા છોડી દે છે. તો પછી, જે લોકો સમય અને કામના તમામ પ્રેરણાથી શુદ્ધ થઈ, તમારી પરમ ધામમાં રહે છે, તેઓ તો અવિભાજ્ય આનંદ ભોગવે છે. જેમ પ્રાણો શરીરને ધારે છે, તેમ મહાભૂતોથી શરૂ કરીને, અગ્નિ દ્વારા, બ્રહ્માંડની રચના તમારી કૃપાથી થઈ; અન્નથી શરૂ કરીને, સર્વ જીવોની શ્રેણી અહીં તમારી જ પ્રકૃતિ છે—તમે સત્ય અને અસત્ય બંનેથી પર છો, અને જે બાકી છે, એ તમારું અમર સ્વરૂપ છે. જેઓ સીમિત દૃષ્ટિવાળા છે, તેઓ ઋષિગણોમાં નીચા માર્ગની પૂજા કરે છે, હૃદયને માર્ગ માને છે, અને હૃદયમાં સ્થિત સૂક્ષ્મ આકાશને માર્ગ તરીકે ધ્યાન કરે છે. ત્યાંથી, હે અનંત, તમારી પરમ ધામ માથા ઉપર ઊભી થાય છે, અને જે તેને પ્રાપ્ત કરે છે, તેઓ ફરી મૃત્યુના મોઢામાં પડતા નથી. તમે વિવિધ અજોડ યોનિમાં કારણરૂપે પ્રવેશો છો, અને વિવિધ ક્રિયાઓ અનુસાર, વિવિધ રૂપે પ્રકાશો છો—જેમ અગ્નિ વિવિધ રૂપે દેખાય છે. પણ, જે લોકો મિથ્યા ઓળખાણથી મુક્ત છે, તેમના માટે તમારી પરમ ધામ સમાન જ છે; શુદ્ધ ચિત્તવાળા લોકો, સર્વ ભેદો છોડીને, એકતામાં તમારી પીઠે ચાલે છે. આ શરીરો, જે તમારી જ આંતર અને બાહ્ય રચના છે, તેમાં તમે ‘પુરુષ’ તરીકે, સર્વ શક્તિઓના ધારક, સર્વ અંગોમાં વ્યાપી છો. તેથી, મનુષ્યના માર્ગ અને વેદોના અંતનું વિશ્લેષણ કરીને, જ્ઞાની પૃથ્વી પર તમારા પદની પૂજા કરે છે, અને તમને વિશ્વાસથી ધારણ કરે છે. કેટલાક, આત્મતત્વ જાણવાની ઇચ્છા રાખે છે, જે અગ્રહ્ય છે; પણ, ઘણા લોકો તમારા અમર કૃત્યોના સાગરમાં તલપત, મુક્તિની પણ ઈચ્છા નથી રાખતા, હે સ્વામી. ઘર છોડીને, હંસ સમાન ભક્તોની સંગતમાં, તમારા કમલ પદે, બીજું કશું ઈચ્છતા નથી. તમારા માર્ગે ચાલીને, જીવોની ટોળકી પોતાના કિન, મિત્રો અને પ્રિયજન સાથે ચાલે છે, પણ જ્યારે તેઓ તમને, સાચા સુહૃદ અને આત્મા તરીકે, મેળવે છે, ત્યારે પૂરતું સંતોષ પામે છે. દુઃખી લોકો, જે મિથ્યા પૂજામાં આનંદ મેળવે છે અને પોતાને હાનિ કરે છે, તેઓ તીવ્ર દેહમાં બંધાઈ, સંસારમાં દુઃખ ભોગવે છે. જે ઋષિગણો, શ્વાસ, મન અને ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરીને, દૃઢ યોગથી, હૃદયમાં તમારી પૂજા કરે છે—તેમના દુશ્મન પણ સ્મરણથી તમને પ્રાપ્ત કરે છે. સ્ત્રીઓ, જેમનું મન સર્પરાજના અંકમાં જોડાયેલું છે, અને અમે પણ, તમારા કમલપદના અમૃતનો સ્વાદ લઈને, સમાન છીએ. કોણ અહીં ખરેખર જાણે છે—તેના આરંભ, અંત અને માર્ગ—જેણે ઋષિ ઉત્પન્ન કર્યા, અને જેના પીઠે દેવતાઓ, દૈવી અને અન્ય, ચાલે છે? તેથી, એ સત્ત્વ, અસત્ત્વ કે બંને નથી; એ સમયથી પણ પર છે. જ્યારે એ રીતે શયન કરે છે, ત્યારે કોઈ શાસ્ત્ર તેને પહોંચી શકતું નથી. જે લોકો આત્માને જન્મે છે, મરે છે, અથવા શરીરથી અલગ છે, એમ કહે છે, તેઓ અજ્ઞાનથી કહે છે—માત્ર દેખાવ જ યાદ રાખે છે. પુરુષ ત્રણ ગુણોથી બનેલા છે, એવી કલ્પના પણ અજ્ઞાનથી આવે છે; તમારી અંદર અને બહાર, સાચા જ્ઞાનના અનુભવમાં, આવા ભેદોનું સ્થાન નથી. જેમ સોનું, વિવિધ રૂપે દેખાય છે, પણ જે તેના તત્વને જાણે છે, એ સોનાને છોડતો નથી, તેમ જ આત્માનો જ્ઞાન ધરાવનાર, સર્વને આત્મા રૂપે જુએ છે, બધું પોતાનું જ માને છે, અને રૂપાંતરોને ત્યાગતો નથી—કારણ કે સર્વમાં તમે જ વ્યાપી છો. આ રીતે, શ્રીમદ ભાગવતના દશમ સ્કંધના સત્તાવનમા અધ્યાયમાં, વેદસ્તુતિ અને બ્રહ્મસિદ્ધાંતની વાત પૂર્ણ થાય છે.