શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીકૃષ્ણે એક પ્રસંગે કહ્યું: જે મનુષ્ય આત્માને ત્રિધાતુવાળું શરીર માને છે, પત્ની અને સગા-સંબંધીઓને પોતાનાં માને છે, પૃથ્વીને જ પવિત્ર માને છે અને તીર્થસ્થાનોને માત્ર પાણી તરીકે જ જુએ છે, પણ કદી પણ વિદ્વાન મહાત્માઓના સંગને શોધતો નથી—એ તો ગાય કે ગધેડા સમાન છે. શ્રીકૃષ્ણના આ ગૂઢ અને અપરિમિત જ્ઞાનથી ભરપૂર વચનો સાંભળી, ત્યાં બેઠેલા મહર્ષિઓ એકદમ નિઃશબ્દ થઈ ગયા. તેઓના મનમાં શ્રીકૃષ્ણના ઊંડા શબ્દોથી આશ્ચર્ય અને વિચારનું મોજું છવાઈ ગયું. લાંબા વિચાર પછી, એ મહર્ષિઓ હળવી સ્મિત સાથે જગન્નાથ શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું કે, "પ્રભુ! આપનું આ અધિપત્ય તો લોકોએ એકત્ર કરવા માટે છે." તેઓએ કહ્યું: "હે પરમ તત્વને જાણનારા! આપની માયાથી તો અમને પણ, જે જગતના સર્જનહારો છીએ, ભ્રમ થઈ જાય છે. આપનું પરમેશ્વરત્વ તો આપની પોતાની રહસ્યમય શક્તિથી છુપાયેલું છે—પ્રભુના કર્મો કેટલા અદ્ભુત છે!" "પ્રભુ! આપ તો નિઃસ્પૃહ હોવા છતાં, અનેક રીતે જગતનું સર્જન, પાલન અને સંહાર કરો છો, પણ કદી પણ બંધાતા નથી—જેમ પૃથ્વી અનેક રૂપ અને નામ ધારણ કરે છતાં અપરિવર્તિત રહે છે. આપના મહિમાના કર્મો કેટલા અદ્ભુત અને રહસ્યમય છે!" "જ્યારે યોગ્ય સમય આવે છે ત્યારે, આપ પોતાના ભક્તજનોની રક્ષા માટે અને દુષ્ટોના દમન માટે સત્વગુણ સ્વીકારો છો; આપની લીલાથી સનાતન વેદમાર્ગને સ્થાન આપો છો, હે પરમ પુરુષ, જે વર્ણાશ્રમ વ્યવસ્થાના આત્મા છો." "હે બ્રાહ્મણ! આપનું હૃદય તો તપ, અધ્યયન અને આત્મસંયમથી પવિત્ર થયેલું છે; એમાં પ્રકટ, અપ્રકટ અને એ બંનેથી પર તત્વનો અનુભવ થાય છે." "માટે, હે બ્રાહ્મણ! આપ બ્રાહ્મણસમુદાયનું સન્માન કરો છો, જે શાસ્ત્રો અને આપના સ્વરૂપનું મૂળ છે; તેથી જ આપ બ્રહ્મનિષ્ઠાઓમાં શ્રેષ્ઠ બન્યા છો." "આજે, આપના દર્શનથી, આપણા જન્મ, શિક્ષણ, તપ અને દૃષ્ટિ—all have attained true fulfillment, for meeting You, the Supreme Goal, is the highest fortune." "અહો, એ શ્રીકૃષ્ણને વંદન છે, જેમનું બુદ્ધિતત્વ કદી ક્ષય પામતું નથી, જેમનો મહિમા પોતાની યોગમાયાથી છુપાયેલો છે, અને જે પરમાત્મા છે." "જેને એ રાજાઓ અને અહીં વસતા વૃષ્ણિ પણ, જેમને માત્ર એમાં જ આનંદ છે, ઓળખી શકતા નથી—એ જ સમય અને આત્માના સ્વામી છે, માયાની પડદાથી છુપાયેલા છે." "જેમ ઊંઘમાં પડેલો મનુષ્ય તત્વો અને ગુણોને અનુભવે છે, પણ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ, જે માત્ર નામ અને વિષયોથી પર છે, જાણતો નથી;" "એમ, માયાના ભ્રમથી મન નામ, વિષય અને ઇન્દ્રિયના મોહથી ભટકાઈ જાય છે, અને સ્મૃતિના ક્ષોભથી આપને ઓળખી શકતું નથી." "આજે, અમારે આપના ચરણ દર્શન થયા, જે પાપોના સમૂહને દૂર કરે છે, જે તીર્થસ્થાનોનું સ્વરૂપ છે અને પૂર્ણ યોગીઓના હૃદયમાં સ્થિત છે. હે પ્રભુ! જેમના ભક્તો, અંતરાંય દૂર કરી, આપના પથને પ્રાપ્ત થાય છે—કૃપા કરીને અમને પણ આપની કૃપા આપો." શુકદેવજી કહે છે: એ રીતે, દાશાર્હ (કૃષ્ણ), ધૃતરાષ્ટ્ર અને યુધિષ્ઠિર રાજર્ષિની વિદાય લઈને, મહર્ષિઓ પોતાના આશ્રમ તરફ પાછા ફરવા મનમાં વિચારી બેઠા. ત્યારે, પ્રસિદ્ધ વસુદેવજીએ તેમને જોયા, નમન કર્યું, સન્માન આપ્યું અને શાંત, સંયમિત વચનોમાં કહ્યું: "હે મહર્ષિઓ! હું આપને નમું છું, જે બધા દેવતાઓ સ્વરૂપ છો. કૃપા કરીને જણાવો કે, કર્મ દ્વારા કર્મબંધન કેવી રીતે નાશ પામે?" શ્રીનારદજી બોલ્યા: "હે બ્રાહ્મણો! આશ્ચર્ય નથી કે, વસુદેવજી પરમ કલ્યાણ જાણવા માટે ઉત્સુક થઈ અમને પૂછે છે, કારણ કે તેઓ કૃષ્ણને પોતાનું સંતાન માને છે." "મનુષ્યોમાં, નજીકના સંબંધથી અવગણના થાય છે, જેમ કોઈ ગંગાજળ છોડીને શુદ્ધિ માટે બીજું જળ શોધે છે." "જેની અનુભૂતિ કદી પણ સમય, સર્જન, પ્રલય કે બીજા કોઈથી ઘટતી નથી—એ પરમાત્મા." "એ પરમેશ્વર, જે અખંડ છે, દુઃખ, કર્મ કે ગુણોની પ્રવાહથી અડચણ ન આવે, પણ પોતાનાં પ્રાણાદિ શક્તિથી છુપાયેલો રહે છે—માણસ જેમ વાદળ, ધુમ્મસ કે ગ્રહણથી ઢંકાયેલા સૂર્યને ઓળખી શકતો નથી, એમ ભૂલ કરે છે." "પછી, હે રાજન, મહર્ષિઓએ અનકદુંદુભિ (વસુદેવ)ને સંબોધી, બધી રાજસભા અને અચ્યૂતના વંશજોની હાજરીમાં કહ્યું:" "વિદ્વાનો કહે છે કે કર્મનો નાશ કર્મ દ્વારા—વિશ્વાસપૂર્વક વિષ્ણુનું, સર્વયજ્ઞના સ્વામીનું, યજ્ઞક્રિયાઓ દ્વારા પૂજન કરવું જોઈએ." "મનની શાંતિ, જે કવિઓએ શાસ્ત્રદૃષ્ટિથી દર્શાવી છે, એ યોગમાર્ગ સરળ છે અને આત્માને આનંદ આપે છે." "દ્વિજ ગૃહસ્થ માટે આ શુભ માર્ગ છે, જે વ્યક્તિએ શુદ્ધ ઉપાય અને શ્રદ્ધાથી, પોતાની સંપત્તિ પ્રમાણે પૂજન કરવું જોઈએ." "વિદ્વાનોએ યજ્ઞ અને દાન દ્વારા ધનનો મોહ, ગૃહસ્થાશ્રમ દ્વારા પત્ની અને સંતાનોનો મોહ, અને સ્વર્ગાદિ દ્વારા આત્માનો મોહ—સમયાનુકૂળ—all should be renounced. જે લોકમોહ છોડી, વનવાસ તપ માટે ગયા છે, તેઓ સ્થિરતા પામ્યા છે." "દ્વિજ જન્મે ત્રણ ઋણ લઈને આવે છે—દેવ, ઋષિ અને પિતૃના. યજ્ઞ દ્વારા દેવ, અધ્યયન દ્વારા ઋષિ, અને સંતાન દ્વારા પિતૃ ઋણ ચૂકવે છે; જો એ ઋણ ચૂકવ્યા વિના જાય, તો પતન પામે છે." "હે બુદ્ધિમાન! આજે તમે ઋષિ અને પિતૃનું ઋણ ચૂકવી દીધું છે; દેવકૃત્ય પણ યજ્ઞથી પૂર્ણ થયું છે. હવે તમે ઋણમુક્ત અને આશ્રયવિહિન બની શકો છો." "હે વસુદેવ! તમે હરીની પરમ ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી છે, તેથી જ હરી તમારા પુત્ર સ્વરૂપે આવ્યા છે." શુકદેવજી કહે છે: મહર્ષિઓના આ વચનો સાંભળી, મહાત્મા વસુદેવજીએ મસ્તક નમાવ્યું, મહર્ષિ અને ઋત્વિજોને પ્રસન્ન કર્યા અને તેમને યજ્ઞ માટે પસંદ કર્યા. હે રાજન! વસુદેવજી દ્વારા ધર્મમાર્ગે પસંદ કરાયેલા એ મહર્ષિઓએ અતિઉત્તમ વિધિથી તેમના માટે યજ્ઞકર્મો આરંભ્યા. યજ્ઞસંસ્કાર શરૂ થયો ત્યારે, વૃષ્ણિ વંશજોએ કમળમાળા ધારણ કરી, સ્નાન કરી, સુંદર વસ્ત્રો પહેરી, અને રાજાઓ પણ અલંકૃત થઈ આવ્યા. તેમની રાણીઓ, આનંદિત, હાર વિના પણ સુંદર વસ્ત્રોમાં, સુગંધિત તેલ લગાડી, યજ્ઞમંડપમાં સમર્પણો સાથે આવી. ડોલ, મૃદંગ, નગારા, શંખ, તુરી અને બીજા વાદ્યો વાગવા લાગ્યા; નૃત્યકારો નૃત્ય કરવા લાગ્યા; સ્તુતિકાર અને વંશાવલિકારોએ સ્તુતિ કરી; અને ગંધર્વ સ્ત્રીઓએ પોતાના પતિઓ સાથે મધુર ગીત ગાયા. પુજારીગણે વિધિ અનુસાર, સ્નાન અને ઉંગા કરેલા વસુદેવજીને, તેમની અઠાર પત્નીઓ સાથે, જેમ સોમરાજને તારાઓ અભિષેક કરે છે એમ, અભિષેક કર્યો. તેમણે રેશમી વસ્ત્ર, કંકણ, હાર, પાયલ અને કાનના કુંડળોથી અલંકૃત કરી, યજ્ઞવસ્ત્રમાં અભિષિક્ત થયેલા વસુદેવજીને તેજસ્વી બનાવી દીધા. પુજારી અને સભ્યગણ પણ રેશમી વસ્ત્ર અને રત્નોથી શોભતા, દેવરાજ ઇન્દ્રના યજ્ઞ સમાન તેજથી ઝગમગતા. પછી બલરામજી અને શ્રીકૃષ્ણ પોતાનાં કુટુંબ, પુત્રો અને પત્નીઓ સાથે, સ્વયં પ્રભાથી દિવ્ય શોભતા હતા. વસુદેવજીએ વિધિ મુજબ, અગ્નિહોઇત્ર અને અન્ય સામાન્ય તથા વિશિષ્ટ યજ્ઞો દ્વારા, યજ્ઞ, જ્ઞાન અને કર્મના સ્વામીની આરાધના કરી. પછી યોગ્ય સમયે, તેમણે પુજારીઓને વિધિપૂર્વક દાન આપ્યું—ગાય, જમીન, પુત્રીઓ અને વિશાળ ધનથી, દાનીઓનું વધુ શોભાવર્ધન કર્યું.