શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કૃષ્ણ ભગવાનની ઉપદેશના શબ્દો સાંભળીને, ઋષિગણો ગૂઢ અર્થમાં મગ્ન થઈ ગયા. કૃષ્ણે કહ્યું કે અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, તારાઓ, પૃથ્વી, પાણી, આકાશ, પવન, વાણી કે મન—even though worshipped individually—પાપનો નાશ કરી શકતા નથી; પરંતું જ્ઞાની પુરુષોની સેવા—even for a moment—પાપનો નાશ કરે છે. જે મનુષ્ય આત્માને ત્રણ તત્વોથી બનેલા શરીર સાથે ઓળખે છે, પત્ની અને સંબંધીઓને પોતાનું માને છે, પૃથ્વીને દેવતાની જેમ પૂજે છે, તીર્થોને માત્ર પાણી સમજે છે, પણ જ્ઞાનીની શોધમાં કદી જાય નહીં—તે ગાય અથવા ગધેડા જેવો છે. શુકદેવે કહ્યું: કૃષ્ણના અદભુત જ્ઞાનથી ભરેલા શબ્દો સાંભળીને ઋષિગણો મૌન થઈ ગયા, તેમનું મન એ ગૂઢ વાણીથી ચિંતામાં પડ્યું. લાંબી ચર્ચા પછી, ઋષિગણો હસતા હસતા જગતના સ્વામી કૃષ્ણને કહ્યું કે, તેમનો સામ્રાજ્ય લોકોના એકત્રિત થવા માટે છે. તેઓ કહ્યું: "હે મહાન સત્યજ્ઞાતાઓ, તમારી માયાથી—even we, who are creators of the world—અલમસ્ત થઈ જઈએ છીએ; તમારી મહિમા તમારી જ શક્તિથી છુપાયેલી છે—તે ભગવાનના કાર્યો અદભુત છે!" "તમે કોઈ ઈચ્છા વગર જગતની રચના, સંરક્ષણ અને વિલય કરો છો, પણ બંધાઈ નથી, જેમ પૃથ્વી અનેક રૂપ અને નામમાં દેખાય છે, પણ પોતે અપરિવર્તિત રહે છે. તમારી મહિમા અદભુત અને રહસ્યમય છે! યોગ્ય સમયે, તમારા લોકોની રક્ષા માટે, તમે સત્ત્વગુણ ધારણ કરો છો, દુષ્ટોને દમન કરો છો, અને તમારા વિલાસથી વેદની શાશ્વત પધ્તિ જાળવો છો, હે સર્વોચ્ચ પુરુષ, જે varnashrama ધર્મના આત્મા છો." "હે બ્રાહ્મણ, તમારું હૃદય શુદ્ધ છે, તપ, અધ્યયન અને આત્મનિગ્રહથી પ્રાપ્ત; તેમાં પ્રગટ, અપ્રગટ અને બંનેથી પર જે તત્વ છે, તે અનુભવે છે. તેથી, હે બ્રાહ્મણ, તમે બ્રાહ્મણ સમુદાયનો સન્માન કરો છો, જે શાસ્ત્રો અને તમારા જ મૂળ છે; તેથી તમે બ્રહ્મનિષ્ઠોમાં શ્રેષ્ઠ છો." "આજે, અમારા જન્મ, શિક્ષા, તપ અને દ્રષ્ટિ ફળીભૂત થઈ છે, કેમ કે તમને મળીને, જે સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય છો, અમને પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થયું છે. કૃષ્ણને, જેનું બુદ્ધિ કદી નિષ્ફળ નથી, જેની મહિમા પોતાની જ યોગમાયાથી છુપાયેલી છે, અને જે સર્વોચ્ચ આત્મા છે, તેમને નમન!" "જેને રાજાઓ અને વ્રુષ્નિ પણ, જે માત્ર તેમને આનંદ આપે છે, ઓળખી શકતા નથી—તે સમયના સ્વામી અને આત્મા છે, જે માયાની પડછાયાથી છુપાયેલી છે. જેમ સૂતો માણસ તત્વો અને ગુણો અનુભવતો હોવા છતાં પોતાનું સાચું સ્વરૂપ, જે માત્ર નામ અને વિષયોથી અલગ છે, ઓળખી શકતો નથી, તેમ માયાની ભ્રાંતિથી, મન નામ, વિષય અને ઇન્દ્રિયોમાં આસક્ત થઈ, સ્મૃતિની વિકલતા કારણે તમને ઓળખી શકતું નથી." "આજે, અમે તમારા પગના દર્શન કર્યા છે, જે પાપના ઘેરા ડાઘને દૂર કરે છે, જે તીર્થોનું નિવાસ સ્થાન છે, અને જે યોગમાં પરિપૂર્ણ થયેલા ભક્તોના હૃદયમાં સ્થિત છે; હે ભગવાન, કે જેના ભક્તો, આંતરિક આવરણને ભક્તિથી ભેદી, તમારા માર્ગમાં પ્રવેશ કરે છે—કૃપા કરીને તેમને તમારી કૃપા આપો." શુકદેવે કહ્યું: આમ, દાશારહ (કૃષ્ણ), ધૃતરાષ્ટ્ર અને યુધિષ્ઠિર સાથે વિદાય લઈ, રાજઋષિ અને ઋષિગણો પોતાના આશ્રમ તરફ પાછા જવા લાગ્યા. તેમને જોઈ, પ્રખ્યાત વસુદેવ નજીક આવ્યા, નમન કર્યું, સન્માન આપ્યું અને સંયમિત વાણીમાં પૂછ્યું: "હે ઋષિગણો, હું તમને નમન કરું છું, તમે બધા દેવો છો. કૃપા કરીને કહો કે કયા કર્મથી કર્મનો બંધન નષ્ટ થાય છે?" શ્રી નારદે કહ્યું: "હે બ્રાહ્મણો, આ આશ્ચર્યની વાત નથી કે વસુદેવ, જિજ્ઞાસાથી, પોતાને શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ માટે, અમને પ્રશ્ન કરે છે—કૃષ્ણને પોતાનો પુત્ર માનીને. અહીં, મર્ત્ય લોકોમાં, નજીકપણું અવગણન લાવે છે; જેમ કોઈ ગંગાને છોડી, શુદ્ધિ માટે બીજું પાણી શોધે છે." "તે ભગવાન, જેઓ સમય, સર્જન, વિલય વગેરેથી પોતાની અનુભૂતિ કદી ઓછું થવા દેતા નથી—કોઈથી, ક્યારેય, ક્યાંયથી—નથી. તે સ્વામી, જે અવિભાજિત છે, જેનું અનુભવ દુ:ખ, કર્મ અને ગુણોના પ્રવાહથી અવરોધિત નથી, પણ પોતાની જ શક્તિઓથી છુપાયેલી છે—જીવશક્તિ વગેરે—જેવી રીતે સૂર્ય વાદળ, ધૂંધળી અથવા ગ્રહણથી છુપાય છે, તેમ." "પછી, હે રાજા, ઋષિગણોએ અનકદુંદુભિ (વસુદેવ) સામે, એકત્રિત રાજાઓ અને અચ્યુતના વંશજોને હાજરીમાં, બોલ્યા: 'કર્મનો નાશ કર્મથી જ જ્ઞાની પુરુષો દ્વારા સ્થાપિત છે; શ્રદ્ધાથી, મનુષ્યે વિષ્ણુ, સર્વ યજ્ઞના ભગવાન, યજ્ઞથી પૂજવું જોઈએ.'" "મનની શાંતિ, કવિઓએ શાસ્ત્રદ્રષ્ટિથી દર્શાવી છે; યોગનો માર્ગ સરળ છે અને આત્માને આનંદ આપે છે. ગૃહસ્થ માટે આ શુભ માર્ગ છે, જે વ્યક્તિએ શુદ્ધ સાધન અને શ્રદ્ધાથી, પોતાની સંપત્તિ પ્રમાણે, પૂજવું જોઈએ." "જ્ઞાની પુરુષે, યજ્ઞ અને દાન દ્વારા સંપત્તિની ઇચ્છા, ગૃહસ્થ જીવન દ્વારા પત્ની-પુત્રની ઇચ્છા, અને આધ્યાત્મિક લોક દ્વારા આત્માની ઇચ્છા—સમયે-સમયે—છોડવી જોઈએ; જેમણે ગામમાં તમામ ઇચ્છાઓ ત્યાગી, તે દૃઢતાપૂર્વક તપના વનમાં ગયા છે." "હે ભગવાન, દ્વિજ જન્મે છે ત્રણ ઋણ સાથે—દેવો, ઋષિ અને પિતૃ—યજ્ઞ, અધ્યયન અને પુત્ર દ્વારા તેઓ ચૂકવે છે; જો ચૂકવી વિના જાય, તો પતન થાય છે." "હે વિદ્વાન, આજે તમે ઋષિ અને પિતૃના બે ઋણથી મુક્ત થઈ ગયા છો; દેવોના ઋણ યજ્ઞથી ચૂકવી, મુક્ત અને નિરાશ્રય બની જાઓ." "હે વસુદેવ, નિશ્ચયે તમે હરી, જગતના ભગવાન, સર્વોચ્ચ ભક્તિથી પૂજ્યા છે, અને તેમણે પુત્ર તરીકે જન્મ લીધો છે." શુકદેવે કહ્યું: આ શબ્દો સાંભળીને, મહાન ચિત્તના વસુદેવે મસ્તક નમાવ્યું, ઋષિગણો અને યજ્ઞકર્તાઓને પ્રસન્ન કર્યા અને તેમને પસંદ કર્યા. હે રાજા, તેમણે ધર્મપૂર્વક પસંદ કરેલા ઋષિગણોએ, તે ક્ષેત્રમાં ઉત્તમ વિધિથી, તેમના માટે યજ્ઞો કર્યા. યજ્ઞના સંસ્કાર શરૂ થયો ત્યારે, વ્રુષ્નિજનોએ કમળમાળા પહેરી, સ્નાન કરી, સુંદર વસ્ત્રો પહેરી, અને રાજાઓ પણ ભવ્ય રીતે સજ્જ થયા. તેમની રાણીઓ, આનંદિત, હાર વગર, સુંદર વસ્ત્રોમાં, સંસ્કાર હોલમાં આવી, સુગંધિત અને અર્પણ લઈને પહોંચી. ડ્રમ, મૃદંગ, નગારા, શંખ, તુરી અને અન્ય વાદ્યોથી અવાજ થયો; નૃત્યકારો અને કલાકારોએ નૃત્ય કર્યું; ગાયકો અને વંશાવલિકારોએ સ્તુતિ કરી; ગંધર્વ સ્ત્રીઓ, મીઠી અવાજમાં, પોતાના પતિઓ સાથે સંગીત ગાઈ. યજ્ઞકર્તાઓએ, વિધિ પ્રમાણે, સ્નાન અને સુગંધિત થયેલા, અઠાર પત્નીઓ સાથે, તેમને અભિષેક કર્યો—જેવું સોમના રાજાને તારાઓ અભિષેક કરે છે. પત્નીઓએ તેમને રેશમ, કાંડા, હાર, પાયલ અને કાનના દાંડા પહેરાવી, તેઓ યજ્ઞવસ્ત્રમાં અભિષિક્ત, તેજસ્વી દેખાયા. યજ્ઞકર્તાઓ, રેશમી વસ્ત્રો અને રત્નોથી સજ્જ, સભા સાથે, ઇન્દ્રના યજ્ઞની જેમ તેજસ્વી દેખાયા. પછી, રામ અને કૃષ્ણ, પોતાના સંબંધીઓ, પુત્રો અને પત્નીઓ સાથે, જીવના સ્વામી તરીકે, પોતાના તેજથી પ્રકાશિત થયા. તેમણે, વિધિ અનુસાર, અગ્નિહોત્ર વગેરે યજ્ઞો—સામાન્ય અને વિશિષ્ટ—થી, યજ્ઞ, જ્ઞાન અને કર્મના ભગવાનની પૂજા કરી.