શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પવિત્ર ભૂમિ પર એક યુવાન કન્યા, ભક્તિ, નારદજીના દર્શનથી આનંદિત થઈને વિનંતી કરે છે: "હે મહાત્મા! કૃપા કરીને થોડો વિરામ લો અને મારી ચિંતાનો નાશ કરો. તમારો દર્શન તો જગતના પાપોનું પણ નાશ કરનાર છે." ભક્તિ આગળ કહે છે: "તમારા વચનોથી જ દુઃખ દૂર થાય છે. મહાન પુણ્યથી જ તો આપનું સાક્ષાત્કાર મળે છે." આ વાત સાંભળીને નારદમુનિ પુછે છે: "દેવિ, તમે કોણ છો? આ બે કોણ છે? અને આ કમળની આંખવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? કૃપા કરીને તમારા દુઃખનું કારણ વિગતે કહો." ત્યારે કન્યા જવાબ આપે છે: "હું ભક્તિ તરીકે જાણીતી છું. આ મારા બે પુત્ર છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—પરંતુ સમયના પ્રભાવથી હવે વૃદ્ધ અને થાકેલા થઈ ગયા છે. ગંગાદેવી વગેરે અહીં મારી સેવા માટે આવ્યા છે; પણ દેવતાઓએ પણ મારી સેવા કરી છતાં પણ મને સાચો કલ્યાણ મળ્યો નથી." "હે મહર્ષિ! હવે તમે ધ્યાનપૂર્વક મારી વાત સાંભળો. ભલે સૌને જાણીતી છે, પણ સાંભળવાથી આનંદ મળશે. હું દ્રવિડમાં જન્મી, કર્ણાટકમાં મોટી થઈ અને મહારાષ્ટ્ર તથા ગુર્જર પ્રદેશમાં વૃદ્ધાવસ્થા પામી. ત્યાં કલીના ભયાનક પ્રભાવથી નાસ્તિકો દ્વારા હેરાન થઈ અને ઘણા સમય સુધી હું અને મારા પુત્રો નિર્બળ રહી ગયા. પણ જ્યારે હું ફરીથી વૃંદાવન પહોંચી, ત્યારે હું યુવાન અને સુંદર બની, સર્વોત્તમ રૂપ પામ્યું." "આપણાં પુત્રો તો અહીં થાકીને પડી રહ્યા છે. હવે હું આ સ્થાન છોડીને બીજા દેશમાં જવાનું વિચારી રહી છું. મારા પુત્રો વૃદ્ધ થઈ ગયા છે, એ દુઃખ મને વ્યથિત કરે છે. હું તો યુવાન છું, તો પણ મારા પુત્રો કેમ વૃદ્ધ છે? આપણી ત્રણેયની સાથે રહીને પણ આવું વિપરીત કેમ બન્યું? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે. તેથી હું આશ્ચર્ય અને દુઃખમાં છું. હે યોગના ખજાના, કૃપા કરીને કહો, આનું કારણ શું હોઈ શકે?" નારદજી કહે છે: "હે નિષ્પાપે, જ્ઞાન દ્વારા હું આ બધું અંતરમાં જોતો છું. તમે નિરાશ ન થાઓ—હરિ અવશ્ય શુભતા લાવશે." સૂતજી કહે છે: "નારદજી એ વાત તરત જ સમજીને બોલ્યા." નારદ કહે છે: "બાળિકા, ધ્યાનથી સાંભળો. આ યોગ અને ભયાનક કલીયુગે સદાચાર, યોગમાર્ગ અને તપશ્ચર્યાનું લોપ કર્યું છે. લોકો હવે અગાસુર સમાન, કપટી અને દુષ્ટ કાર્યોમાં પ્રવૃત્ત છે. સજ્જનો દુઃખી છે, દુર્જનો આનંદ પામે છે. પણ જે ધૈર્ય રાખે છે, એજ સાચા વિદ્વાન છે." "અસુચિત લોકોના કારણે પૃથ્વી પણ ભારવાહક બની છે. વર્ષે વર્ષ શુભતા ઓછી થતી જાય છે. હવે કોઈ પણ તમને અને તમારા પુત્રોને સાથે જોતું નથી; લોકો મોહવશ અવગણના કરે છે અને તમે વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગયા છો. પણ જ્યારે તમે વૃંદાવન સાથે સંલગ્ન થાઓ, ત્યારે ફરી યુવાન અને તાજી બની જાઓ છો. ધન્ય છે એ વૃંદાવન, જ્યાં ભક્તિ પણ નૃત્ય કરે છે." "અહીં તો, તમને અને તમારા પુત્રોને સ્વીકારનાર કોઈ નથી, તેથી વૃદ્ધાવસ્થાએ પણ તેમને છોડ્યા નથી; થોડા સંતોષથી જ તેઓ સ્થિર રહે છે." ભક્તિ પુછે છે: "કલીયુગની સ્થાપના રાજા પરિક્ષિતે કેવી રીતે કરી? કલીના આગમનથી સર્વગુણનું તત્વ ક્યાં ગયું? દયાળુ હરિ હોવા છતાં અધર્મ કેમ જોવા મળે છે? કૃપા કરીને મારા આ સંશય દૂર કરો." નારદ કહે છે: "બાળિકે, તમે પુછ્યું છે એટલે પ્રેમપૂર્વક સાંભળો. હું બધું કહું છું, તમારો સંશય ટળી જશે. જ્યારે મુકુન્દ ભગવાન પૃથ્વી છોડી પોતાના ધામે ગયા, તે દિવસથી કલી આવી અને સર્વધર્મમાર્ગને અવરોધી દીધો. રાજા પરિક્ષિતે દિશાઓ વિજય કરતી વખતે કલીને જોયો; દુઃખી કલી આશ્રય માંગતો આવ્યો. મેં તેને મારી નાં નાખ્યો, જેમ મધમાખી વાળો મધ લેવા માટે મધમાખીને જીવતો રાખે છે." "તપ, યોગ કે ધ્યાનથી જે ફળ મળતું નથી, તે કલિયુગમાં કેશવના કીર્તનથી સંપૂર્ણ મળે છે. વિષ્ણુરાતે કલીને સમાન, તત્વવિહિન જોઈ, કલિયુગના જન્મેલા લોકોના સુખ માટે તેની સ્થાપના કરી. દુષ્ટ કર્મોથી સર્વત્ર તત્વનું લોપ થયો છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ માત્ર ખોખલા રૂપે રહી છે. બ્રાહ્મણો દ્વારા ભાગવત શાસ્ત્ર સર્વત્ર અને સર્વેને શીખવાયું, પણ દક્ષિણાની લાલચથી કથાનું તત્વ જતું રહ્યું." "જે લોકો અત્યંત પાપી અને નાસ્તિક છે, એવા લોકો પણ તીર્થસ્થાનોમાં રહે છે, પણ હવે તીર્થનું તત્વ પણ નથી. કામ, ક્રોધ, લોભ અને તૃષાથી વ્યાકુલ મનવાળા લોકો તપ પણ કરે છે, પણ તપનું તત્વ ગુમાય ગયું છે. મનના પરાજય, લોભ, કપટ અને નાસ્તિકતાથી—even શાસ્ત્રના પઠનથી—ધ્યાન અને યોગનું ફળ પણ જાય છે." "પંડિતો પોતાના પત્ની સાથે જ આનંદ મેળવે છે, પુત્ર ઉત્પન્ન કરવામાં કુશળ છે, પણ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવામાં નિપુણ નથી. વેદિક પરંપરાના આગેવાનોમાં પણ સાચું વૈષ્ણવત્વ ક્યાંય નથી; સર્વત્ર તત્વનો નાશ થયો છે. પણ આ તો કાલનું સ્વરૂપ છે, કોણે દોષ આપવો? તેથી કમળનેત્ર ભગવાન સહન કરે છે, નજીક ઊભા છે." સૂતજી કહે છે: "આ બધું સાંભળીને તેઓ આશ્ચર્યચકિત થયા. ભક્તિએ ફરી કહ્યું: 'હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, તમે અહીં આવ્યા એ મારા પુણ્યથી થયું છે. સજ્જનોના દર્શનથી સર્વ સિદ્ધિઓ મળે છે.'" "જય હો, જય હો એ ભગવાનને, જેમનું શરીર માયાનું આધાર છે, જેમના એક શબદથી સર્વ વાણી સર્જાય છે! જેમની કૃપાથી ધ્રુવે શાશ્વત અવસ્થા પામી. હું બ્રહ્માજીના પુત્ર, સર્વમંગલના પાત્ર નારદજીને વંદન કરું છું." બીજું અધ્યાય શરૂ થાય છે. નારદજી, ભક્તિનું દુઃખ દૂર કરવા પ્રયત્ન કરે છે. નારદ પુછે છે: "બાળિકા, તું વ્યર્થ શા માટે દુઃખી છે? શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણનું સ્મરણ કર—તમારું દુઃખ દૂર થઈ જશે.