શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શાલ્વે કૃષ્ણને ઠપકો આપ્યો અને છલપૂર્વક પોતાની તલવાર ખેંચી, અનકદુંદુભિના માથાને પકડીને, આકાશમાં આવેલા સૌભા દુર્ગમાં પ્રવેશ કર્યો. એ સમયે, કૃષ્ણ પોતાના પ્રિયજનોથી ઘેરાયેલા હતા અને એક ક્ષણ માટે સ્વાભાવિક સ્નેહમાં મગ્ન થઈ ગયા. પરંતુ તરત જ એમને સમજાયું કે આ તો માયાના ઉપદેશથી શાલ્વે રચેલી અસુર માયા છે. યુદ્ધભૂમિ પર જાગૃત થયેલા અચ્યૂતએ ત્યાં સંદેશવાહક કે પિતાનું શરીર ક્યાંય જ ન હતું—જેમ માણસ સ્વપ્નમાંથી જાગે, તેમ કૃષ્ણએ આકાશમાં સૌભા પર સ્થિત પોતાના શત્રુને યુદ્ધ માટે તૈયાર જોયો. હે રાજર્ષિ, કેટલાક ઋષિઓ આવું વર્ણન કરે છે, પણ જો એમના શબ્દો પરસ્પર વિરુદ્ધ હોય તો તે સાચી સ્મૃતિ નથી. અજ્ઞાનથી જન્મતા શોક, મોહ, સ્નેહ કે ભય—અને તમારી અખંડિત જ્ઞાન, વિવેક અને ઐશ્વર્ય વચ્ચે શું સંબંધ? જે વિદ્વાન ભગવાનના ચરણસેવામાંથી આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, તે અનાદિ મોહનો નાશ કરી પોતાના અનંત ઐશ્વર્યને પામે છે—એવા પરમપદ પ્રાપ્ત મનુષ્યને મોહ કેવી રીતે સ્પર્શી શકે? શાલ્વે અનેક શસ્ત્રોથી આક્રમણ કર્યું, ત્યારે બલવાન કૃષ્ણે તીક્ષ્ણ બાણોથી તેની કવચ, ધનુષ્ય અને મુકડાને તોડી નાખ્યા અને પોતાના ગદા વડે શત્રુના સૌભા દુર્ગને ચકનાચૂર કરી નાખ્યો. કૃષ્ણની ગદાના ઘા થી સૌભા દુર્ગ હાથમાં આવીને હજારો ટુકડામાં પાણીમાં પડી ગયું. શાલ્વાએ તેને છોડી પોતાનું ગદા હાથમાં લઈને જમીન પર ઊભો રહી, ઝડપી કૃષ્ણ તરફ દોડી આવ્યો. શાલ્વે ગદા વડે હુમલો કર્યો, ત્યારે કૃષ્ણે તીક્ષ્ણ બાણથી તેનો હાથ કાપી નાખ્યો અને પછી તેજસ્વી સુદર્શન ચક્ર લઈને, જે પ્રલયના સૂર્ય સમાન તેજ ધરાવતું હતું, શાલ્વાને મારવા તયાર થયા. એ ચક્રથી હરિએ માયાના સ્વામી શાલ્વાનું માથું કાપી નાખ્યું, જે કાનના કુંડલ અને મુકડાથી શોભિત હતું—જેમ ઇન્દ્રે વૃત્રાસુરને વજ્રથી સંહાર્યો હતો. એ સમયે મનુષ્યોમાં “હાય!” એવા ઉદગાર ઉઠ્યા. જ્યારે એ દુષ્ટ શાલ્વા પડી ગયો અને સૌભા દુર્ગ પણ ગદાથી વિનાશ પામ્યું, ત્યારે દેવતાઓએ આકાશમાં દમામા વગાડ્યા. શાલ્વાનો મિત્ર દંતવક્ર, ક્રોધથી ભરાઈ, બદલો લેવા આગળ આવ્યો. આ રીતે, દશમ સ્કંધના બીજા ભાગના સત્તોત્તર અધ્યાય—‘શાલ્વ વધ’નું વર્ણન પૂર્ણ થાય છે. પછી, દંતવક્ર અને વિદૂરથનો સંહાર અને બલરામ દ્વારા સૂતના શિરચ્છેદથી અઠ્ઠોત્તર અધ્યાય આરંભે છે. શુકદેવજી કહે છે: શિશુપાલ, શાલ્વ, પૌંડ્રક વગેરેની દુષ્ટતા છતાં—even after their departure—કૃષ્ણે તેમને પરમ મિત્રતા દ્વારા પ્રતિસાદ આપ્યો. એ પછી, એક જ પગદંડીનો યોદ્ધા, ભારે ક્રોધમાં અને ગદા લહેરાવતો, પૃથ્વીને ધ્રુજાવી રહ્યો હતો—એવો પ્રચંડ દંતવક્ર આગળ આવ્યો. એને આવતો જોઈ, કૃષ્ણે તરત પોતાની ગદા પકડી, રથમાંથી ઊતરી, તેમનો સામનો કરવા ઊભા રહ્યા—જેમ સમુદ્ર કિનારે આવે છે તેમ. દંતવક્રએ ગદા ઊંચકીને, ગર્વથી મુક્ત થઈ, મુકુંદને કહ્યું: “હે કૃષ્ણ, મોટા ભાગ્યે આજે તું મારી નજરે પડ્યો છે. તું અમારો મામા છે, છતાં તું મને—તારા મિત્રને—મારવા ઈચ્છે છે. તેથી, હે મૂર્ખ, હું તને વજ્ર સમાન ગદાથી મારી નાખીશ. પછી હું મારા ઋણથી મુક્ત થઈશ, હે મિત્રોમાં શ્રેષ્ઠ, કારણ કે સંબંધરૂપ દુશ્મનને નાશ કરવો એ શરીરમાં રહેલા રોગના નાશ જેવું છે.” આવી કઠોર વાણીથી દંતવક્રએ કૃષ્ણને ઉશ્કેર્યા અને સિંહ જેવા ગર્જનાથી ગદા વડે કૃષ્ણના માથા પર ઘા કર્યો. છતાં, યુદ્ધભૂમિમાં એ ઘા પડતાં યાદવોમાં શ્રેષ્ઠ કૃષ્ણ એક જ જગ્યા પર અડગ રહ્યા; અને પોતાના કૌમોદકી ગદા વડે દંતવક્રના છાતીમાં ઘા કર્યો. એ ઘાથી દંતવક્રનું હૃદય ફાટીને, મોઢામાંથી લોહી વહાવા લાગ્યું; વાળ, હાથ-પગ ફેલાઈને, એ જમીન પર નિર્જીવ પડ્યો. પછી, એક અદભૂત તેજપુંજ કૃષ્ણમાં પ્રવેશી ગયું—જેમ શિશુપાલના સંહાર સમયે થયું હતું. દંતવક્રના ભાઈ વિદૂરથ, દુ:ખથી વ્યાકુળ, તલવાર અને ઢાળ લઈને, ઉગ્ર શ્વાસ લેતા, કૃષ્ણને મારવા દોડી આવ્યા. એ દોડી આવતાં, કૃષ્ણે તીક્ષ્ણ ધારવાળા ચક્રથી એનું માથું—મુકુટ અને કુંડલ સહિત—કાપી નાખ્યું. આ રીતે, કૃષ્ણે શાલ્વ, સૌભા, દંતવક્ર અને તેના ભાઈ—જે બીજાઓ માટે અસહ્ય દુશ્મનો હતા—તેમનો સંહાર કર્યો અને દેવતાઓ તથા મનુષ્યો દ્વારા પ્રશંસા પામ્યા. ઋષિઓ, સિદ્ધો, ગંધર્વો, વિદ્યાધરો, મહાનાગો, અપ્સરાઓ, પિતૃઓ, યક્ષો, કિન્નરો અને ચારણોએ કૃષ્ણની વિજયગાથા ગાઈ અને પુષ્પવૃષ્ટિ કરી. વ્રષ્ણિવંશીઓથી ઘેરાયેલા કૃષ્ણ શોભાયમાન શહેરમાં પ્રવેશ્યા. કૃષ્ણ, યોગેશ્વર, ભગવાન, જગતના સ્વામી—એવું છે કે પશુદૃષ્ટિ ધરાવનારા લોકો તેમને ક્યારેક જીતેલા, ક્યારેક હારેલા માને છે. ત્યારબાદ, કુરુ અને પાંડવો વચ્ચે યુદ્ધની તૈયારી સાંભળી, બલરામે તીર્થયાત્રાના બહાને, પક્ષપાત વગર, પ્રવાસ શરૂ કર્યો. પ્રભાસ ખાતે સ્નાન કરીને દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને તૃપ્ત કર્યા પછી, બ્રાહ્મણોના સંગે સરસ્વતીના ઉદ્ગમ તરફ ગયા. તેમણે પૃથૂદક, બિંદુસર, ત્રિતકૂપ, સુદર્શન, વિશાલ, બ્રહ્મતીર્થ, ચક્ર અને પૂર્વ સરસ્વતીની યાત્રા કરી. પછી યમુના અને ગંગા ઉર્ફે નૈમિષારણ્ય પહોંચ્યા, જ્યાં ઋષિઓ યજ્ઞમાં વ્યસ્ત હતા. બલરામના આગમનથી ઋષિઓએ સર્વવિધિ પ્રમાણે તેમનું સ્વાગત કર્યું—ઊભા રહી, નમન કરી, સન્માન આપ્યું. બલરામે પોતાના અનુયાયીઓ સાથે બેઠકો સ્વીકારી, ત્યાં રોમહર્ષણ સૂતને બેઠેલા જોયા—જે ઊભા થયા નહીં, નમન પણ ન કર્યું, જેમ અન્ય બ્રાહ્મણોએ પણ નહીં કર્યું. માધવને એ જોઈ ક્રોધ આવ્યો. બલરામે વિચાર્યું: “આ નીચ જન્મનો માણસ બ્રાહ્મણો અને અમારો પણ અદબ રાખ્યા વિના ઊંચે બેઠો છે, તેથી એ દુષ્ટ મરણયોગ્ય છે. ભલે એ દૈવી ઋષિના શિષ્ય અને અનેક પુરાણ, ઇતિહાસ અને ધર્મશાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કર્યો હોય—પણ જે અનિયંત્રિત અને અવિવેકી છે, તેવા માટે એ જ્ઞાન વ્યર્થ છે, જેમ અભ્યાસ વિના અભિનેતા માટે અભિનય વ્યર્થ છે. ખરેખર, આવા ધર્મના ભાન ધરાવતો છતાં પાપી લોકોના સંહાર માટે જ હું અવતરી છું.” આવી રીતે કહ્યા પછી—even while restraining himself from killing the wicked—બલરામે હાથમાં રાખેલી કુશ ઘાસથી રોમહર્ષણને ઘા કર્યો. આ રીતે ભગવત પુરાણના આ પવિત્ર પ્રસંગો પૂર્ણ થાય છે.