શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વિદ્વાનો કહે છે કે કર્મનો નાશ કર્મ દ્વારા થાય છે—જેને શ્રદ્ધા સાથે વિષ્ણુ, સર્વ યજ્ઞોના ભગવાન,ની યજ્ઞક્રિયાઓ દ્વારા પૂજા કરવી જોઈએ. મનની શાંતિનો માર્ગ પણ મહાન કવિઓએ શાસ્ત્રદૃષ્ટિથી દર્શાવ્યો છે; યોગનો માર્ગ સરળ છે અને આત્માને આનંદ આપે છે. દ્વિજ ગૃહસ્થ માટે આ શુભ માર્ગ છે—જેમાં વ્યક્તિએ પોતાના સંપાદિત ધન અનુસાર, શુદ્ધ સાધનો અને શ્રદ્ધાથી પૂજા કરવી જોઈએ. પણ જ્ઞાની પુરુષે, યોગ્ય સમયે, યજ્ઞ અને દાનથી ધનસંચય, ગૃહસ્થાશ્રમથી સ્ત્રી-પુત્રની ઇચ્છા અને સ્વર્ગલોકથી આત્મલક્ષી અભિલાષા—all ત્યજી દેવી જોઈએ; જેમણે ગામના બધાં અભિલાષા ત્યજી, તેઓ દૃઢતાથી વનવાસ અને તપસ્યામાં પ્રવૃત્ત થાય છે. દ્વિજ જન્મથી જ દેવ, ઋષિ અને પિતૃ—આ ત્રણ ઋણ લઈને આવે છે; યજ્ઞ દ્વારા દેવઋણ, અધ્યયનથી ઋષિઋણ અને પુત્રથી પિતૃઋણ ચૂકવાય છે. જો એ ઋણ ચૂકવ્યા વિના વિદાય લે તો પતન થાય છે. હે વિદ્વાન, આજે તમે ઋષિ અને પિતૃના બે ઋણથી મુક્ત થયા છો; યજ્ઞથી દેવઋણ પણ ચૂકવી દીધું છે, હવે તમે ઋણમુક્ત અને આશ્રયહીન બન્યા છો. હે વસુદેવ, તમે અવશ્ય શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી જગતપતિ હરિની પૂજા કરી છે, અને એજ ભગવાન તમારો પુત્ર બન્યા છે. એ શબ્દો સાંભળીને મહાન મનવાળા વસુદેવએ મસ્તક નમાવ્યું, ઋષિ અને પુરોહિતોને પ્રસન્ન કર્યા અને તેમને પસંદ કર્યા. એમ વિધિપૂર્વક પસંદ કરેલા ઋષિઓએ, એ ક્ષેત્રમાં ઉત્તમ વિધિથી યજ્ઞો કરાવ્યા. યજ્ઞસંસ્કાર આરંભ થયો ત્યારે, વ્રિષ્નિઓએ કમળમાળ પહેરી, સ્નાન કરીને સુંદર વસ્ત્રો પહેર્યા, અને રાજાઓ પણ શોભાયમાન બન્યા. વસુદેવની રાણીઓ આનંદિત થઈ, ગળામાં હાર વિના, સુંદર વસ્ત્રોમાં સંસ્કારમંડપે આવી, સુગંધિત તિલક અને અર્પણ લઈને. ડંકો, મૃદંગ, નગારાં, શંખ, તુરી અને અન્ય વાદ્યો ગુંજી ઉઠ્યા; નૃત્યમંડળી નાચી, સ્તુતિગાયકોએ સ્તુતિ કરી; ગંધર્વસ્ત્રીઓએ પતિઓ સાથે મધુર સંગીત ગાયું. વિધિ અનુસાર પુરોહિતોએ, સ્નાન અને તિલક કરેલા વસુદેવને, તેમની અઠાર રાણીઓ સાથે, જેમ ચંદ્રદેવ તારાઓથી અભિષિક્ત થાય છે, તેમ અભિષેક કર્યો. રાણીઓએ તેમને રેશમી વસ્ત્ર, કંકણ, હાર, પાયલ અને કાનના કુંડળોથી શોભિત કર્યા. વસુદેવ યજ્ઞવસ્ત્રમાં અભિષિક્ત થઈને તેજસ્વી લાગ્યા. તેમના પુરોહિતો પણ રેશમના વસ્ત્રો અને રત્નોથી શોભિત થઈ, સભાસદો સાથે, ઈન્દ્રના યજ્ઞ જેવી કાંતિ પામ્યા. પછી રામ અને કૃષ્ણ, પોતાના કુટુંબજનો, પુત્રો અને સ્ત્રીઓ સાથે, પોતાનાં તેજથી ઉજ્જવળ થયા. વસુદેવએ વિધિપૂર્વક અગ્નિહોત્રાદિ યજ્ઞો દ્વારા યજ્ઞ, જ્ઞાન અને કર્મના સ્વામી ભગવાનની પૂજા કરી. પછી યોગ્ય સમયે, તેમણે પુરોહિતોને વિધિ પ્રમાણે દાન આપ્યું—ગાય, જમીન, દીકરીઓ અને વિશાળ ધનથી પૂજિત કર્યા. પત્નીઓ માટેના વિધિ અને અંતિમ અભિષેક પછી, મહર્ષિઓ અને પુરોહિતો, યજમાન સાથે, રામ તળાવમાં સ્નાન કરવા ગયા. સ્નાન પછી, વસુદેવએ પોતાના આભૂષણ-વસ્ત્રો વંદી-ગાયક અને સ્ત્રીઓને આપ્યા, પછી પોતે શોભિત થઈ, પુરોહિતો અને અન્ય મહેમાનોને ભોજનથી સત્કાર કર્યો. પોતાના બંધુઓ, તેમની પત્ની-પુત્રો અને વિદર્ભ, કોશલ, કુરુ, કાશી, કૈકય અને શ્રુંજયના લોકોનું પણ પુષ્કળ આદરપૂર્વક સન્માન કર્યું. સભાસદો, યજ્ઞકર્તા, ઋષિ, રાજાઓ, પિતૃ, વિમુક્ત આત્માઓ અને સંન્યાસીઓનું પણ સન્માન કર્યું. પછી તેઓ ભગવાનના આશ્રમમાંથી વિદાય લઈને યજ્ઞસ્થળે ગયા. ધૃતરાષ્ટ્ર, વિમુક્ત, પૃથાપુત્રો, ભીષ્મ, દ્રોણ, પૃથા, યમાના પુત્રો, નારદ, દૈવી વ્યાસ અને તેમના મિત્રો—all યાદવબંધુઓને હૃદયપૂર્વક મળ્યા. યાદવોને હૃદયમાં પ્રેમથી ભેટીને, કેટલાક પોતાના પ્રદેશે ગયા, વિયોગની પીડા સહન કરતાં. નંદજી, પોતાના ગોપગણ સાથે, કૃષ્ણ, રામ, ઉગ્રસેન વગેરે દ્વારા ખૂબ આદરથી પૂજાયા અને સ્નેહવશ ત્યાં જ રહ્યા. વસુદેવે, ઇચ્છાઓના મહાસાગરને સરળતાથી પાર કરી, મિત્રવૃત્તથી ઘેરાયેલા અને આનંદિત મનથી, નંદજીનો હાથ પકડીને કહ્યું: "ભાઈ, લોકો વચ્ચે પ્રેમથી બનેલો બંધ—જેને પ્રેમ કહે છે—તે ત્યજવો મહાન પુરુષો અને યોગીઓ માટે પણ અઘરો છે. આ મિત્રતા, ભલે સામેપક્ષે ઉપકાર ન કર્યો હોય, તો પણ, જે સજ્જનો સ્થાપે છે અને જેનું ફળ મિત્રતામાં અર્પણ કરે છે, એ કદી ત્યજવી નહીં." "અગાઉ ભાઈઓ, આપણે એકબીજાના કલ્યાણ માટે પ્રયત્ન નહોતો કર્યો; હવે સમૃદ્ધિનું અહંકાર આપણને અંધ કરી નાખે છે, જેથી સામે ઉભેલા સ્વજનને પણ આપણે જોઈ શકતા નથી. હે માન આપનારા, જે સાચું કલ્યાણ ઈચ્છે છે, તેને રાજસત્તાનો વૈભવ કદી ન મળે, કારણ કે એથી મનુષ્ય પોતાના સ્વજનોને પણ જોઈ શકતો નથી—એની દૃષ્ટિ અંધ બની જાય છે." આ રીતે, સ્નેહથી વિહ્વળ થયેલા અનકદુંદુભિ વસુદેવ, જૂની મિત્રતા યાદ કરી, આંખોમાં આંસુ સાથે રડી પડ્યા. નંદજી, યાદવો દ્વારા પોતાના ગોવિંદ અને રામ પ્રત્યેના પ્રેમ માટે બહુ આદર પામ્યા, અને 'આજે, કાલે' એમ વિચારી, ત્રણ મહિના ત્યાં જ રહ્યા. પછી, નંદજી અને તેમના કુટુંબ તથા વ્રજવાસીઓને શ્રેષ્ઠ આભૂષણો, રેશમી વસ્ત્રો અને અનેક અમૂલ્ય ભેટો આપી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. વસુદેવ, ઉગ્રસેન, કૃષ્ણ, ઉદ્ધવ, બલરામ વગેરે પાસેથી પુષ્કળ ભેટો લઈને, નંદજી યાદવો સાથે વિદાય થયા. નંદજી, ગોપ અને ગોપીઓ, જેમનું મન ગોવિંદના પાદપદ્મમાં લીન હતું, તેને પાછું ખેંચી શક્યા નહીં અને એમ જ મથુરા તરફ ચાલ્યા. પોતાના સ્વજનો વિદાય થયા પછી, કૃષ્ણને ઈષ્ટદેવતા માનનારા વ્રિષ્નિઓએ, વરસાદી ઋતુ નજીક આવતી જોઈ, ફરી દ્વારકા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. તેમણે દ્વારકાવાસીઓને યાદવોના મહોત્સવ, યાત્રા દરમિયાન થયેલી ભેટો અને અન્ય પ્રસંગોની વાતો સંભળાવી. આ રીતે, શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણના દસમા સ્કંધના 'તીર્થયાત્રાવર્ણન' નામના ચૌતેરમા અધ્યાયનો અંત થયો—જે પરમ વૈરાગ્યશાસ્ત્ર છે. પછી, રાજા પરિક્ષિતે પૂછ્યું: "હે બ્રાહ્મણ, અમને રામ અને કૃષ્ણની બહેન વિશે જાણવા છે—કે કેવી રીતે અર્જુને તેમને વિવાહ કરી અને તેઓ મારી દાદી બન્યા?" શુકદેવજીએ કહ્યું: "અર્જુન, યાત્રા કરતાં, પૃથ્વી પર ફરતા, પ્રભાસ ક્ષેત્રે આવ્યા, જ્યાં તેમણે પોતાના માસ્તરલાઈન ભાઈ વિશે માહિતી મેળવી...