શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હે રાજન, જે ભગવાન અવિભાજ્ય છે, જેણે દુઃખ, કર્મ અને ગુણોના પ્રવાહથી અવરોધિત થતું અનુભવ નથી, તેમ છતાં પોતાનાં જીવન-શક્તિ જેવી શક્તિઓ વડે છુપાયેલા છે—માણસો જેમ ક્યારેક વાદળ, ધુમ્મસ કે ગ્રહણથી ઢંકાયેલા સૂર્યને ઓળખી શકતા નથી, એમ ભગવાનને પણ ઓળખવામાં ભૂલ કરી શકે છે. પછી, એ સમયે, વિભિન્ન રાજાઓ અને અચ્યુતના બે વંશજોની હાજરીમાં, ઋષિઓએ અનકદુંદુભિ (વસુદેવ)ને સંબોધિત કરીને વાત કરી. જ્ઞાની લોકો મુજબ, કર્મનો નાશ કર્મથી જ થાય છે; વિશ્વાસપૂર્વક, વિષ્ણુની પૂજા યજ્ઞો દ્વારા કરવી જોઈએ, કેમ કે એ સર્વયજ્ઞોના સ્વામી છે. મનની શાંતિ, જેને કવિઓએ શાસ્ત્રદૃષ્ટિથી દર્શાવી છે, એ યોગનો માર્ગ સરળ છે અને આત્માને આનંદ આપે છે. દ્વિજ ગૃહસ્થ માટે આ શુભ માર્ગ છે; માણસે પોતાના સંપાદિત ધન અનુસાર શુદ્ધ ઉપાય અને શ્રદ્ધાથી પૂજા કરવી જોઈએ. જ્ઞાની લોકો, યોગ્ય સમયે, યજ્ઞ અને દાનથી ધન મેળવવાનો, ગૃહસ્થ જીવનથી પત્ની-પુત્ર મેળવવાનો, અને આધ્યાત્મિક લોકોથી આત્મા મેળવવાનો ત્યાગ કરે છે; જે લોકોએ ગામમાં તમામ પ્રાપ્તિનો ત્યાગ કર્યો છે, એ લોકો દૃઢતાપૂર્વક તપસ્યાના વનમાં ગયા છે. દ્વિજ માણસ ત્રણ ઋણ લઈને જન્મે છે—દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓનો; યજ્ઞ, અધ્યયન અને પુત્ર દ્વારા એ ઋણ ચૂકવે છે; જો એ ઋણ ચૂકવ્યા વિના જાય, તો એ પતન પામે છે. હે વિદ્વાન, આજે તમે ઋષિઓ અને પિતૃઓના બે ઋણથી મુક્ત થયા છો; દેવોના ઋણને યજ્ઞ દ્વારા ચૂકવી, તમે ઋણમુક્ત અને આશ્રયવિહિન બન્યા છો. હે વસુદેવ, તમે હરી, જે વિશ્વના સ્વામી છે, તેની શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી પૂજા કરી છે, અને એ તમારો પુત્ર બની ગયો છે. આ શબ્દો સાંભળીને, મહાન મનવાળા વસુદેવએ શિરો નમાવ્યું, ઋષિ-યજ્ઞકારોનું સંતોષ કર્યો અને તેમને પસંદ કર્યા. પછી, એ ઋષિઓએ, યોગ્ય રીતે પસંદ થયેલા, એ ક્ષેત્રમાં ઉત્તમ વિધિથી યજ્ઞ કર્યાં. યજ્ઞની શરૂઆત થતાં, વ્રુશ્નિઓએ કમળના હાર પહેરી, સ્નાન કરીને સુંદર વસ્ત્રો પહેરી, અને રાજાઓ પણ શોભિત થયાં. વસુદેવની રાણીઓ આનંદથી, હાર વિના, સુંદર વસ્ત્રોમાં, સ્નાન કરી, અર્પણ લઈને યજ્ઞશાળા તરફ આવી. ડ્રમ, મૃદંગ, નગરા, શંખ, તુરી અને અન્ય વાદ્યો વાગ્યાં; નૃત્યકારો અને કલાકારો નૃત્ય કરતા; સ્તુતિકારો અને વંશાવલિકાઓ પ્રશંસા કરતા; ગંધર્વ સ્ત્રીઓ પોતાના પતિઓ સાથે મીઠા સ્વરમાં સંગીત ગાતા. યજ્ઞકારો, વિધિ અનુસાર, સ્નાન કરેલા અને સુગંધિત વસુદેવને, તેની અઢી (અઢાર) રાણીઓ સાથે, જેમ ચંદ્રે તારાઓ દ્વારા અભિષેક થાય, તેમ અભિષેક કર્યો. રાણીઓએ તેને રેશમ, કંકણ, હાર, પાયલ અને કાનના કુંડલથી શોભિત કર્યો, અને એ યજ્ઞવસ્ત્રમાં અભિષેકિત થઈ ઝળહળતો હતો. યજ્ઞકારો, રેશમમાં અને રત્નોથી શોભિત, સભા સાથે, ઈન્દ્રના યજ્ઞ જેવી શોભા ધરાવતા હતા. પછી, રામ અને કૃષ્ણ, પોતાના વંશજ, પુત્રો અને રાણીઓ સાથે, જીવનના સ્વામીઓની જેમ, પોતાની તેજથી ઝળહળતા હતા. વસુદેવે, વિધિ અનુસાર, અગ્નિહોત્ર અને અન્ય યજ્ઞો દ્વારા, સામાન્ય અને વિશિષ્ટ, યજ્ઞ, જ્ઞાન અને કર્મના સ્વામીની પૂજા કરી. પછી, યોગ્ય સમયે, યજ્ઞકારોને ગાય, જમીન, દીકરીઓ અને વિશાળ ધનથી સજ્જ કરીને દાન આપ્યું. પત્નીઓ માટે વિધિ અને અંતિમ સ્નાન પછી, એ મહાન ઋષિઓ, યજ્ઞકારો અને યજમાન સાથે, રામ તળાવમાં સ્નાન કરવા ગયા. સ્નાન કર્યા પછી, વસુદેવે પોતાના આભૂષણ અને વસ્ત્રો વંશાવલિકાઓને અને સ્ત્રીઓને આપ્યાં; પછી, પોતે શોભિત થઈ, યજ્ઞકારો અને અન્ય મહેમાનોને ભોજનથી સન્માનિત કર્યા. પોતાના સંબંધીઓ, તેમની પત્નીઓ અને પુત્રો સાથે, તથા વિદર્ભ, કોસલ, કુરુ, કાશી, કૈકય અને શ્રંજયના લોકો સાથે, ધન-સન્માનથી સન્માનિત કર્યા. સભ્યગણ, યજ્ઞકારો, ઋષિઓ, રાજાઓ, ભૂત, પિતૃ અને સંન્યાસીઓનું પણ સન્માન કર્યું; પછી, ભગવાનના નિવાસસ્થાનમાં વિદાય લઈ, યજ્ઞ માટે ગયા. ધૃતરાષ્ટ્ર, તેના નાના ભાઈ, પૃથાના પુત્રો, ભીષ્મ, દ્રોણ, પૃથા, યમાના બે પુત્રો, નારદ, દેવ વ્યાસ અને તેમના મિત્ર-સંબંધીઓ—એ બધા, યદુઓને, હૃદયમાં પ્રેમથી ભરી, મળીને, પોતાના પ્રદેશ તરફ, વિયોગના દુઃખ સહન કરી, ચાલ્યા ગયા. નંદ અને ગોપો, કૃષ્ણ, રામ, ઉગ્રસેન અને અન્ય લોકો દ્વારા ખૂબ સન્માનિત થયા, અને પોતાના સંબંધીઓ પ્રત્યે પ્રેમથી, ત્યાં જ રહ્યા. વસુદેવ, પોતાના ઇચ્છાઓના વિશાળ સાગરને સરળતાથી પાર કરીને, મિત્રો સાથે અને આનંદિત મનથી, નંદનો હાથ સ્પર્શી, તેને સંબોધિત કર્યો. વસુદેવે કહ્યું: ભાઈ, લોકો વચ્ચે પ્રેમથી સર્જાયેલી બંધન, જેને પ્રેમ કહે છે, એ ત્યાગવું પણ શૂરવીરો અને યોગીઓ માટે અઘરું છે. આ મિત્રતા, જે સજ્જનોએ પોતાના ઉપકારનો પ્રતિઉપકાર ન મળતાં પણ સ્થાપિત કરી છે, અને જેનું ફળ મિત્રતામાં અર્પણ કરે છે, એ કદી ત્યાગવી નહીં. પહેલાં, ભાઈઓ, આપણે એકબીજાના કલ્યાણ માટે કાર્ય કર્યું નહોતું; હવે, સમૃદ્ધિમાં અંધ બની, સામે ઉભેલા લોકોને પણ જોતા નથી. હે સન્માન આપનાર, સત્તાની તેજ કદી એ માનવીને ન મળે, જે સાચા કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે, કેમ કે એથી, માણસ પોતાના લોકો અને સંબંધીઓને જોઈ શકતો નથી, દૃષ્ટિમાં અંધ બની જાય છે. શુકદેવે કહ્યું: આમ, હૃદયમાં પ્રેમથી પલળી ગયેલા અનકદુંદુભિ (વસુદેવ)એ, મિત્રતાની યાદમાં, આંખોમાં આંસુ લઈને રડયો. નંદ, યદુઓ દ્વારા પોતાના પ્રિય મિત્રો, ગોવિંદ અને રામ માટે દર્શાવેલા પ્રેમથી સન્માનિત થઈ, 'આજે, કાલે' એમ વિચારી, ત્રણ મહિના ત્યાં રહ્યો. પછી, ઇચ્છાઓથી ભરેલા, નંદ અને તેના સંબંધીઓ, તેમજ વ્રજવાસીઓ, શ્રેષ્ઠ આભૂષણ, રેશમ અને અનેક અમૂલ્ય ભેટોથી સન્માનિત થયા. વસુદેવ, ઉગ્રસેન, કૃષ્ણ, ઉદ્ધવ, બલરામ અને અન્ય લોકો પાસેથી વિશાળ ભેટો મેળવી, નંદ યદુઓ સાથે પોતાના માર્ગે ચાલ્યા. નંદ, ગોપો અને ગોપીઓ, ગોવિંદના કમળપદમાં મન લગાવી, તેને છોડી શક્યા નહીં, છતાં તેઓ મથુરા માટે ચાલ્યા ગયા. જ્યારે તેમના સંબંધીઓ ચાલ્યા ગયા, ત્યારે કૃષ્ણને દૈવી સ્વરૂપે માનનારા વ્રુશ્નિઓ, વરસાદી ઋતુ આવતી જોઈ, ફરીથી દ્વારકાની તરફ પરત ફર્યા. તેઓએ લોકો સામે યદુદેવતાઓના મહોત્સવ, તીર્થયાત્રા દરમિયાન થયેલી મિત્રમિલન અને અન્ય ઘટનાઓનું વર્ણન કર્યું. આ રીતે, દશમ સ્કંધના બીજા ભાગની ચોર્યાસમી અધ્યાય, 'તીર્થયાત્રાનું વર્ણન', પરમ વૈરાગ્યશાસ્ત્ર, ભવ્ય ભાગવત મહાપુરાણમાં પૂર્ણ થાય છે.