શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કુરુ વંશના વડીલ, મહર્ષિઓ અને પૃથાદેવી તથા તેમના પુત્રો સાથે વિદાય લઇને, અને અત્યંત ભયાનક અપશકુન જોઈને, ભગવાન કૃષ્ણ દ્વારકા તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. દ્વારકામાં પહોંચીને તેઓ પોતાના સજ્જન મિત્રોને કહે છે કે, "હું અહીં આવ્યો છું, અને ચેદિ સાથે સંકળાયેલા રાજાઓ મારી નગરી પર આક્રમણ કરવા તૈયાર છે." કૃષ્ણ પોતાના વંશજોના વિધ્વંસને જોઈને અને નગરીની રક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરીને, દારુકને સૌભા અને શાલ્વ રાજાની વાત કરે છે: "હે સારથી, તું તરત જ રથ લઈ જા અને મને શાલ્વના સામી લઇ જા; ડરતો નહિ, આ સૌભાના રાજા માયાવિ છે." દારુકે રથ પર આરોહણ કર્યું અને તેને આગળ ચલાવ્યું; મિત્ર અને શત્રુ બંનેએ અર્જુનના નાના ભાઈ કૃષ્ણને યુદ્ધમાં પ્રવેશતા જોયા. શાલ્વ, જેના સૈનિકો લગભગ નાશ પામ્યા હતા, તેણે ભયાનક ગર્જના સાથે કૃષ્ણના સારથી પર ભાલા ફેંક્યો. તે ભાલો આકાશમાં ઉડીને જ્યોતિર્મય થઇ ગયો, પણ શૌરીએ પોતાના બાણોથી તેને સો ટુકડા કરી નાખ્યો. પછી કૃષ્ણે શાલ્વને સોળ બાણો માર્યા અને આકાશમાં ઉડતા સૌભા પર પણ બાણવર્ષા કરી, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી પ્રકાશ ફેલાવે છે. શાલ્વે શારંગધારી કૃષ્ણના ડાબા હાથ પર પ્રહાર કર્યો અને તેમના શારંગ ધનુષ્યને તોડી નાખ્યું; આ દૃશ્ય અદ્ભુત હતું. જેને જોઈને ત્યાં ઉપસ્થિત દેવતા અને મનુષ્યોમાં ભારે કલરવ થયો. સૌભાના રાજા શાલ્વે ગર્જના કરીને જનાર્દનને કહ્યું: "મૂઢ, તારી જ કારણે અમારા મિત્ર—મારા ભાઈ—સભામાં માર્યા ગયા, તેની પત્ની અપહૃત થઇ, અને તું નિર્લજ્જતાથી વર્ત્યો." "આજે હું તને તીક્ષ્ણ બાણોથી એ માર્ગે મોકલી દઈશ, જ્યાંથી પાછા આવવું શક્ય નથી, જો તું સામે ઊભો રહીશ તો." ભગવાને ઉત્તર આપ્યો: "અરે મૂર્ખ, તું વ્યર્થમાં ડંકો પીટે છે; તને મૃત્યુ તારા નજીક ઊભી છે એ દેખાતું નથી. સાચા વીર પુરુષો વાણીમાં નહિ, કર્મમાં પરાક્રમ દર્શાવે છે." આવું કહીને કૃષ્ણે ભયંકર ગદા વડે શાલ્વના છાતી પર પ્રહાર કર્યો; શાલ્વ થરથરી ઉઠ્યો અને તેનું મુખ રક્તથી ભરાઈ ગયું. ગદા પાછી આવી ત્યારે શાલ્વ અદૃશ્ય થઈ ગયો. થોડા સમય પછી, એક પુરુષ અચ્યુત પાસે આવ્યો, નમસ્કાર કરી, રડતો-રડતો કહે છે: "મને દેવકીદેવી દ્વારા મોકલવામાં આવ્યો છું. કૃષ્ણ, કૃષ્ણ, તારા પિતા, જેમને તું ખૂબ પ્રેમ કરે છે, તેમને શાલ્વ અને તેના સાથીઓએ બાંધીને પશુની જેમ લઈ ગયા છે." આ દુ:ખદ સમાચાર સાંભળીને કૃષ્ણ માનવભાવમાં આવી ગયા, દુ:ખી અને દયાળુ બની, સામાન્ય મનુષ્યની જેમ બોલવા લાગ્યા: "મારા પિતાને, અને બલવાન, નિર્વિકાર બલરામને—જે દેવ અને દાનવો પણ જીતી શક્યા નહિ—શાલ્વ જેવા નબળા મનુષ્યે કેવી રીતે લઇ ગયા? આ તો ભાગ્યની મહિમા છે!" ગોવિંદ આવું બોલી રહ્યા હતા, ત્યારે સૌભાના સ્વામી શાલ્વ પ્રગટ થયો અને કૃષ્ણને, જેમ વસુદેવને લાવ્યા હતા તેમ, બતાવીને બોલ્યો: "આ રહ્યો તારો પિતા, જેના માટે તું અહીં જીવતો રહ્યો છે. હું તેને તારી આંખે સામે મારી નાખીશ; જો તું ભગવાન છે, તો બચાવી બતાવ, હે મૂર્ખ." આવું કહીને, છેતરપિંડીયે, તેણે તલવાર ખેંચી, અનકદુંદુભિના માથું પકડી, અને તેને લઇને આકાશમાં સૌભા નગરીમાં પ્રવેશ કર્યો. હે મહારાજ, એ ક્ષણે, પોતાના પ્રિયજનો વચ્ચે, કૃષ્ણને કુટુંબપ્રેમે ઘેરી લીધા, પણ તરત જ તેમને સમજાયું કે આ તો શાલ્વે માયાના ઉપદેશે રચેલી દૈત્યમાયાનું કૌતુક છે. યુદ્ધભૂમિમાં જાગેલા પુરુષની જેમ, અચ્યુતે ત્યાં કોઈ દૂત કે પિતાનું માથું નહોતું જોયું; તેમણે પોતાના શત્રુને આકાશમાં સૌભા પર ઊભેલા, યુદ્ધ માટે તૈયાર જોયા. કેટલાક ઋષિઓ એમ કહે છે, પણ જો તેમના શબ્દો પરસ્પર વિરુદ્ધ હોય, તો તેઓ સાચા સ્મરણમાં નથી. હે રાજર્ષિ, જ્યાં અજ્ઞાનથી જન્મેલી શોક, મોહ, સ્નેહ કે ભય નથી, ત્યાં તારી અખંડિત વિદ્યા, અક્ષય ઔપશ્ય અને ઈશ્વરત્વ ક્યાં જાય છે? જે વિદ્વાનો ભગવાનના ચરણસેવાને પામે છે અને આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, તેઓ અનાદિ મોહને નષ્ટ કરી પોતાના અનંત ઔપશ્યને પ્રાપ્ત કરે છે—એવા પરમપદ પ્રાપ્ત વિદ્વાનને ભ્રાંતિ કેવી રીતે સ્પર્શી શકે? પછી, શાલ્વે અનેક શસ્ત્રોથી હુમલો કર્યો ત્યારે, પરાક્રમી કૃષ્ણે તેને તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ કર્યો, તેનું કવચ, ધનુષ્ય અને મુકુટ તોડી નાખ્યું અને તેના દુશ્મન સૌભા નગરીને ગદાથી ચૂરચૂર કરી નાખી. કૃષ્ણની ગદાથી પીડાયેલી સૌભા નગરી હજારો ટુકડામાં પાણીમાં પડી ગઈ. શાલ્વે તેને છોડીને ગદા ઉપાડી, જમીન પર ઊભો રહી, ઝડપથી અચ્યુત પર હુમલો કર્યો. શાલ્વે ગદા લઈને ધસી આવ્યો ત્યારે, કૃષ્ણે તીક્ષ્ણ બાણથી તેનો હાથ કાપી નાખ્યો. પછી તેમણે પોતાનું અદ્ભુત ચક્ર ઉઠાવ્યું, જે પ્રલયકાળના સૂર્ય જેવી તેજસ્વી હતી, અને સૌભા સમાન તેજસ્વી શાલ્વના શિરને કપાઈ નાખ્યું—જેમ ઇન્દ્રે વજ્રથી વૃત્રાસુરનો સંહાર કર્યો હતો. મનુષ્યોમાં ‘હાય! હાય!’ના ઉચ્ચાર થવા લાગ્યા. જ્યારે એ દુષ્ટ શાલ્વ પડી ગયો અને સૌભા નગરી નષ્ટ થઇ, ત્યારે આકાશમાં દેવતાઓએ દુન્દુભિ વગાડ્યા. દંતવક્ર, પોતાના મિત્રના વેર લેવા, ક્રોધે ભરાઈ આગળ આવ્યો. આ રીતે, દશમ સ્કંધના બીજા ભાગના સત્તોત્તર અધ્યાયમાં ‘શાલ્વવધ’ નામે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. પછી, દંતવક્ર અને વિદુરથનો સંહાર અને બલરામદ્વારા સૂતના શિરચ્છેદથી અઠ્ઠોત્તર અધ્યાય આરંભે છે. શુકદેવજી કહે છે: શિશુપાલ, શાલ્વ, પૌંડ્રક વગેરેના દુષ્ટતાપૂર્વક મૃત્યુ પછી પણ, કૃષ્ણે તેમને પરમ મિત્રત્વથી મળ્યા. પછી એક જ પદાતી, ભયંકર ક્રોધમાં, ગદા લહેરાવતો, ધરતીને ધ્રુજાવતો, અત્યંત બળશાળી, મહારાજ, આગળ વધતો દેખાયો. તેને આવતાં જોઈને, કૃષ્ણે તત્કાળ પોતાની ગદા પકડી, રથ પરથી કૂદી પડ્યા અને જેમ દરિયો કિનારે મળે છે તેમ સામનો કર્યો. કરૂષ રાજાએ ગદા ઉંચકી, અભિમાનપૂર્વક મુકુન્દને કહ્યું: "મારે અતિસૌભાગ્યે આજે તને જોવા મળ્યું છે." "તું અમારો માસા છે, કૃષ્ણ, છતાં તું તારા મિત્ર અને સગાને મારી નાખવા માંગે છે; તેથી, હે મૂર્ખ, હું તને વજ્ર સમાન ગદાથી મારી નાખીશ." "પછી હું મારા ઋણમાંથી મુક્ત થઈ જઈશ, હે મિત્ર, જેમ શરીરમાં રહેલી બીમારીનો નાશ કરી દે છે તેમ." આ રીતે, દુર્બળ વચનો વડે કૃષ્ણને ઉશ્કેર્યો અને સિંહની જેમ ગર્જના કરીને ગદાથી તેમના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો. યુદ્ધભૂમિમાં ગદાથી ઘાયલ થયાના છતાં યાદવશ્રેષ્ઠ કૃષ્ણ અડગ રહ્યા; અને પોતે પોતાની કૌમોદકી ગદા વડે દંતવક્રના છાતી પર પ્રહાર કર્યો.