શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વૃષ્ણિ વંશના શ્રેષ્ઠજનોએ પોતાનું અન્ન દ્વિજાતિ મહાનुभાવોને આપ્યું અને વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું, “અમને કૃષ્ણમાં ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય.” ત્યારબાદ, તેમને અનુમતિ મળતાં, કૃષ્ણભક્તિથી ભરપૂર વૃષ્ણિઓએ પોતે અન્ન ગ્રહણ કર્યું. ભોજન કર્યા પછી, તેઓ સૌમ્ય છાંયાવાળા વૃક્ષોની નીચે, મનપસંદ રીતે બેઠા. ત્યાં તેમણે આવ્યા હોય તે રાજાઓ, પોતાના મિત્ર-સગા, તથા સંબંધીઓનું દર્શન કર્યું. તેઓએ મત્સ્ય, શીન, कौशल્ય, વિદર્ભ, કુરુ, સૃંજય, કામ્બોજ, કૈકય, મદ્ર, કુંતી, અનર્ત, અને કેરળ જેવા અનેક રાજાઓને જોયા. અને, રાજા, અનેક સગા તથા વિરોધી, નંદ તથા અન્ય મિત્ર, ગોપ અને ગોપીઓ—જે લાંબા સમયથી કાયમ રાહ જોઈ રહ્યા હતા—એ પણ હાજર હતા. એકબીજાને મળવાથી, હર્ષ અને આનંદથી તેમના હૃદય અને ચહેરા કમળની જેમ ખીલી ઉઠ્યા. તેઓએ એકબીજાને ઊંડા પ્રેમથી ઝાંપ્યા, આંખોમાંથી અશ્રુ વહેતા, કંપન અનુભવતા, ગળામાંથી અવાજ અટકતો, અને એથી તેઓ પરમ સુખમાં ડૂબી ગયા. સ્ત્રીઓએ પણ એકબીજાને ખૂબ પ્રેમથી જોયા, પવિત્ર દૃષ્ટિથી સ્મિત કરતા, ઝાંપ્યા, પોતાના કુમકુમથી રંગાયેલા સ્તન એકબીજા પર દબાવ્યા, હાથથી ઝાંપ્યા, અને પ્રેમથી આંખોમાં અશ્રુ ભરાયા. પછી, વૃદ્ધોને વંદન કર્યા, કન્યાઓએ અભિવાદન કર્યું, સૌએ પરસ્પર સુખ-દુ:ખ પૂછ્યા અને કૃષ્ણ વિશે ચર્ચા કરી. પૃથા, પોતાના ભાઈ-બહેન, તેમના પુત્રો, માતા-પિતા, ભાઈઓની પત્નીઓ અને મુકુંદને જોઈને, વાતચીત દ્વારા પોતાનો દુ:ખ ભૂલી ગઈ. કુંતી બોલી, “હે મહાન ભાઈઓ, હું મારા જીવનમાં આશીર્વાદ પ્રાપ્ત નથી કરી શકી, કેમ કે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષો, આપણી મુશ્કેલી વખતે તમે મારી યાદ નથી કરતા.” કુંતી કહે છે કે, મિત્રો, સગા, પુત્રો, ભાઈઓ—even માતા-પિતા પણ—જ્યારે ભાગ્ય વિરુદ્ધ થાય, ત્યારે પોતાના જને યાદ નથી કરતા. શ્રી વસુદેવ બોલ્યા, “માતા, તમે આ પુરુષો સામે દુ:ખ ન રાખો, કારણ કે તેઓ તો ભાગ્યના હાથમાં રમકડાં છે; સમગ્ર જગત ભગવાનના નિયંત્રણમાં છે, જે બધા ક્રિયાઓ કરાવે છે.” “કંસના દુ:ખથી અમે બધા બધી દિશામાં વિખેરાઈ ગયા, પણ હવે, હે બહેન, માત્ર ભાગ્યથી જ આપણે ફરીથી સાચી જગ્યાએ આવી ગયા.” શુકદેવજી કહે છે: વસુદેવ, ઉગ્રસેન અને યદુઓએ રાજાઓનું સન્માન કર્યું, અને અચ્યુતના દર્શનથી તેઓ પરમ આનંદ અને તૃપ્તિથી ભરાયા. ભીષ્મ, દ્રોણ, અંબિકા પુત્ર, ગંધારી અને તેના પુત્રો, પાંડવો અને તેમના પત્નીઓ, કુંતી, સંજય, વિદુર, કૃપ, કુંતીભોજ, વિરાટ, ભીષ્મક, નાગ્નજિત, પુરુજિત, દ્રુપદ, શલ્ય, ધૃષ્ટકેતુ, કાશી રાજા, દમઘોષ, વિશાલાક્ષ, મિથિલાના રાજા, મદ્ર-કૈકય રાજા, યુધામન્યુ, સુશર્મા, બાહલિકા પુત્રો અને અન્ય બધા રાજાઓ—યુધિષ્ઠિરના ભક્ત રાજાઓ—શૌરીના દિવ્ય રૂપ અને તેની પત્નીઓ સાથેના દર્શનથી આશ્ચર્યચકિત થયા. પછી, રામ અને કૃષ્ણ દ્વારા યોગ્ય રીતે સન્માન પામીને, તેઓ આનંદપૂર્વક કૃષ્ણના અનુયાયી વૃષ્ણિ વંશનો સ્તુતિ કરતા બોલ્યા, “હે ભોજ રાજા, તમે માનવોમાં ધન્ય છો, કારણ કે તમે વારંવાર કૃષ્ણના દર્શન કરો છો, જેને યોગીઓ માટે પણ જોવા અઘરું છે.” “જેની કીર્તિ વેદોમાં ગવાય છે, જેનું પવિત્ર તેજ પવિત્ર કરે છે, જેના ચરણ-પ્રક્ષાળ, વાણી અને ઉપદેશ શુદ્ધ કરે છે; આ પૃથ્વી—even સમયથી વૈભવ ગુમાવેલી—તેના ચરણ સ્પર્શથી આશીર્વાદિત થાય છે.” “તેના દર્શન, સ્પર્શ, પગલાની અનુસરણ, વાતચીત, પથારી, બેઠક, ભોજન, સંબંધ—ભલે ઘરમાં રહીને નરકના માર્ગ પર હોય—વિષ્ણુ પોતે, સ્વર્ગ-મોક્ષ દાતા, તમારા સાથી બની ગયા છે.” શુકદેવ કહે છે: નંદ, જાણીને કે યદુઓ કૃષ્ણના નેતૃત્વમાં આવ્યા છે, ગોપો સાથે ત્યાં આવ્યા, તેઓને જોવા માટે ઉત્સુક, અને પ્રસંગ અનુસાર ભેટ લાવ્યા. તેમને જોઈને, વૃષ્ણિઓ આનંદથી જીવતંત્રમાં જીવ પાછા આવ્યા હોય તેમ લાગ્યું; લાંબા સમય પછી મળવાની તલપથી, તેમણે નંદને ઊંડા પ્રેમથી ઝાંપ્યા. વસુદેવ, પ્રેમથી નંદને ઝાંપતા, કમ્સના દુ:ખ અને પોતાના પુત્રને ગોકુલમાં સોંપવાનો સંસ્મરણ કર્યો. કૃષ્ણ અને રામે પોતાના માતા-પિતાને ઝાંપ્યા અને વંદન કર્યું, પણ પ્રેમના અશ્રુથી ગળા અટકી ગયા, શબ્દ બોલી શક્યા નહીં. યશોદા અને તેના પતિએ, તેમને પોતાના આસન પર બેસાડ્યા, બંને હાથથી ઝાંપ્યા, અને પોતાના પુત્રો માટેનું સઘળું દુ:ખ ભૂલી ગયા. રોહિણી અને દેવકી પછી વ્રજની રાણી યશોદાને ઝાંપ્યા; તેના મિત્રતાની યાદથી ગળા રુંધાયા, અને કહ્યું, “હે વ્રજ રાણી, તમારી અવિચલ મિત્રતા કોણ ભૂલી શકે? ઇન્દ્રના રાજ્યને પ્રાપ્ત કરીને—even ગુમાવી દીધા પછી—તેનું ફળ આ લોકમાં નથી.” “મને એટલું દેખાય છે: તમારા માતા-પિતાએ આનંદ, સુખ, પોષણ અને રક્ષણ આપીને પોતાનું કર્તવ્ય પૂર્ણ કર્યું છે. જેમ પાંપણ આંખોને રક્ષે છે, તેમ સજ્જનને કોઈ ભય નથી, કારણ કે સ્વર્ગ તેમનું અંતિમ લક્ષ્ય નથી.” શુકદેવ કહે છે: ગોપીઓએ, પોતાના પ્રિય કૃષ્ણને અંતે જોઈને, પોતાનાં પાંપણોને શાપ આપ્યો—કે તે દૃષ્ટિમાં અવરોધ કરે છે. તેમણે કૃષ્ણને આંખોથી ઝાંપ્યા, હૃદયમાં સમાવી લીધા, અને એ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરી, જે સદા કૃષ્ણ સાથે રહેવાવાળાઓને પણ દુર્લભ છે. ભગવાન, એકાંતમાં ગોપીઓ પાસે આવ્યા, તેમને ઝાંપ્યા, સુખ-દુ:ખ પૂછ્યું, અને સ્મિત સાથે કહ્યું, “તમે અમારી મિત્રતા યાદ રાખો છો? અમે આપણા ધ્યેય માટે, દુશ્મન પક્ષના વિનાશમાં મન લગાવી, લાંબા સમય સુધી દૂર રહ્યા.” “શું તમે અમને અકૃતજ્ઞ માનીને રોષ રાખો છો? નિશ્ચયે, ભગવાન સર્વ જીવોને જોડે અને જુદા કરે છે.” “પવન જેમ વાદળ, ઘાસ, કપાસ અને ધૂળને જોડે અને વિખેરે છે, તેમ સર્જનહાર સર્વ જીવોને જોડે અને વિખેરે છે.” “મારી ભક્તિથી અમરત્વ મળે છે. શુભ ભાગ્યે, તમારો પ્રેમ મને મળ્યો છે, જે બધા અવરોધો દૂર કરે છે.” “હું સર્વ જીવોમાં આરંભ, અંત, આંતરિક અને બાહ્ય સ્વરૂપ છું, જેમ આકાશ, પાણી, પૃથ્વી, વાયુ અને પ્રકાશ તત્વોમાં હોય છે.” “આ રીતે, જીવો-જીવમાં, આત્મા અને પરમાત્મા દ્વારા, બંને મને અને પરમ તત્વમાં દેખાય છે—જેને અવિનાશી તત્વનું દર્શન થાય છે.” શુકદેવ કહે છે: આમ, કૃષ્ણ દ્વારા આત્મજ્ઞાનની શીખ આપવામાં, ગોપીઓ કૃષ્ણના સ્મરણમાં તન-મન-પ્રાણ વિલય પામી, પોતાનાં અહંકારથી પર થાઈ ગયા. ગોપીઓએ પ્રાર્થના કરી: “કમળ-ચરણવાળા ભગવાન, જેમના ચરણ યોગીઓ હૃદયમાં ધ્યાન કરે છે, જે સંસારના કૂવામાંથી મુક્તિ માટે આધાર છે, તે અમારે ઘરમાં રહીને પણ હંમેશા મનમાં પ્રગટ રહે.” આ રીતે, ‘વૃષ્ણિ અને ગોપોના મિલન’ નામે, દશમ સ્કંધના બીજા ભાગની બયાસીમી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે—જે શ્રેષ્ઠ પરમહંસો માટેની મહાન ભાગવત પુરાણમાં વર્ણવાય છે.