શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: “આહો! આપણે, જે આ સંસારમાં જન્મેલાં છીએ, આજે એ સર્વોચ્ચ ફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે—એવું ફળ કે જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે—કારણ કે આજે યોગના મહાપુરુષોનું દર્શન મળ્યું છે. તો પછી, જેઓ ઓછા તપથી યુક્ત છે, અને દેવતાઓની, જે જગતની આંખો છે, પૂજા કરે છે—એવા લોકો માટે તો કેટલું મોટું ભાગ્ય છે કે તેઓ આવા મહાત્માઓને જોવા, સ્પર્શવા, પ્રશ્ન પુછવા અને તેમના ચરણોમાં વંદન કરવાનો અવસર મેળવે છે! પવિત્ર નદીઓ કે માટી-પથ્થરના દેવતાઓ પણ એ રીતે પાવન કરી શકતા નથી, જેમ પવિત્ર સંતો માત્ર એક ક્ષણના દર્શનથી જ પાપોનો નાશ કરે છે. અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, તારાઓ, પૃથ્વી, જળ, આકાશ, વાયુ, વાણી કે મન—આ બધાં જુદા-જુદા રીતે પૂજાતા હોવા છતાં—પાપ નાશી શકતા નથી; પણ જ્ઞાની પુરુષોની સેવા માત્ર એક ક્ષણ માટે પણ પાપોનો નાશ કરે છે. જે મનુષ્ય આત્માને ત્રણ તત્વોથી બનેલા શરીર સાથે જ ઓળખે છે, પત્ની-સંતાનને ‘મારું’ માને છે, પૃથ્વીને જ દેવતા માને છે, તીર્થોને માત્ર જળ સમજે છે અને કદી જ્ઞાનીઓને શોધતો નથી—તો એવો મનુષ્ય ગાય કે ગધેડા સમાન છે. શુકદેવે કહ્યું: શ્રીકૃષ્ણના આ ગૂઢ અને અજ્ઞેય વચનો સાંભળીને ત્યાં બેઠેલા મહર્ષિઓ મૌન થઈ ગયા; તેમના મન એ ગહન વચનોના અર્થમાં મૂંઝાઈ ગયાં. લાંબી વિચારો પછી, મહર્ષિઓ હળવી સ્મિત સાથે જગન્નાથ શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું કે, ‘પ્રભુ, આપની એ રાજસત્તા તો લોકમંગળ માટે છે.’ તેઓ બોલ્યા: ‘પ્રભુ, આપની માયા એવી છે કે અમને પણ—જગતના સર્જકોમાં શ્રેષ્ઠ—even bewildered કરે છે. આપનું મહાત્મ્ય આપની જ અજ્ઞાત શક્તિથી છુપાયેલું રહે છે—આપના કાર્યો કેટલા અદ્ભુત છે! પ્રભુ, આપ નિષ્કામ હોવા છતાં જગતનું સર્જન, પાલન અને સંહાર અનેક રીતે કરો છો, છતાં બંધાતા નથી; જેમ પૃથ્વી અનેક રૂપ અને નામમાં જણાય છે, પણ સ્વરૂપે અડગ રહે છે. આપના કાર્યો અદ્ભુત અને ગૂઢ છે! પછી, યોગ્ય સમયે, આપ પોતાના ભક્તોનું રક્ષણ કરવા અને દુષ્ટોને દમન કરવા માટે સત્વગુણ સ્વીકારો છો; અને પોતાની લીલાથી વેદમાર્ગને સ્થાપિત કરો છો—હે પરમપુરુષ, આપ varnashrama વ્યવસ્થાના આત્મા છો. હે બ્રાહ્મણ, આપનું હૃદય પવિત્ર છે, જે તપ, અધ્યયન અને આત્મસંયમથી પ્રાપ્ત થયું છે; તેમાં પ્રગટ, અપ્રગટ અને એ બંનેથી પરમ તત્વનું સ્ફુરણ થાય છે. હે બ્રાહ્મણ, આપ બ્રાહ્મણ સમુદાયને, જે શાસ્ત્રો તથા આપના સ્વરૂપનું મૂળ છે, સન્માન આપો છો; તેથી જ આપ બ્રહ્મનિષ્ઠોમાં શ્રેષ્ઠ બની ગયા છો. આજે આપના દર્શનથી આપણા જન્મ, શિક્ષા, તપ અને દ્રષ્ટિ સર્વે સફળ થયા; કારણ કે આપ સર્વોચ્ચ ગમ્ય છો અને આપના સંગથી અમને પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થયું છે. આપને, હે શ્રીકૃષ્ણ, જેની બુદ્ધિ અવિચલ છે, જેનું મહાત્મ્ય પોતાની યોગમાયાથી છુપાયેલું છે, અને જે સર્વોચ્ચ આત્મા છે—અમારો વંદન. આજે—even kings and Vrishnis, who delight only in you—પણ આપના તત્ત્વને જાણી શકતા નથી; કારણ કે આપ કાળ અને આત્માના સ્વામી છો, પણ માયાના પડદાથી ઢંકાયેલા છો. જેમ ઊંઘતો માણસ પાંજરા અને ગુણોને અનુભવતો હોવા છતાં પોતાના સત્ય સ્વરૂપને ઓળખતો નથી—જે નામ અને વિષયોથી પર છે—એવી જ રીતે, માયાની મોહવશ, નામ, વિષય અને ઇન્દ્રિયોમાં મગ્ન મન આપને ઓળખી શકતું નથી, કારણ કે સ્મૃતિમાં વિક્ષેપ થાય છે. આજે અમને આપના પાવન ચરણ દર્શન થયા, જે પાપોના સમૂહને હરતા છે, જે પવિત્ર તીર્થોનું વાસસ્થાન છે અને પૂરતી યોગસિદ્ધિ પામનારના હૃદયમાં સ્થિર છે; હે પ્રભુ, આપના ભક્તો, જેમની અંતરાંયિ પરતો ભક્તિથી છિદ્રિત થઈ જાય છે, આપના માર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે—કૃપા કરીને તેમને આશિર્વાદ આપો. શુકદેવે કહ્યું: આ રીતે, દાશાર્હ (કૃષ્ણ), ધૃતરાષ્ટ્ર અને યુધિષ્ઠિર રાજર્ષિથી વિદાય લઈને મહર્ષિઓ પોતાના આશ્રમ તરફ અવધારિત મનથી પાછા જતા રહ્યા. તેમને જતા જોઈને, પ્રસિદ્ધ વસુદેવજી આગળ આવ્યા, વંદન કર્યું, સન્માન આપ્યો અને સંયમિત વચનોમાં કહ્યું: ‘હે મહર્ષિઓ, હું આપને વંદન કરું છું, આપ સર્વે દેવરૂપ છો. કૃપા કરીને અમને કહો કે કયા કર્મથી કર્મબંધનનો નાશ થાય છે?’ શ્રીનારદે કહ્યું: ‘હે બ્રાહ્મણો, એ આશ્ચર્યની વાત નથી કે વસુદેવ, ઉત્તમ કલ્યાણ જાણવા ઉત્સુક થઈને અમને પુછે છે, કારણ કે કૃષ્ણને પોતાનો પુત્ર માને છે. મૃત્યુલોકમાં નજીકનો સંબંધ ઘણી વાર અવગણનાનો કારણ બને છે; જેમ કોઈ ગંગા ત્યજીને બીજું જળ શોધે છે. જેની અનુભૂતિ કદી પણ સમય, સર્જન, સંહાર વગેરેથી, પોતે, બીજાઓ કે ગુણોથી, ક્યાંયથી પણ ઓછી થતી નથી— એ ભગવાન, જે અખંડિત છે, દુઃખ, કર્મ અને ગુણોના પ્રવાહથી અવિરોધિત છે, છતાં પોતાની જ પ્રાણાદિ શક્તિથી ઢંકાયેલો છે—તો એ ભગવાનને માણસ ક્યારેક ઓળખી શકતો નથી, જેમ બાદલ, ધુમ્મસ કે ગ્રહણથી ઢંકાયેલા સૂર્યને ઓળખી શકાતો નથી. પછી, હે રાજન, મહર્ષિઓએ અનકદુંદુભિ (વસુદેવ)ને સંબોધી, સર્વ રાજાઓ અને અચ્યૂતના બંને વંશજો સમક્ષ કહ્યું: ‘કર્મનો નાશ કર્મથી જ થાય છે—આવી વિદ્વાનોની સ્થાપના છે; શ્રદ્ધાથી સર્વયજ્ઞના સ્વામી વિષ્ણુની યજ્ઞક્રિયાઓથી પૂજા કરવી જોઈએ. મનની શાંતિ તો શાસ્ત્રદ્રષ્ટા કવિઓએ દર્શાવી છે; યોગમાર્ગ સરળ છે અને આત્માને આનંદ આપે છે. દ્વિજ ગૃહસ્થ માટે આ શુભ માર્ગ છે; જે વ્યક્તિ પોતાના સંપાદિત ધન પ્રમાણે શુદ્ધ ઉપાય અને શ્રદ્ધાથી પૂજા કરે. વિદ્વાનોને જોઈએ કે યજ્ઞ-દાનથી ધનપ્રાપ્તિ, ગૃહસ્થાશ્રમથી પત્ની-પુત્ર પ્રાપ્તિ અને સ્વર્ગાદિથી આત્મપ્રાપ્તિનો ત્યાગ કરી દેવો; જે લોકવૈભવ ત્યજી, નિશ્ચિતપણે તપોના વનમાં ગયા છે, તેઓ સ્થિર છે. દ્વિજ જન્મે જ ત્રણ ઋણ લઈને આવે છે—દેવ, ઋષિ અને પિતૃઓના; યજ્ઞથી દેવઋણ, અધ્યયનથી ઋષિઋણ અને પુત્રોથી પિતૃઋણ ચૂકવે છે; જો એ ચૂકવી વિના મરે તો પતન પામે છે. આજે, હે બુદ્ધિમાન, તમે ઋષિ અને પિતૃઋણથી મુક્ત થયા છો; યજ્ઞથી દેવઋણ પણ ચૂકવી, મુક્ત અને નિર્ભય થાઓ. હે વસુદેવ, તમે તો હરિને પરમ ભક્તિથી પૂજ્યા છે અને એજ તમારા પુત્ર બન્યા છે. શુકદેવે કહ્યું: આ વચનો સાંભળીને, મહામન વસુદેવે મસ્તક નમાવ્યું, મહર્ષિ અને ઋત્વિજોને પ્રસન્ન કર્યા અને તેમને પસંદ કર્યા. પછી, રાજન, ધર્મ અનુસાર પસંદ કરેલા મહર્ષિઓએ એ યજ્ઞસ્થળે ઉત્તમ વિધિથી વસુદેવ માટે યજ્ઞ આરંભ કર્યો. યજ્ઞદિક્ષા શરૂ થતાં, વ્રિષ્ણિઓ કમળમાળ પહેરી, સ્નાન કરીને સુંદર વસ્ત્રો પહેરીને આવ્યા; રાજાઓ પણ શોભાયમાન હતાં. વસુદેવજીની રાણીઓ આનંદથી, હાર વિના પણ સુંદર વસ્ત્રોમાં, સુગંધિત થઈ, સમિધાદિ ઉપહાર લઈને યજ્ઞશાળામાં આવી. ડગડગતાં ઢોલ, મૃદંગ, નગરા, શંખ, તુરી અને અન્ય વાદ્યો વાગવા લાગ્યા; નૃત્યગાન, વંશાવલિગાન અને ગીતો સાથે, સુંદરગાન ધરાવતી ગંધર્વ સ્ત્રીઓએ પતિઓ સાથે સંગીત ગાયું. પુત્રોએ નિયમ અનુસાર, સ્નાન કરેલા અને સુગંધિત વસુદેવ તથા તેમની અઢી (અઠાર) રાણીઓને અભિષેક કરી, જેમ ચંદ્રમાને તારાઓ અભિષેક કરે છે. પછી, રાણીઓએ તેમને રેશમી વસ્ત્ર, કંકણ, હાર, પાયલ અને કાનનાં કુંડળોથી શણગારી, અને યજ્ઞવસ્ત્રમાં અભિષેકિત વસુદેવજી તેજસ્વી બનીને ઉજવાયા.