શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શાલ્વના યુદ્ધમાં, જયારે શ્રીકૃષ્ણે દારુકાને સંદેશ આપ્યો, ત્યારે દારુકા રથ પર ચઢી યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશ્યા. મિત્ર હોય કે શત્રુ, સૌએ અર્જુનના નાના ભાઈને રથ પર આવતો જોયો. આ સમયે, શાલ્વના સેના લગભગ નષ્ટ થઈ ગઈ હતી. તેણે શ્રીકૃષ્ણને જોયા પછી, ભયંકર ગર્જના સાથે એક ભાલુ પોતાના રથચાલક તરફ ફેંક્યો. આ ભાલુ આકાશમાં જ્વલંત ધૂમકેતુ સમાન દહકતો ગયો અને ચારે દિશા પ્રકાશિત કરી. પણ શૌરી એટલે શ્રીકૃષ્ણે પોતાના તીરો વડે તે ભાલાને સો ટુકડામાં વિભાજિત કરી દીધો. ત્યારબાદ શ્રીકૃષ્ણે શાલ્વને સોળ તીરો વડે ઘાયલ કર્યો અને આકાશમાં ગતિમાન સાઉભા નગર પર તીરોની વર્ષા કરી, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી જગતને પ્રકાશિત કરે છે. શાલ્વે શૌરીના ડાબા હાથ પર પ્રહાર કર્યો અને તેના હાથમાંથી શારંગ ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું—આ અદ્ભુત દૃશ્ય હતું. આ જોઈને ત્યાં ઉપસ્થિત દેવ, દાનવ, માનવ વગેરેમાં ભારે કલરવ થયો. સાઉભાના રાજા શાલ્વે ગર્જના કરીને જનાર્દનને કહ્યું: “મૂઢ, તારી કારણે અમારા મિત્ર અને જમાઈ સભામાં માર્યા ગયા અને તેની પત્ની અપહૃત થઈ. તું બેફિકર રહીને એ બધું કર્યું. આજે હું તારી અહંકારભરી અવિજેયતા તીક્ષ્ણ તીરો વડે છીનવી લઈશ, જો તું મારા સામે ઊભો રહીશ તો!” શ્રીકૃષ્ણે હસીને કહ્યું: “હાય મૂર્ખ! તું વ્યર્થમાં ગર્વ કરે છે. તને મૃત્યુ તારા નજીક ઊભી છે એ દેખાતું નથી. સચ્ચા વીર લોકો વાણીથી નહીં, પણ કર્મથી શૌર્ય બતાવે છે.” આ રીતે કહ્યા પછી, ભગવાને ભયંકર ગદાથી શાલ્વના છાતી પર પ્રહાર કર્યો. શાલ્વ ધ્રૂજી ઉઠ્યો અને તેના મોઢામાંથી લોહી ઉગળી આવ્યું. પણ ગદા પરાવર્તિત થઈ—ત્યારે શાલ્વ અદૃશ્ય થઈ ગયો. થોડા પળો પછી, એક મનુષ્ય અચ્યૂત પાસે આવ્યો, વંદન કર્યું અને રડતાં રડતાં બોલ્યો: “હું દેવકી દ્વારા મોકલાયો છું. કૃષ્ણ, કૃષ્ણ, મહાબાહુ, તારા પિતા, જેમને તું ખૂબ પ્રેમ કરે છે, તેમને શાલ્વ અને તેના સાથીઓએ બાંધીને પશુની જેમ લઈ ગયા છે.” આ દુઃખદ સમાચાર સાંભળીને કૃષ્ણ પ્રેમથી વ્યાકુળ થઈ ગયા, માનવ સ્વભાવ ધારણ કર્યો અને સામાન્ય મનુષ્યની જેમ દુઃખી થઈ બોલ્યા: “મારા પિતા, અને નિર્દ્વંદ્વ અને અવિજય રામ, જેમને દેવ-દાનવો પણ જીત્યા ન શક્યા, તેઓને શાલ્વ જેવો સામાન્ય મનુષ્ય કેવી રીતે લઈ જઈ શકે? આ તો નિશ્ચિતપણે ભાગ્યનો પ્રભાવ છે.” એ સમયે, સાઉભાના સ્વામી ફરી પ્રગટ થયો અને કૃષ્ણને વાસુદેવની જેમ બાંધી લાવ્યો અને કહ્યું: “અહીં છે તારો પિતા, જેના માટે તું જીવતો છે. હું તેને તારી સામે મારી નાખીશ. જો તું ભગવાન છે તો બચાવી લઈ, હે મૂર્ખ!” આ રીતે અપમાન કરીને, માયાવિ શત્રુએ તલવાર ઉપાડી, અનકદુન્દુભિનું માથું કાપ્યું અને તે માથું લઈને સાઉભાના હવા મહેલમાં પ્રવેશી ગયો. એ સમયે, કૃષ્ણ મમત્વથી ઘેરાયેલા, થોડા ક્ષણ માટે કુટુંબીઓ વચ્ચે દુઃખી થયા. પણ તરત જ તેમને સમજાયું કે આ તો શાલ્વે માયાના ઉપદેશે રચેલી માયા છે. યુદ્ધભૂમિ પર કૃષ્ણે જાગૃત થઈને જોયું કે ત્યાં કોઈ દૂત કે પિતાનું શરીર નથી. જાણે કોઈ સ્વપ્નમાંથી જાગે તેમ, તેમણે આકાશમાં સાઉભા પર ઊભેલા શત્રુને જોયો. કેટલાક ઋષિઓ એવું કહે છે, પણ જો તેમના વચનો પરસ્પર વિરોધાભાસી હોય, તો એ સાચા સ્મરણ નથી. અરે રાજર્ષિ! જ્યાં અવિદ્યા જનિત શોક, મોહ, મમત્વ કે ભય નથી, ત્યાં તારી અખંડ જ્ઞાનસંપત્તિ અને સત્તા કઈ રીતે અધૂરા રહી શકે? તેના પાદસેવન અને આત્મજ્ઞાનથી વિદ્વાન પુરુષો દીર્ઘકાળથી ચાલતી મોહમય બંધનને તોડી નાખે છે અને પોતાના અખંડ સ્વરૂપ ને પ્રાપ્ત કરે છે. એવા પરમપદ પ્રાપ્ત વિદ્વાનને મોહ કેમ સ્પર્શી શકે? એવી રીતે વિચારી, જ્યારે શાલ્વે અનેક શસ્ત્રોથી હુમલો કર્યો, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે પોતાના અખંડ શૌર્યથી શાલ્વ પર તીરો વરસાવ્યા, તેની કવચ, ધનુષ્ય અને મુકુટ તોડી નાખ્યા અને પોતાના ગદાથી શત્રુના સાઉભા દુર્ગને ચકનાચૂર કરી દીધું. કૃષ્ણની ગદાના પ્રહારથી સાઉભા દુર્ગ ટૂટી ને હજારો ટુકડામાં પાણીમાં પડી ગયું. શાલ્વે તેને છોડી, પોતાના હાથમાં ગદા લઈને જમીન પર ઊભો રહી, ઝડપથી અચ્યૂત તરફ દોડ્યો. જ્યારે શાલ્વ ગદાથી પ્રહાર કરવા આવ્યો, ત્યારે કૃષ્ણે તીક્ષ્ણ તીરે તેનો હાથ કાપી નાખ્યો. પછી કૃષ્ણે પોતાનું દિવ્ય સુદર્શન ચક્ર ઉઠાવ્યું, જે પ્રલયકાળના સૂર્ય સમાન પ્રકાશિત હતું, અને શાલ્વને મારી નાખવા તત્પર થયા. હરિએ એ ચક્ર વડે માયાવિ શાલ્વનું માથું, જે કુંડળ અને મુકુટથી શોભિત હતું, કાપી નાખ્યું—જેમ ઈન્દ્રે વજ્રથી વૃત્રાસુરને સંહાર્યો હતો. પછી મનુષ્યોમાં “અલાસ!” એવી પોકાર ઉઠી. જ્યારે એ દુષ્ટ શાલ્વ પડી ગયો અને સાઉભા નષ્ટ થઈ ગઈ, ત્યારે દેવતાઓએ આકાશમાં દુંદુભિ વગાડવી શરૂ કરી. ત્યારે દંતવક્ર, પોતાના મિત્રના બદલો લેવા માટે, ક્રોધથી આગળ આવ્યો. આ રીતે, દંતવક્ર અને વિદૂરથનો સંહાર તથા સુતના બલરામ દ્વારા શિરોચ્છેદ—આઠોતેરમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. શુકદેવજી કહે છે: શિશુપાલ, શાલ્વ, પૌંડ્રક વગેરેના દુષ્કર્મો પછી પણ, કૃષ્ણે તેમના પ્રત્યે પણ પરમ મિત્રતા જ રાખી. પછી એક જ પગપાળા, ભયંકર અને ગદા ધારણ કરતો, પૃથ્વીને ધ્રુજાવતો, મહાબળશાળી યોદ્ધા આગળ આવ્યો. તેને આવતો જોઈ, કૃષ્ણે તરત પોતાની ગદા પકડી, રથમાંથી કૂદીને જમીન પર ઊભા રહી ગયા—જેમ દરિયો તટને મળે છે એમ. એ સમયે, કારૂષ રાજાએ ગદા ઊંચકીને અહંકારથી મુકુંદને કહ્યું: “કૃષ્ણ, તું અમારો મામા છે, છતાં તું તારા મિત્ર અને સહયોગીને મારવા ઈચ્છે છે. તેથી, મૂર્ખ, હું તને મારી નાખીશ, અને તારા રૂપે રહેલા દુશ્મનને નાશ કરી, શરીરમાં રહેલા રોગને નાશ કરવો તેમ, મારી ઋણમુક્તિ કરીશ.” આવી કટુ વાણીએ, જાણે હાથીને અંકુશથી ચોટ પહોંચે તેમ, તેણે કૃષ્ણનું અપમાન કર્યું અને ગદા વડે કૃષ્ણના માથા પર પ્રહાર કર્યો. છતાંય, કુટુંબના શ્રેષ્ઠ કૃષ્ણ અડગ રહ્યા. પછી કૃષ્ણે પોતાની કૌમોદકી ગદાથી દંતવક્રના છાતી પર ઘાત કર્યો. આ પ્રહારથી દંતવક્રનું હૃદય વિખૂટી ગયું, લોહી મોઢામાંથી વહેવા લાગ્યું અને વાળ, હાથ-પગ ફેલાવી, તે ધરતી પર નિર્વાણ પામ્યો. ત્યારબાદ, એક અતિ સુક્ષ્મ અને દિવ્ય પ્રકાશ દંતવક્રમાંથી નીકળી, સૌના દૃષ્ટિએ, કૃષ્ણમાં લિન થઈ ગયો—જેમ શિશુપાલના મૃત્યુ સમયે થયું હતું. પછી, દંતવક્રના ભાઈ વિદૂરથ, ભાઈના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, તલવાર અને ઢાળ લઈને, જોરથી શ્વસન કરતાં, કૃષ્ણને મારવા દોડ્યા. ત્યારે કૃષ્ણે તીક્ષ્ણ ધારવાળા સુદર્શન ચક્રથી, તેના માથા સહિત મુકુટ અને કુંડળ કાપી નાખ્યા. આ રીતે, શ્રીકૃષ્ણે દુષ્ટ શત્રુઓનો સંહાર કર્યો અને ધર્મની સ્થાપના કરી.