શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શુકદેવજી કહે છે: અનેક મહાન રાજાઓ જેમ કે હરિશ્ચંદ્ર, રંતિદેવ, શિબિ, બલિ, એક શિકારી અને એક કબૂતર—એમણે નાશવાન વસ્તુઓનો ત્યાગ કરીને શાશ્વતને પ્રાપ્ત કર્યું છે. આ પ્રસંગે, રાજા જરાસંધે પોતાના મહેમાનોને અવાજ, રૂપ અને ધનુષ્યની ડોરીના નિશાનવાળી હથેળીઓ પરથી ઓળખી લીધા, કારણ કે તે તેમને અગાઉ જોઈ ચૂક્યો હતો. રાજા મનમાં વિચારવા લાગ્યા: ‘‘આ રાજવંશના સગા બ્રાહ્મણોના લક્ષણ ધરાવે છે; હું એમને દાનમાં પોતાનું શરીર—even જેવું છોડવું અત્યંત મુશ્કેલ છે—પણ આપી દઈશ.’’ રાજાએ વિચાર્યું કે બલિ રાજાની ખ્યાતિ આજે પણ ચારે દિશા પ્રસિદ્ધ છે, કારણ કે જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ બ્રાહ્મણવેશમાં આવીને બલિનું સર્વસ્વ લઈ લીધું, ત્યારે પણ બલિએ બધું અર્પણ કરી દીધું. ઈન્દ્રનું સામ્રાજ્ય મેળવવાની ઈચ્છાથી વિષ્ણુએ બ્રાહ્મણ બનીને દૈત્યરાજ બલિ પાસેથી આખી પૃથ્વી મેળવી લીધી—બલિએ જાણતાં અને સંયમ રાખતાં પણ બધું આપી દીધું. રાજા કહે છે: ‘‘ક્ષત્રિયના સગા શરીરથી શું લાભ, જો તે માત્ર બ્રાહ્મણોની સેવા માટે જ જીવે? જ્યારે અહીં શરીર છૂટી જાય છે, ત્યારે મહાન યશ મળે છે.’’ આવી ઉન્નત ભાવના સાથે, રાજા જરાસંધે શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુન અને ભીમસેનને કહ્યું: ‘‘હે બ્રાહ્મણો, તમારી ઇચ્છા કહો; હું તો જરૂર પડે તો મારો માથું પણ દાનમાં આપી દઈશ.’’ ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણે કહ્યું: ‘‘હે રાજન, જો તમે યોગ્ય માનો તો અમને યુદ્ધ આપો—અમે માત્ર યુદ્ધ જ માંગીએ છીએ, રાજવંશીઓ સાથે જંગ કરવા આવ્યા છીએ.’’ કૃષ્ણે ઓળખાણ આપી: ‘‘આ છે ભીમસેન, અને તેનો ભાઈ છે અર્જુન. હું કૃષ્ણ, તેમનો મામા અને તારો શત્રુ છું.’’ આ સાંભળી, મગધના રાજા જરાસંધે ઉંચા અવાજે હસીને ગુસ્સામાં કહ્યું: ‘‘તો, હે મૂર્ખો, હું તમને યુદ્ધ આપું છું.’’ જરાસંધે કૃષ્ણને સંબોધીને કહ્યું: ‘‘હું તારી સાથે યુદ્ધ કરતો નથી, કેમ કે તું તો પોતાનું શહેર, મથુરા, છોડી દરિયાકાંઠે ગયા હતો; તારી વીરતા શંકાસ્પદ છે.’’ પછી તેણે અર્જુન વિશે કહ્યું: ‘‘આ ઉંમરમાં તો મારો સમાન છે, પણ શક્તિમાં નહિ; અર્જુન તો યુદ્ધ માટે યોગ્ય નથી, પણ ભીમ મારી બરાબરી કરી શકે છે.’’ આવી રીતે કહીને, જરાસંધે એક મોટી ગદા ભીમસેનને આપી, પોતે બીજી ગદા લઈ શહેર બહાર નીકળ્યો. પછી એ બે મહાવીરોએ મેદાનમાં સામસામે ભીડ કરી; બંને યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત થઈ, એકબીજાને વીજળી જેવી ગદાઓથી ઘા કરતાં. તેમના યુદ્ધની ભવ્યતા એવી હતી કે તેઓ નૃત્યમંચ પર નૃત્ય કરતા હોય એમ વામ અને દક્ષિણ તરફ ગતિ કરતા. તેમની ગદાઓ ટકરાતી ત્યારે વીજળીના ડંકો જેવી ગર્જના થતી, જાણે હાથીઓના દાંત અથડાતા હોય. ભીમ અને જરાસંધે ગદાઓથી એકબીજાના ખભા, પટ, પગ, ઘૂંટણ અને માથા પર ઘા કર્યા અને ગદાઓ તૂટી ગઈ, જાણે બે જ્વલંત હાથીઓ લડતાં હોય ત્યારે વૃક્ષની ડાળીઓ તૂટી જાય. પછી, બંને ગુસ્સામાં આવીને લોખંડ જેવી મુઠીઓથી એકબીજાને મારવા લાગ્યા; તેમની તાળીઓએ વીજળી જેવી ગર્જના પેદા કરી. બંને સમકક્ષ કુશળતા, શક્તિ અને ઉર્જા ધરાવતા હતા, અને યુદ્ધ એટલું જબરદસ્ત હતું કે, કોઈનો જોર ઘટતો નહોતો, અને યુદ્ધમાં અંતર દેખાતું નહોતું. આ રીતે, મહારાજ, તેઓ યુદ્ધ કરતા કરતા સત્તાવીસ દિવસ વીતી ગયા, અને તેમના મિત્રો રાત્રે બાજુએ ઉભા રહ્યા. એક દિવસ, વૃતોદર ભીમે પોતાના મામા કૃષ્ણને કહ્યું: ‘‘હે માધવ, હું જરાસંધને યુદ્ધમાં હરાવી શકતો નથી.’’ કૃષ્ણ, દુશ્મનનું જન્મ અને મૃત્યુ જાણતા અને એનું જીવન જરા નામની સ્ત્રીના જોડાણથી ટક્યું છે એ જાણીને, પાર્થને પોતાની શક્તિ આપી, અને વિચાર્યું કે શું કરવું. કૃષ્ણે એક ઉપાય વિચાર્યો અને ભીમને સંકેત આપ્યો—એક ડાળીને ફાડી બતાવી. આ સંકેત સમજીને, ભીમે જરાસંધને પગથી પકડી જમીન પર પછાડ્યો. પછી એક પગ તેના દુશ્મનના પગ પર મૂકી, બીજા પગને હાથથી પકડી, જાણે મહા હાથી ડાળ તોડી નાખે એમ, જરાસંધને ગાંડીયે ફાડી નાખ્યો. લોકોએ જોયું કે જરાસંધનું શરીર બે ભાગમાં વિભાજિત થયું—એક ભાગમાં એક પગ, જાંઘ, વૃષણ, નિતંબ, પીઠ, છાતી અને ખભો; બીજા ભાગમાં એક હાથ, આંખ, ભ્રૂ અને કાન. જ્યારે મગધના રાજા જરાસંધના મૃત્યુ થયા, ત્યારે મહાન કલરવ થયો; ભીમ અને વિજયી, અપરાજિત શ્રીકૃષ્ણ તથા અર્જુનનું સૌએ સન્માન કર્યું. ભગવાન કૃષ્ણ, સર્વજીવોના સર્જક અને સ્વયં નિયંત્રિત, જરાસંધના પુત્ર સહદેવનો મગધ પર રાજતિલક કર્યો અને જરાસંધે કેદમાં રાખેલા રાજાઓને મુક્ત કર્યા. આ રીતે દશમ સ્કંધના બીજા ભાગની બાવનાવીસમી અધ્યાય, ‘‘જરાસંધવધ’’ પૂર્ણ થાય છે. પછી, શુકદેવજી કહે છે: જરાસંધે કેદમાં રાખેલા સોળ હજાર આઠસો રાજાઓ, જે યુદ્ધમાં હારીને પર્વતની ગુફામાં કેદ હતાં, ગંદા કપડાં અને ધૂળથી ભયંકર હાલતમાં બહાર આવ્યા. ભૂખથી દુર્બળ, મુખ સુકાઈ ગયેલા અને કેદની પીડાથી ત્રસ્ત, રાજાઓએ સામે કૃષ્ણને જોયા—કાળી કાય, પીળા વસ્ત્ર ધારણ કરેલા. તેમણે કૃષ્ણને શ્રીવત્સ ચિહ્ન, ચાર ભુજાઓ, કમળ જેવા લાલચટાક આંખો, સુંદર મુખ, ચમકતા મકરાકૃતિ કાનના કુંડળ સાથે જોયા. કૃષ્ણના હાથમાં કમળ, ગદા, શંખ અને ચક્ર હતાં; માથે મુગટ, ગળામાં હાર, હાથમાં કંગણ, કમરમાં કટિબંધ, ભુજાબંધ—all સુંદર આભૂષણોથી સજ્જ. તેમના ગળામાં શ્રેષ્ઠ રત્ન, વનમાલા શોભતી હતી; રાજાઓએ આંખે તેમને પીધા, જાણે જીભથી સ્વાદ લેતા હોય એમ. એમને નાકે સુગંધ માણી, હાથમાં ભરાવા માંગ્યા; પાપમુક્ત થઈ, સૌએ શ્રીહરિના ચરણોમાં મસ્તક ઝુકાવ્યું. કૃષ્ણના દર્શનથી રાજાઓને કેદની પીડા ભૂલી ગઈ; સૌએ હાથ જોડીને હૃષીકેશની સ્તુતિ કરી. રાજાઓએ કહ્યું: ‘‘દેવોના દેવ, અવિનાશી, આશ્રય લેનારના દુઃખ દૂર કરનાર ભગવાન, તમને નમસ્કાર! હે કૃષ્ણ, અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ—આ ભયંકર જન્મમરણના ચક્રથી કંટાળી ગયા છીએ, અમને રક્ષો.’’ ‘‘હે મધુસૂદન, અમારો રાજ્ય જરાસંધના હાથે જતું રહ્યું, એમાં અમારે તમારો દોષ માનતો નથી; હે પ્રભુ, અમારે માટે તમારી કૃપા જ મુખ્ય છે.’’ ‘‘રાજા જ્યારે પોતાના વૈભવ અને સત્તાથી ગર્વિત થાય છે, ત્યારે સાચું કલ્યાણ પ્રાપ્ત થતું નથી; તમારી માયાથી મોહિત થઈ, તે નાશવાન સંપત્તિને અડગ માને છે.’’ ‘‘જેમ બાળકો મૃગજળમાં પાણી દેખે છે, તેમ જ વિવેકશૂન્ય મનુષ્યો મૃગમાયાને વાસ્તવિકતા માને છે.’’ આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ‘‘જરાસંધવધ’’ અધ્યાય અને પછીના પ્રસંગો પૂર્ણ થાય છે, જેમાં ભગવાન કૃષ્ણે દૈત્યરાજ જરાસંધનું વધ કરીને અનેક રાજાઓને મુક્ત કર્યા અને તેમને પોતાના દિવ્ય દર્શનથી પરમ આનંદ અને શાંતિ આપી.