શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

જ્યારે શ્રુતદેવના મહેમાનો બેઠક ગોઠવીને સન્માનિત થયા, ત્યારે શ્રુતદેવ પોતાની પત્ની, બાળકો અને કુટુંબજન સાથે તેમના ચરણોમાં જઈને વંદન કરવા લાગ્યા. શ્રુતદેવ પ્રભુને પ્રણામ કરીને બોલ્યા: "આજે પરમ પુરુષ, જેમણે પોતાની શક્તિથી આખું જગત રચ્યું અને પછી સ્વયં તેમાં પ્રવેશ કર્યો, તેઓ પ્રથમ વખત મારા દૃષ્ટિગોચર થયા નથી. જેમ કોઈ માણસ સુતેલો હોય અને પોતાના મનથી સ્વપ્ન જગત સર્જે અને પછી તેમાં પ્રવેશ કરીને પ્રકાશ ફેલાવે, એમ ભગવાન કરે છે. હે પ્રભુ, જે લોકો શ્રવણ કરે છે, વાત કરે છે, પૂજા કરે છે, પ્રણામ કરે છે અને હૃદયપૂર્વક સંવાદ કરે છે, તેમના શુદ્ધ હૃદયમાં તમે સ્વયં પ્રગટ થાઓ છો. છતાં પણ, તમે હૃદયમાં રહો છો છતાં કર્મમાં મગ્ન અને વિષયોમાં આસક્ત મનુષ્યો માટે દૂર જ રહો છો; અને તમારી પોતાની શક્તિથી અજ્ઞેય રહો છો, એવા લોકો માટે અપ્રાપ્ય રહો છો. હે પરમાત્મા, હે અંતરયામી, આપને વંદન છે—જે આત્માથી પણ પર છો, મૃત્યુથી આત્માનું વિભાજન કરો છો, કારણ અને અકારણ રૂપ ધારણ કરો છો અને તમારી માયાથી આવૃત રહો છો. હે પ્રભુ, અમને, તમારા દાસોને, ઉપદેશ આપો—અમે શું કરવું? કારણ કે લોકોનું સૌથી મોટું દુઃખ એ છે કે તમે ઇન્દ્રિયગોચર નથી." શુકદેવજી કહે છે: શ્રુતદેવના આ વચનો સાંભળી, ભગવાન, જે પોતાના ભક્તોના દુઃખ દૂર કરે છે, તેમણે શ્રુતદેવનો હાથ પોતાના હાથમાં પકડી, સ્મિત સાથે વાત કરી. ભગવાન બોલ્યા: "હે બ્રાહ્મણ, જાણો કે આ બધા મહર્ષિઓ તમારા કલ્યાણ માટે અહીં આવ્યા છે; તેઓ મારા સાથે જગતમાં ફરતા રહે છે અને પોતાના ચરણરજથી જગતને પવિત્ર કરે છે. દેવતાઓ, તીર્થસ્થાનો અને પવિત્ર નદીઓ દૃષ્ટિ, સ્પર્શ અને આરાધનાથી ધીમે ધીમે પવિત્ર થાય છે, પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની દૃષ્ટિથી તો તેઓ પણ તરત જ પવિત્ર થઈ જાય છે. અહીંના સર્વ જીવોમાં બ્રાહ્મણ જન્મથી શ્રેષ્ઠ છે; અને જ્યારે તેઓ તપ, જ્ઞાન, સંતોષ અને વિશેષ કરીને મારા પર ભક્તિ ધરાવે છે, ત્યારે તો વધુ મહાન છે. મારો આ ચતુર્ભુજ સ્વરૂપ પણ મને એટલું પ્રિય નથી જેટલું બ્રાહ્મણો છે; હે બ્રાહ્મણ, તમે સર્વ વેદોના સ્વરૂપ છો અને હું સર્વ દેવતાઓનો સ્વરૂપ છું. જે લોકો આ તત્ત્વને સમજે નહીં, ઈર્ષ્યા રાખે અને અશ્રદ્ધા ધરાવે, તેઓ મને, ગુરુને, બ્રાહ્મણને અને પોતાના આત્માને પણ પૂજાના સમયે માત્ર મૂર્તિ સમજે છે. આ સમગ્ર જગતમાં જે કાયમી કે અસ્થિર છે અને તેના બધા કારણો, બ્રાહ્મણ મારી દૃષ્ટિથી મનમાં મારા સ્વરૂપ જ જાણે છે. તેથી, હે બ્રાહ્મણ, મારા પર શ્રદ્ધા રાખીને આ મહર્ષિ બ્રાહ્મણોની પૂજા કરો; એવી રીતે પૂજા કરશો તો હું સાચે પૂજાયું છું—નહીંતર, મોટું વૈભવ રાખીને પણ નહિ. શ્રીશુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આ ઉપદેશ પ્રમાણે, મિથિલાના રાજાએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો તથા કૃષ્ણની પણ પોતાના સમાન જ સમજી પૂજા કરી અને પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી. હે રાજન, આ રીતે ભગવાન, જે પોતાના ભક્તો અને ભક્તિમાં અતિપ્રેમ ધરાવે છે, ત્યાં રહીને યોગ્ય માર્ગ બતાવી, પછી ફરી દ્વારકા પાછા ગયા. આ રીતે દસમા સ્કંધના બીજા ભાગમાં 'શ્રુતદેવને પ્રસાદ' નામે છૈયાશીંમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું પવિત્ર ભાગવત મહાપુરાણ છે. પછી, શ્રીષુકદેવજી પાસે પરિક્ષિત મહારાજે પૂછ્યું: "હે બ્રાહ્મણ, જે બ્રહ્મ તર્કાતીત અને અવ્યાખ્યેય છે, તેના વિષયમાં ગુણોથી ભરેલા વેદો કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? કેમ કે તે તો સત્તા અને અસત્તાથી પણ પર છે." શુકદેવજી બોલ્યા: "પ્રભુએ સર્વ જીવોની બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણોનું સર્જન કર્યું—વિષયોના અનુભવ માટે, લોકવ્યવહાર માટે, આત્મા માટે અને અસંલગ્નતા માટે. આ તો પ્રાચીન ઋષિઓ દ્વારા ઉજાગર થયેલી બ્રહ્મોપનિષદ છે; જે પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક તેને ધારણ કરે છે—even જો કશું ન હોય—તે સુખ પામે છે. હવે હું તને નારાયણમય શ્લોક અને નારદ તથા નારાયણ ઋષિ વચ્ચે સંવાદ કહું છું. એક વખત ભગવાનના પ્રિય નારદજી લોકલોકાંનુ વિહાર કરતા નારાયણ ઋષિની મુલાકાત લેવા તેમના આશ્રમમાં આવ્યા. જે પ્રાચીનકાલથી ભારતભૂમિમાં લોકકલ્યાણ માટે ધર્મ, જ્ઞાન અને શાંતિથી તપ કરે છે. ત્યાં કલાપ ગામમાં વસતા ઋષિઓથી ઘેરાયેલા નારાયણ ઋષિને નારદજી પ્રણામ કરીને પૂછવા લાગ્યા. ત્યારે ભગવાને, ઋષિઓની હાજરીમાં, જનલોકના વાસીઓએ ધારણ કરેલી બ્રહ્મવેદી વિધિ સમજાવી. ભગવાન બોલ્યા: 'એક વખત જનલોકમાં સ્વાયંભુવ મનુના વંશજોએ બ્રહ્મયજ્ઞ કર્યો હતો; ત્યાં મનથી જન્મેલા, બ્રહ્મચારી ઋષિઓ વચ્ચે. એ સમયે, જ્યારે તમે શ્વેતદ્વીપના ભગવાનને જોવા ગયા હતા, ત્યારે ત્યાં બ્રહ્મવિદ્યા વિષે વિશદ ચર્ચા થઈ હતી, જ્યાં વેદો પણ નિવાસ કરે છે; અને એ જ પ્રશ્ન ઊભો થયો હતો, જે તમે હવે મને પૂછો છો. એ બધાની શિક્ષા, તપ અને વ્યવહાર સમાન હતી; સંપત્તિ, શત્રુ અને મિત્ર પણ સમાન હતા; કેટલાક ઉપદેશ આપતા અને કેટલાક શ્રદ્ધાથી સાંભળતા. ત્યારે શ્રી સનંદન બોલ્યા: 'ભગવાને પોતાની સર્જનશક્તિને અંતર્ગત કરીને, પોતાના શક્તિઓ સાથે વિશ્રાંતિ લીધી; પછી અંતે, વેદોએ પોતાના લક્ષણોથી તેમને જગાડ્યા, જાણે કોઈ રાજાને ભટારાઓ પ્રભાતે તેની વીરતા ગાઈને જગાડે છે, એમ. વેદોએ પ્રાર્થના કરી: 'જય હો, જય હો! હે અજન્મા, હે અજય, ગુણોથી પ્રાપ્ત થયેલા દોષો ત્યજી દો! તમે તો સ્વભાવથી સર્વ શક્તિઓથી પરિપુર્ણ છો. અવ્યક્ત અને વ્યક્ત જગતમાં સર્વ શક્તિઓના પ્રબોધક છો, વેદો ક્યારેક તમારો અનુસરણ કરે છે, પણ તમે તમારી અજ્ઞેય શક્તિથી ચાલો ત્યારે તેઓ તમને પામી શકતા નથી. આ વિશાળ જગત, જે દેખાવમાં છે, તે જ્ઞાની લોકો સમજે છે કે અંતે અસત્ય છે—જેમ માટીમાં ઉત્પન્ન થતી વિવિધ આકારોની ઉત્પત્તિ અને લય માટીમાં જ છે, એ સ્વરૂપોમાં નથી. તેથી જ્ઞાની લોકો પોતાના મન, વાણી અને ક્રિયા તમારી તરફ જ લગાડી દે છે—તો પછી પૃથ્વી પર મનુષ્યોના પગલાંઓ પણ અસત્ય જ છે. હે ત્રિલોકના સ્વામી, જેઓ તમારા અમૃતમય લીલાગાનના સાગરમાં ડૂબી જાય છે, તેઓ તપશ્ચર્યાનો પણ ત્યાગ કરે છે; તો પછી, જે લોકો સર્વ કામના અને કાળના બંધનમાંથી શુદ્ધ થઈને તમારા પરમધામમાં નિવાસ કરે છે, તેઓ તો અવિચલ આનંદમાં રહે છે. જેમ પ્રાણવાયુ શરીરને ધારે છે પણ તમારી ઈચ્છાથી ચાલે છે, તેમ મહાભૂતોથી શરૂ કરીને અગ્નિએ પણ તમારી કૃપાથી બ્રહ્માંડની રચના કરી. અન્નથી શરૂ થઈને સર્વ પ્રાણીઓનો ક્રમ પણ તમારો જ પ્રકટ રૂપ છે, છતાં તમે સત્ય અને અસત્ય બંનેથી પર છો—અને જે બાકી રહે છે, એ તમારું અમૃત સ્વરૂપ છે. જે લોકોની દૃષ્ટિ સીમિત છે, તેઓ ઋષિઓમાં નીચા માર્ગે ઉપાસના કરે છે, હૃદયને માર્ગ માને છે, અને હૃદયસ્થ સૂક્ષ્મ આકાશને પંથ માને છે. ત્યાંથી, હે અનંત, તમારું પરમધામ મસ્તક ઉપર પ્રગટ થાય છે, અને જે ત્યાં પહોંચે છે, તે ફરી મૃત્યુના મોઢામાં પડતા નથી. તમે અદભુત યોનિઓમાં કારણરૂપે પ્રવેશો છો અને વિવિધ કર્મ અનુસાર વિવિધ રૂપે તેજસ્વી થાઓ છો—જેમ અગ્નિ વિવિધ રૂપે પ્રગટ થાય છે. પણ, જેઓ મમત્વ છોડે છે, તેમના માટે તમારું પરમધામ સમાન રૂપે પ્રગટ થાય છે; એવા શુદ્ધહૃદય ધરાવનારા લોકો સર્વ ભેદો છોડીને એકમાત્ર તમારો અનુસરણ કરે છે. આ શરીરો, અંદર અને બહાર બંને, તમારી જ રચના છે; તમે સર્વ શક્તિઓના ધારક, સર્વાંગમાં વ્યાપક પુરુષ તરીકે ઓળખાવા છો. તેથી, મનુષ્યોના માર્ગ અને વેદોના અંતને તપાસીને, જ્ઞાની લોકો પૃથ્વી પર તમારા ચરણોમાં શ્રદ્ધા રાખે છે. કેટલાક, આત્મતત્ત્વને જાણવા ઈચ્છે છે, જે અતિ દુર્લભ છે; પણ કેટલાક તો તમારા અમૃતમય લિલા-સાગરમાં શ્રમ કરે છે, પણ મુક્તિને પણ ઇચ્છતા નથી. તેઓ ઘરે છોડી, હંસ સમાન ભક્તો સાથે તમારા પદપદ્મમાં રહે છે અને બીજું કશું ઈચ્છતા નથી. તમારા માર્ગે ચાલતા, આ દેહધારી જીવો જાણે પોતાના જ બાંધવ, મિત્રો અને પ્રિયજન સાથે ફરતા હોય છે, પણ જ્યારે તેઓ તમારા તરફ વળે છે, પોતાના સત્યહિતકર્તા અને આત્મસ્વરૂપ તરફ, ત્યારે જ સાચું સુખ મેળવે છે. હાય! જે લોકો મિથ્યા ઉપાસનામાં આનંદ પામે છે, પોતાને નુકસાન કરે છે, તેઓ ભારે દેહનો ભાર લઈને દુઃખમાં ભટકે છે, કારણ કે તેઓ વિષયોમાં આસક્ત છે." આ રીતે વેદો દ્વારા ભગવાનની સ્તુતિ, બ્રહ્મવિદ્યા અને શ્રેષ્ઠ જીવનમાર્ગનું મહાત્મ્ય પ્રગટ થયું.