શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એક દિવસ, એક મહાન બ્રાહ્મણ મનમાં વિચાર કરવા લાગ્યા: "મારે શ્રીકૃષ્ણના દર્શન માટે જવું છે. ઘરમાં કંઈ દાનમાં આપવું હોય એવું છે કે, હે સુમંગલિ? કંઈક તો આપવું જોઈએ." ત્યારે તેમની ધર્મપત્નીએ આસપાસના બ્રાહ્મણોના ઘરમાંથી ચાર મુઠ્ઠી પોહા ભેગાં કર્યા, એક કપડામાં બાંધીને પતિને દાનરૂપે આપ્યા. બ્રાહ્મણે તે પોહા લીધા અને દ્વારકાની યાત્રા માટે નીકળી પડ્યા. આખો રસ્તો તેઓ મનમાં વિચારતા હતા: "કેમ કરીને કૃષ્ણના દર્શન મળે?" દ્વારકામાં પહોંચીને, તે મહાન બ્રાહ્મણ ત્રણ તટબંધો અને ત્રણ પ્રાંગણ પસાર કરીને અંદક અને વ્રુષ્ણિ પરિવારોના ઘરોમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં બધા અચ્યૂત ભગવાનના માર્ગે ચાલતા હતા. અંતે, તેઓ શ્રીહરિના સોળ હજાર રાણીઓમાંથી એકના મહેલમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં પહોંચતાં જ તેઓને અલૌકિક આનંદની અનુભૂતિ થઈ. દૂરથી જ અચ્યૂત ભગવાન કૃષ્ણે તેમને જોયા અને તરત જ પોતાના પ્રિયાસી સાથેના શયનાસન પરથી ઊભા થઈ, આગળ વધ્યા અને બંને ભુજાઓથી આનંદપૂર્વક તેમને આવડી લીધા. પોતાના પ્રિય મિત્રના સ્પર્શથી કૃષ્ણ ખૂબ આનંદિત થયા, તેમના કમળ જેવા નેત્રોમાંથી આનંદના અશ્રુ વહવા લાગ્યા. પછી ભગવાને પોતાના મિત્રને શયનપથ પર બેસાડ્યા અને પોતે તેમના પાદ પ્રક્ષાળન માટે પાણી લાવ્યું, પોતાના હાથે તેમના પગ ધોઈને સન્માન આપ્યું. ભગવાન, જેઓ સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે, તે જળને પોતાના મસ્તક પર ધારણ કર્યું અને મહેમાનને ચંદન, અગરૂ અને કુંકુમ જેવી દિવ્ય સુગંધિત લવણો લગાડ્યા. સુગંધિત ધૂપ અને દીપમાળાથી ભગવાને આનંદપૂર્વક પોતાના મિત્રની પૂજા કરી, તેમને પાન-સુપારી અર્પણ કરી અને પછી એક ગાય દાન આપી, પ્રેમથી આવકાર આપ્યો. ભગવાનની ધર્મપત્ની સ્વયં, જે બ્રાહ્મણ જૂના, ફાટેલા અને મેલાં કપડાં પહેરી, દુર્બળ અને શીરોની નસો ઉઘડી દેખાતી, એવા બ્રાહ્મણને યકપૂચ્છના પંખા વડે પંખો કરી સેવા કરી. કૃષ્ણે એવા અવધૂત બ્રાહ્મણને જે રીતે સન્માન આપ્યું, તે જોઈને અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ આશ્ચર્યચકિત અને ભાવવિભોર થઈ ગઈ. તેઓ મનમાં વિચારવા લાગી: "આ અવધૂતે, જેણે વૈભવ કે પ્રતિષ્ઠા કશું નથી મેળવ્યું, એવા કોઇ પુણ્યકર્મ કર્યા હશે કે ભગવાને તેમને એટલું સન્માન આપ્યું!" શ્રીનિવાસ, ત્રણેય લોકના ગુરુએ, તેમને મોટા ભાઈની જેમ આવડી લીધા—જ્યારે લક્ષ્મીજી તો શયનપથ પર બેઠી જ રહી. પછી બંને મિત્રો ગુરુના આશ્રમમાં સાથે વિતાવેલા સુખદ સમયની વાતો યાદ કરીને, હાથમાં હાથ નાખીને હર્ષથી વાતો કરવા લાગ્યા. શ્રીકૃષ્ણે પૂછ્યું: "હે બ્રાહ્મણ, ગુરુના આશ્રમમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કરીને, ગુરુદક્ષિણાનું દાન આપી, પછી શુભપત્ની સાથે લગ્ન કર્યા કે નહિ? મને સારી રીતે ખબર છે કે, તું ઘરગથ્થુ જીવન કે ધન-સંપત્તિમાં મન લગાવતો નથી; તું નિષ્કામ અને અલિપ્ત છે." "કેટલાક લોકો કામના કારણે કર્મ કરે છે, પોતાનો દિવ્ય સ્વભાવ છોડે છે—જેમ હું પણ જગતના પાલન માટે કંઈક કરું છું. હે બ્રાહ્મણ, શું તને યાદ છે, આપણે ગુરુના આશ્રમમાં સાથે રહેતા ત્યારે શું શું કર્યું? બ્રાહ્મણ તો જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને અંધકાર પાર કરી જાય છે." "એ જ ગુરુ અહીં ધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણોના મૂળ છે, જેમ હું જ્ઞાન અને શિક્ષા આપનાર છું. જે લોકો વર્ણ અને આશ્રમના સાચા અર્થને જાણે છે, તેઓ મારી શિક્ષાથી સરળતાથી સંસારસાગર પાર કરે છે." "હું સર્વજનોમાં વ્યાપી આત્મા છું, પણ ગુરુની સેવા જેટલું સંતોષ કોઇ ઉપાસના, સંતાન, તપ કે દમથી મળતું નથી. શું તને યાદ છે, ગુરુના આશ્રમમાં આપણે કઈ રીતે વર્તન કર્યું? ગુરુપત્નીઓની આજ્ઞાથી ક્યારેક આપણે એકસાથે લાકડાં લેવા જતાં." "એક વાર, આપણે જંગલમાં ગયા ત્યારે અતિ ભયાનક તોફાન આવ્યું—ઝંઝાવાત, વીજળી અને ગર્જના. ત્યારે સૂર્યાસ્ત થતો હતો, અંધકાર ફેલાયો અને નદીકાંઠો જળમગ્ન થઈ ગયો, કશું દેખાતું નહોતું." "અમે જંગલમાં હાથમાં હાથ નાખી, દિશા ભૂલી, પવન અને વરસાદના પ્રહારો સહન કરતાં, ભટકતા રહ્યા. સવાર થયો ત્યારે ગુરુ સાંદીપનિ અમને શોધવા આવ્યા અને અમારા દુર્દશા જોઈ." "‘અરે બાલકો, તમે મારા માટે કેટલું કષ્ટ સહન કર્યું! પોતાના સુખનો ત્યાગ કરીને મારી સેવા કરી. સાચા શિષ્યને ગુરુ માટે સર્વસ્વ અર્પણ કરવું જોઈએ.’ એમ ગુરુએ કહ્યું." "‘હું તૃપ્ત છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ! તમારાં સર્વ સત્ય ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય અને તમે વેદ અને તેના અંગો પર પૂર્ણ પાટુ મેળવો.’ ગુરુની કૃપાથી ગુરુગૃહવાસી મનુષ્ય અનેક અનુભવો દ્વારા પૂર્ણતા અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે." બ્રાહ્મણે કહ્યું: "હે દેવાદિદેવ, જગતના ગુરુ, તમારા ઘરગૃહમાં રહીને અમારે શું અધૂરું રહ્યું છે? તમે તો સદા વચનબદ્ધ છો. જેમનું શરીર વેદમય છે, એવા આપના સંગે ગુરુગૃહમાં રહેવું સર્વ શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ છે." આ રીતે આ અદ્ભુત કથા પૂર્ણ થાય છે—શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના 'શ્રીદામા-ઉપાખ્યાન' નામના અધ્યાયનો અંત. પછી, શ્રીશુકદેવજીએ કહ્યું: "હવે, જયારે હરિ અને મહાન બ્રાહ્મણ વચ્ચે સંવાદ ચાલતો હતો, ત્યારે સર્વના અંતરયામી શ્રીકૃષ્ણ હળવાશથી સ્મિત કરતાં બ્રાહ્મણને સંબોધ્યા." કૃષ્ણ, બ્રાહ્મણપ્રેમી ભગવાન, પ્રેમભરી દ્રષ્ટિથી તેમને નિહાળ્યા અને હળવી હાસ્ય સાથે કહ્યું—એવી દ્રષ્ટિ તો પુણ્યશાળી જને મળે છે: "હે બ્રાહ્મણ, ઘરેથી મારા માટે શું લાવ્યા છે? ભક્તિપૂર્વક લાવેલું નાનકડું પણ દાન મને મહાન લાગે છે; પણ ભક્તિ વિના મોટું દાન પણ મને પ્રિય નથી." "જોયો, કોણે મને પાંદડું, ફૂલ, ફળ કે પાણી પણ ભક્તિથી આપે, હું એ શુદ્ધહૃદય ભક્તનું દાન સ્વીકારું છું." ભગવાને આમ કહ્યું, છતાં બ્રાહ્મણ શ્રીકૃષ્ણ સમક્ષ લાવેલા પોહા આપતાં સંકોચાયા અને શરમથી મૌન રહ્યા. ભગવાન, સર્વના અંતરયામી, જે સર્વેમાં આત્મા રૂપે વર્તે છે, એ જાણતા હતા કે બ્રાહ્મણ ધન માટે કદી તેમની આરાધના કરતાં નથી—માત્ર પ્રેમથી આવ્યા છે.