શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

નંદજી, ગોપો અને ગોપીઓના મન શ્રી ગોવિંદના કમળ જેવા પાદમાં એટલા લીન હતા કે તેઓને તેમાંથી મન પાછું ખેંચવું અશક્ય બન્યું હતું; તેમ છતાં, તેઓ અંતે મથુરા તરફ વિદાય થયા. તેમના સંબંધીઓ વિદાય થયા પછી, કૃષ્ણને દેવતા તરીકે માનનારા વ્રુષ્ણિઓએ વરસાદી ઋતુ નજીક આવતી જોઈ ફરીથી દ્વારકા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. તેઓએ યાદવોના મહાન તીર્થ મહોત્સવની, યાત્રા દરમ્યાન થયેલી મિત્ર ભેટોની તથા અન્ય ઘટનાઓની વાતો પોતાના લોકોમાં ઉત્સાહપૂર્વક કરી. આ રીતે 'તીર્થ યાત્રાનું વર્ણન' નામનું ચોર્યાસમું અધ્યાય, ભગવત મહાપુરાણના દસમા સ્કંધના બીજા ભાગમાં પૂર્ણ થયું, જે શ્રેષ્ઠ વૈરાગ્યશીલ સાધકો માટેનું શાસ્ત્ર છે. પછી રાજા પરિક્ષિતે પ્રશ્ન કર્યો: "હે બ્રાહ્મણ, અમને રામ અને કૃષ્ણની બહેન વિશે જાણવું છે—કે કેવી રીતે અર્જુને તેમને વિવાહ કરી, અને કેવી રીતે તેઓ મારી દાદી બન્યા?" શુકદેવજી કહે છે: અર્જુન, યાત્રા કરતાં પૃથ્વી ઉપર ફરતા પ્રભાસ ક્ષેત્રે આવ્યા, જ્યાં તેમણે પોતાની માતુલ ભાણી વિશે સાંભળ્યું. કેટલાક જણ કહેતા કે રામજી તેમને દુર્યોધનને આપશે, જ્યારે બીજા એ વાતથી અસહમત હતા; અર્જુન પોતે તેમને મેળવવા ઇચ્છતો હતો, તેથી તેણે ત્રિદંડ ધારણ કરીને વૈરાગી બની દ્વારકા પહોંચ્યો. ત્યાં તેણે પોતાના હેતુ માટે ઘણા મહિના રોકાણ કર્યું; શહેરવાસીઓ અને રામજી બંનેએ તેમને આદરપૂર્વક આથિથી વધાવ્યા, પણ રામજી તેમને ઓળખી ના શક્યા. એક દિવસ રામજી તેમને પોતાના ઘરે લઈ ગયા અને મહેમાન તરીકે આમંત્રિત કર્યા; શ્રદ્ધાપૂર્વક ભોજન કરાવ્યું, અને અર્જુને ભિક્ષામાં મળેલું તે જ ભોજન સ્વીકાર્યું. ત્યાં અર્જુને એક અતિ સુંદર કન્યાને જોયા, જે વીર પુરુષોને પણ મોહી લે તેવી હતી; અર્જુનનો હૃદય પ્રેમ અને ખુશીથી ભરી આંખોમાં ખીલી ઉઠ્યો અને તેનું મન તેના ઉપર સ્થિર થઈ ગયું. એ કન્યાએ પણ અર્જુનને જોયા અને મનમાં પસંદ કરી લીધો; સ્ત્રીઓને જે રીતે સ્વાભાવિક રીતે આકર્ષણ થાય છે, તે રીતે તે હળવી સ્મિત અને લજ્જાશીલ તિરસ્કૃત નજરોથી અર્જુનને જોઈ રહી. અર્જુન સતત તેના વિષે વિચારે અને તેને મેળવવાની ઇચ્છામાં અશાંત રહેતો; પ્રબળ કામના કારણે તેનું મન ઉલટું પલટું થતું. પછી એક મહાન ઉત્સવ દરમિયાન, જ્યારે એ કન્યા રથમાં બેસીને કિલ્લાથી નીકળી રહી હતી, ત્યારે અર્જુને તેના માતા-પિતાની અને મહારથી કૃષ્ણની મંજૂરીથી તેને રથમાં બેસાડી લઈ ગયા. રથ પર ઊભા રહી, અર્જુને પોતાનું ધનુષ્ય ઉપાડી, જે વીરોએ અવરોધ કર્યો તેમને ભગાડી દીધા—જેમ સિંહ હરણાઓને દોડાવે છે એમ પોતાના જ લોકો હટાવી નાખ્યા. આ સાંભળીને રામજી મહાસાગર જેમ પૂર્ણિમાના ચંદ્રે ઊર્મિલ થઈ જાય એમ ઉશ્કેરાયા; પણ કૃષ્ણે તેમના પગ પકડીને મિત્રો સાથે તેમને શાંત કર્યા. પછી બલદેવજી (રામ) એ લગ્ન પ્રસંગે આનંદપૂર્વક અનેક ભેટો મોકલાવી—હાથી, રથ, ઘોડા, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ, અને ઘણો ધન-સમ્પત્તિ. શુકદેવજી કહે છે: કૃષ્ણના ભક્તોમાં શ્રુતદેવ નામના એક મહાન બ્રાહ્મણ હતા, જે કૃષ્ણ પ્રતિ એકનિષ્ઠ ભક્તિથી પરિપૂર્ણ, સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત, શાંત, વિવેકી અને ઇન્દ્રિય સંયમી હતા. તેઓ મિથિલાનગરીમાં વિદેહોમાં ગૃહસ્થ જીવન જીવતા હતા, ક્યારેય પ્રયત્ન ન કરતાં, માત્ર યાત્રા માટે જે મળ્યું તે સ્વીકારતા અને પોતાના કર્મો નિર્વાહતા. દરરોજ, તેઓ યાત્રાના હેતુથી જે મળ્યું તે જ લેતા, તેમાં સંતોષ માનતા અને જરૂરી વિધિઓ કરતા. એ પ્રદેશના રાજા બહુલાશ્વ પણ એવા જ નમ્ર અને કૃષ્ણપ્રિય માઈથિલ રાજા હતા; બંને અચ્યૂત (કૃષ્ણ) ને પ્રિય હતા. કૃષ્ણજી બંનેથી પ્રસન્ન થઈ, દારુકા દ્વારા લાવવામાં આવેલા રથમાં સવાર થઈ, ઋષિઓ સાથે વિદેહ દેશ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા. નારદ, વામદેવ, અત્રિ, કૃષ્ણ, રામ, અસિત, અરુણી, હું (શુક), બૃહસ્પતિ, કણ્વ, મૈત્રેય, ચ્યવન અને અન્ય ઋષિઓ પણ સાથે હતા. હે રાજન, કૃષ્ણ જ્યાં જ્યાં ગયા, ત્યાંના નાગરિકો અને પ્રજાઓ તેમને આવકારવા ઉપહાર લઈને આવ્યા—જેમ સૂર્ય પોતાના ગ્રહો સાથે ઉગે ત્યારે સૌ તેને વંદન કરે તેમ. અનર્ત, ધન્વ, કુરુ, જાંગલ, કંક, મત્સ્ય, પંચાલ, કુંતી, મધુ, કૈકય, કોશલ, અર્ણ વગેરે પ્રદેશોના લોકો—સ્ત્રી-પુરુષ સૌ—કૃષ્ણના કમળ સમાન ચહેરા, મનોહર સ્મિત અને કોમળ દ્રષ્ટિથી તેજસ્વી મુખને પોતાના નેત્રોથી નિહાળતા રહ્યા. કૃષ્ણના કટાક્ષથી જેમની દૃષ્ટિની અંધકારતા દૂર થઈ, એવા લોકો માટે જગતગુરુએ સુરક્ષા અને પોતાના રૂપના દર્શન આપ્યા; દેવો અને મનુષ્યો દ્વારા ગાવાતા, દિશા દિશામાં ફેલાતા, સફેદ વાદળ જેવા અને દુ:ખ વિનાશક સ્તુતિઓ સાંભળતા કૃષ્ણ ધીરે ધીરે વિદેહમાં પ્રવેશ્યા. અચ્યૂત આવ્યા છે એ સાંભળીને, નગર અને પ્રદેશના લોકો આનંદથી ઉપહાર લઈને તેમને મળવા આવ્યા. દિવ્ય દર્શનથી તેમના મુખ પ્રસન્નતા સાથે ખીલી ઉઠ્યા; સૌએ કરજોડીને વંદન કર્યું, અને જે ઋષિઓને માત્ર સાંભળ્યા હતા, તેમને પણ વંદન કર્યા. વિશ્વગુરુ આપણા કલ્યાણ માટે આવ્યા છે એમ માની, મિથિલાનાં રાજા તથા શ્રુતદેવ બંનેએ કૃષ્ણના ચરણોમાં લોટપોટ થયા. બંનેએ કરજોડીને દાશાર્હ (કૃષ્ણ) અને બ્રાહ્મણોને પોતાના ઘરે એક સાથે ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યા. પ્રભુએ બંનેના ભાવને જાણી, બંનેને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છી, એમના ઘરમાંથી કોઈને જાણ ન પડે તે રીતે એકસાથે બંનેના ઘરમાં પ્રવેશ્યા. વિશાળ બુદ્ધિ ધરાવતા જનક રાજાએ દૂર દૂરથી આવેલા—even સદાચાર વિનાના—મહેમાનોને પણ પોતાના ઘરે લાવી શ્રેષ્ઠ આસન પર બેસાડ્યા અને તેમની વાતો સાંભળી. ભક્તિથી ભરેલા હૃદય અને આનંદથી આંખોમાં અશ્રુ લઈને, તેમણે તેમના ચરણોમાં વંદન કર્યું, પગ ધોયા અને એ પાવન જળને શિરે ધારણ કર્યું. પછી પરિવાર સાથે એ જળ માથા પર ધારણ કરી, વિવિધ સુગંધ, ફૂલમાળા, વસ્ત્ર, ધૂપ, દીવો, ભોજન, ગાય અને બળદ વડે ભગવાન અને મહાન ઋષિઓનું પૂજન કર્યું. મીઠાં વચનોથી તેમને પ્રસન્ન કર્યા, અને જ્યારે તેઓ હજુ તૃપ્ત થયા નહોતા ત્યારે પણ સૌમ્યતાથી બેઠેલા વિષ્ણુના ચરણોને સ્પર્શી આનંદ અનુભવો. પછી રાજા બહુલાશ્વે કહ્યું: "હે ભગવાન, તમે સર્વ આત્મા, સર્વના સાક્ષી અને દર્શક છો; આજે અમને તમારા કમળ ચરણોનું સ્મરણ કરતાં તમે દર્શન આપ્યા છો. તમારો વચન પૂર્ણ કરવા માટે તમે સ્વયં દેખા દિધા; કેમ કે તમે કહ્યું છે કે એકનિષ્ઠ ભક્તો તમને લક્ષ્મી કે બ્રહ્માથી પણ વધુ પ્રિય છે. કોણ તમારા કમળ ચરણોનો ત્યાગ કરશે, હે ત્યાગીઓને આત્મા આપનાર, શાંત અને નિર્લોભ મુનિઓના પ્રિય? તમે યદુકુળમાં અવતરીને જગતમાં ફરતા મનુષ્યો માટે કીર્તિ ફેલાવી, ત્રણેય લોકના દુ:ખ દૂર કરો છો. હે ભગવાન કૃષ્ણ, અક્ષય જ્ઞાનવંત, નારાયણ, શાંત તપસ્વી—તમને વંદન છે. હે ભગવાન, કૃપા કરીને કેટલાંક દિવસો અમારા ઘરે, આ બ્રાહ્મણો સાથે વિહાર કરો અને તમારા ચરણરજથી નિમીકુળને પવિત્ર કરો.