શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હે ભક્તો, સાંભળો ભગવત પુરાણની પવિત્ર કથા, જ્યાં પરમજ્ઞાની ભગવાન કૃષ્ણની મહિમા વર્ણવાય છે. જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત એવા ભગવાન કૃષ્ણ, જેમની બુદ્ધિ અખંડ અને જ્ઞાન અક્ષય છે—ત્યાં શોક, મોહ, સ્નેહ કે ભય જેવું અજ્ઞાનથી ઉપજતું દુઃખ ક્યાં રહી શકે? જે વિદ્વાન પુરુષ ભગવાનના ચરણોમાં સેવા કરીને આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, તેઓ જન્મજન્માંતરથી ચાલતા મોહના બંધનને નાશ કરે છે અને સ્વયં પરમેશ્વરનું અખંડ વૈભવ પ્રાપ્ત કરે છે; એવા મહાપુરુષને ફરી ક્યારેય મોહ કે સંશય સ્પર્શી શકે નહીં. એવી પરમશક્તિમાન કૃષ્ણ જ્યારે શાલ્વે અનેક શસ્ત્રો વડે હુમલો કર્યો, ત્યારે કૃષ્ણે તીક્ષ્ણ બાણોથી શાલ્વનું કવચ, ધનુષ્ય અને મૌલ્ય તોડી નાખ્યું અને પોતાના ગદા વડે દુશ્મનના સૌભ નામના વિમાને પણ ભયંકર પ્રહાર કર્યો. કૃષ્ણના ગદાપ્રહારથી સૌભ વિમાન ટૂકડા-ટૂકડા થઈ પાણીમાં પડી ગયું. શાલ્વે તેને છોડી પોતાની ગદા લઈને જમીન પર ઊભો રહી અચ્યૂત પર ઝડપથી તૂટી પડ્યો. જ્યારે શાલ્વે ગદા લઈને હુમલો કર્યો, ત્યારે કૃષ્ણે તીક્ષ્ણ બાણ વડે તેનો હાથ કાપી નાખ્યો અને પછી પોતાના તેજસ્વી ચક્રને, જે પ્રલયકાળના સૂર્ય સમાન દીપતું હતું, હાથમાં લઈ શાલ્વને મારવા તયાર થયા. તે ચક્રથી હરીએ માયાવીના શિરને, જે મુગટ અને કુંડળોથી શોભિત હતું, કપાઈ નાખ્યું—જેમ ઇન્દ્રે વૃત્રાસુરને વજ્રથી સંહાર્યો હતો. એ સમયે મનુષ્યોમાં ‘હાય! હાય!’ના ક્રંદન ઉઠ્યાં. જ્યારે એ દુષ્ટ શાલ્વ પડી ગયો અને સૌભ પણ નષ્ટ થયું, ત્યારે દેવતાઓએ આકાશમાં દુન્દુભિ વગાડ્યા. એ સમયે દંતવક્ર, પોતાના મિત્રના બદલો લેવા માટે ક્રોધથી ભરાઈ આગળ આવ્યો. હવે, દંતવક્ર અને વિદુરથના વધ તથા બલરામ દ્વારા સૂતના શિરચ્છેદની કથા શરૂ થાય છે. શુકદેવજી કહે છે: શિશુપાલ, શાલ્વ, પૌંડ્રક વગેરે દુરાચારીઓને—even after their death—કૃષ્ણે પણ પરમમૈત્રીથી જ મળ્યા. પછી એક જ પદાતિ, ક્રોધથી ભરેલો અને ગદા હલાવતો, ધરતી કંપાવી રહ્યો હતો—એવો એક શક્તિશાળી પુરુષ આગળ આવ્યો. તેને આવતાં જોઈને કૃષ્ણે તરત પોતાની ગદા પકડી, રથમાંથી કૂદી પડ્યા અને જેમ સમુદ્ર તટને ભેગો થાય છે તેમ સામનો કર્યો. કરુષ વંશી એ ગદા ઉંચકીને, ઘમંડપૂર્વક મુકુંદને કહ્યું: “હે કૃષ્ણ, આજે તારો મારા સામે આવવો એ તારા પુણ્યે છે! તું મારું મામા છે, છતાં તું મને—મારા મિત્ર અને સહાયને—મારવા ઈચ્છે છે. તેથી, હે મૂર્ખ, હું તને મજબૂત ગદાથી મારી નાખીશ. પછી હું મારા શત્રુરૂપે રહેલા સંબંધીને મારીને, શરીરમાં રહેલા રોગને નષ્ટ કરવો હોય એમ, મારા ઋણમાંથી મુક્ત થઈ જઈશ.” આવી કર્કશ વાણીથી તેણે કૃષ્ણને ઉશ્કેર્યા અને સિંહ સમાન ગર્જના કરતાં ગદાથી કૃષ્ણના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો. પણ યુદ્ધભૂમિમાં એ પ્રહારથી યાદવમાં શ્રેષ્ઠ એવા કૃષ્ણ જરા પણ હલ્યા નહીં; અને પોતે પોતાની કૌમોદકી ગદાથી દંતવક્રના છાતીમાં ભયંકર પ્રહાર કર્યો. એ પ્રહારમાં દંતવક્રનું હૃદય ફાટી ગયું, મોંમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું, વાળ, હાથ અને પગ ફેલાવીને એ નિર્જીવ થઈ જમીન પર પડી ગયો. ત્યારે એક અજોડ પ્રકાશપુંજ, બધા જીવજાતિ જોતી હતી, કૃષ્ણમાં પ્રવેશી ગયો—જેમ શિશુપાલના સંહારમાં થયું હતું તેમ. દંતવક્રના ભાઈ વિદુરથ, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, તલવાર અને ઢાળ લઈને, ઉગ્ર શ્વાસ લેતાં, કૃષ્ણને મારવા દોડી આવ્યા. તેઓ દોડી રહ્યા ત્યારે કૃષ્ણે પોતાના તીક્ષ્ણ ચક્રથી તેમના શિરને, મુગટ અને કુંડળ સહિત, કાપી નાખ્યું. આ રીતે, કૃષ્ણે શાલ્વ, સૌભ, દંતવક્ર અને તેના ભાઈ જેવા દુર્જયો દુશ્મનોનો સંહાર કર્યો અને દેવતાઓ તથા મનુષ્યોમાં સ્તુતિ થઈ. ઋષિ, સિદ્ધ, ગંધર્વ, વિદ્યાધર, મહાનાગ, અપ્સરા, પિતાૃગણ, યક્ષ, કિનર અને ચારણોએ પણ કૃષ્ણની વિજયગાથા ગાઈ, પુષ્પવૃષ્ટિ કરી. વૃષ્ણિ વંશના શ્રેષ્ઠજનોથી ઘેરાયેલા, કૃષ્ણ શોભાયમાન નગરીમાં પ્રવેશ્યા. પરમયોગેશ્વર, ભગવાન કૃષ્ણના વિજય અને પરાજય—પશુદૃષ્ટિ ધરાવનાર લોકો માટે જ દેખાય છે; તેઓ તો સર્વજગતનાં સ્વામી છે. આ દરમિયાન, જ્યારે કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચે યુદ્ધની તૈયારી થઈ રહી હતી, ત્યારે બલરામજી તીર્થયાત્રાનું બહાનું કરીને, નિષ્પક્ષ રહી, પ્રભાસ ખાતે ગયા. ત્યાં સ્નાન કરીને દેવ, ઋષિ, પિતૃ અને મનુષ્યોને તૃપ્ત કર્યા પછી, બ્રાહ્મણો સાથે સરસ્વતીના ઉંચાળે યાત્રા કરતા પૃથૂદક, બિંદુસર, ત્રિતકૂપ, સુદર્શન, વિશાળ, બ્રહ્મતીર્થ, ચક્ર અને પૂર્વ સરસ્વતી જેવા તીર્થોમાં ગયા. પછી યમુના અને ગંગા કિનારે જઈને, નૈમિષાર્ણ્યમાં પહોંચ્યા, જ્યાં ઋષિઓ યજ્ઞમાં તત્પર હતા. બલરામજીને આવતાં જોઈને, તેઓએ યથાયોગ્ય સ્વાગત કર્યું, ઊભા રહી, વંદન કર્યું અને માન આપ્યો. આ રીતે સન્માન પામીને, બલરામજી અને તેમના સાથીઓએ બેઠેલા બેઠેલા, તેમણે ત્યાં વિદ્વાન સੂત રોમહર્ષણને બેઠેલા જોયા. રોમહર્ષણ તથા કેટલાક બ્રાહ્મણો બલરામજીના આગમન પર ઊભા ન થયા કે અંજલિ કરી ન હતી, જે જોઈને માધવ (બલરામ) ક્રોધિત થયા. તેઓએ વિચાર્યું: “આ નીચકુળનો માણસ બ્રાહ્મણો—ધર્મના રક્ષકો—અને અમારાથી પણ ઊંચા સ્થાન પર બેઠો છે; આ દુષ્ટમતિને મૃત્યુ મળશે જ. દેવર્ષિનો શિષ્ય બની, અનેક પુરાણ, ઇતિહાસ અને ધર્મશાસ્ત્રો ભણ્યો છે, છતાં જેણે આત્મસંયમ ન શીખ્યો, એવો અભિમાની પુરુષનું જ્ઞાન પણ નિર્ફળ છે—જેમ અભ્યાસ વિના અભિનેતા નિષ્ફળ જાય છે. હું તો એવા ધર્મનો ઢોંગ કરનારા પાપીઓને નાશ કરવા જ અવતર્યો છું.” આવું કહીને, ભગવાને દુષ્ટનો સંહાર તો ટાળ્યો, પણ વિચાર કરીને હાથમાં રહેલા કુશના તીક્ષ્ણ કણથી રોમહર્ષણને ઘાત કર્યો. આ દુઃખદ ઘટના જોઈને બધા ઋષિઓ વ્યાકુળ થઈ રડ્યા: “હે સંકર્ષણ, તમે અયોગ્ય કાર્ય કર્યું છે! હે યદુકુળના વંશજ, અમે રોમહર્ષણને બ્રહ્માસન, આયુષ્ય અને યજ્ઞ પૂરાં થાય ત્યાં સુધી અશ્રમ થાકથી મુક્તિ આપી હતી. તમે અજાણતાં બ્રાહ્મહત્યાનું પાપ કર્યું છે, હે યોગેશ્વર; તમારું નામ પણ ધર્મના નિયમથી મુક્ત નથી. જો આ કાર્ય બ્રાહ્મહત્યાના પાપને પવિત્ર કરશે, તો હે સંસારપાવક, તમે જાતે જ યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત કરો, બીજાની પ્રેરણા વિના.” આ રીતે, ભગવાનના કાર્યો, ઋષિઓની ચિંતાઓ અને ધર્મની ઊંડી સમજણ સાથે, ભગવત પુરાણના દશમ સ્કંધના સત્તોત્તર અધ્યાયનો અંત આવે છે.