શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યાત્રાના માર્ગ પર સુગંધિત હાથીઓના જળથી છંટકાવ કરવામાં આવ્યો હતો, રંગબેરંગી ધ્વજાઓ, સુવર્ણ દ્વાર અને ભરેલા કલશોથી શોભિત માર્ગે નવા વસ્ત્રો, અલંકારો અને ફૂલોની વણઝારથી સજ્જ પુરુષો અને સ્ત્રીઓની ભીડ હતી. સર્વત્ર સુગંધ પ્રસરી રહી હતી અને આખું શહેર તેજસ્વી બની ગયું હતું. રાજધાનીના ઘરો સુંદર રીતે શણગારવામાં આવ્યા હતા, deren દ્વાર પર તેજસ્વી દીવાઓ પ્રગટાવવામાં આવ્યા, ચોખા અને ફૂલોથી પૂજન કરવામાં આવ્યું, છત પર સુવર્ણ કલશો અને ચાંદીના મોટા કળશો મુકવામાં આવ્યા હતા. આ શોભાએ સમગ્ર શહેરને દિવ્ય જ્યોતિથી ભરપૂર કરી દીધું હતું. જ્યારે શહેરમાં સમાચાર ફેલાયા કે સર્વેની આંખોને તૃપ્ત કરતી, દર્શનયોગ્ય વ્યક્તિ આવી છે, ત્યારે યુવાન સ્ત્રીઓ ઉત્સાહથી પોતાના વાળ ખુલ્લા રાખી, વસ્ત્રો પણ અર્ધવિખુલ્લા છોડી, ઘરકામ અને પતિઓને પથારીમાં છોડી, રાજમાર્ગે રાજાને જોવા દોડી આવી. એ સ્થળે, જ્યાં હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિ સૈનિકોની ભીડ હતી, એ સ્ત્રીઓએ, પોતાના ઘરની ઝરખાંમાંથી કૃષ્ણને તેમની પત્નીઓ સાથે જોઈ, મનમાં તેમને અંકલાવી, સ્મિતભરી નજરોથી પુષ્પવૃષ્ટિ કરીને હર્ષપૂર્વક આવકાર આપ્યો. મુકુંદની પત્નીઓ માર્ગ પર દેખાતાં, સ્ત્રીઓએ એકબીજાને કહ્યું: “ચંદ્ર પાસે તારાઓ જેવું, એમ તેઓ કૃષ્ણ સાથે છે તો તેમને શું અછત રહી? પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કૃષ્ણની નજર, તેમના મુગ્ધ સ્મિત અને રમુજી દ્રષ્ટિથી તો આનંદનું મહોત્સવ જ સર્જાય છે.” શહેરના નાગરિકો શુભ સામગ્રી લઇને આવ્યા અને શ્રેષ્ઠ નાગરિકોએ, પાપમુક્ત થઈ, યથાવિધિ કૃષ્ણનું પૂજન કર્યું. મુકુંદને અંત:પુરની સ્ત્રીઓએ પ્રેમ અને શ્રદ્ધા ભરેલી આંખોથી હર્ષભેર આવકાર્યો અને તે રાજમહેલમાં પ્રવેશ્યા. પ્રિથા, જે કૃષ્ણના પિતૃબાંધવ અને ત્રણેય લોકના સ્વામી છે, તેમને જોઈને પ્રેમથી ભરેલા હ્રદયથી પથારી પરથી ઊભી રહી અને પોતાની વહુઓ સાથે તેમને હૃદયપૂર્વક અંકલાવી લીધા. રાજાએ ભગવાન ગોવિંદને સન્માનપૂર્વક પોતાના ઘરે લાવ્યા, પણ આનંદથી અભિભૂત થતાં તેઓ પૂજાની બાકી રહેલી વિધિઓ પણ ભૂલી ગયા. કૃષ્ણે પોતાની પિતૃમાતા, માતૃમાતા અને ગુરુઓને વંદન કર્યું; અને તેમને પણ કૃષ્ણ અને તેમની બહેન દ્વારા આવકાર મળ્યો. સાસુના સંકેતથી, કૃષ્ણ તથા કૃષ્ણની તમામ પત્નીઓએ રૂક્મિણી, સત્યા, ભદ્રા અને જામ્બવતીને સન્માન આપ્યું. તેમણે કાલિન્દી, મિત્રવિંદા, શૈબ્યા, નાગ્નજિતિ અને અન્ય પાવન સ્ત્રીઓને પણ વસ્ત્રો, ફૂલો, અલંકાર વગેરેથી સન્માનિત કર્યા. મહારાજ યુધિષ્ઠિરે જનાર્દન તથા તેમના સૈન્ય, સેવકો અને પત્નીઓનું પુન: પુન: સન્માનપૂર્વક আত્થિત્ય કર્યું. કૃષ્ણે અર્જુન સાથે મળીને ખાંડવવન દહન કરીને અગ્નિદેવને પ્રસન્ન કર્યા હતા અને માયા દાનવને મુક્ત કર્યો હતો, જેના દ્વારા રાજાએ દિવ્ય સભાગૃહનું નિર્માણ કરાવ્યું. કૃષ્ણ અનેક મહિના સુધી ત્યાં રહ્યા, રાજાને પ્રસન્ન કરવા માટે અર્જુન સાથે રથમાં ફર્યા, અને વીર યોદ્ધાઓથી ઘેરાયેલા રહ્યા. આ રીતે શ્રીમદ ભાગવતમાં દશમ સ્કંધના બીજા ભાગના એકોતેરમા અધ્યાય “કૃષ્ણનું ઇન્દ્રપ્રસ્થગમન” પૂર્ણ થાય છે. શુકદેવજી કહે છે: એક વખત સભામાં, જ્યાં આસપાસ ઋષિઓ, બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો તથા તેમના ભાઈઓ બેઠા હતા, ત્યાં યુધિષ્ઠિર આરામથી બેઠા હતા. શિક્ષકો, કુળના વડીલો, સંબંધીઓ અને પરિવારજનોએ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા, તેમણે આ રીતે કહ્યું. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: “હે ગોવિંદ! હું રાજસૂય યજ્ઞ દ્વારા તમારી મહિમાથી પૂજન કરવા ઇચ્છું છું. હે પ્રભુ, કૃપા કરીને આ આયોજન કરો.” “જે લોકો સતત તમારા પગલાની પાંખે ચાલે છે, તમને ધ્યાન કરે છે, પવિત્રતા સાથે ભજન કરે છે અને અશુભતાને નાશ કરે છે, હે કમળનાભ, તેઓ સંસારથી મુક્તિ પામે છે; જો તેમને આશીર્વાદ જોઈએ, તો તે પણ આપો, કેમ કે બીજું કોઈ આપી શકતું નથી.” “હે દેવાધિદેવ, તમારા કમળચરણોની સેવા દ્વારા આ જગત તેના ફળને અહીં જોઈ શકે. જે તમારી ઉપાસના કરે છે અને જે નથી કરતા, બંનેમાં, હે મહાબળશાળી, કુરુ અને શ્રિંજયોની સાચી સ્થિતિ પ્રગટ કરો.” “તમારે, સર્વાત્મા અને સમદૃષ્ટિ ધરાવનારા માટે, પોતાનામાં અને બીજામાં કોઈ ભેદ નથી; તમે સ્વાનંદમાં સ્થિત છો. કલ્પવૃક્ષની જેમ, તમારી કૃપા સેવા મુજબ જ મળે છે, બીજું કદી નહીં.” ભગવાને કહ્યું: “હે રાજા, દુશ્મનવિનાશક, તમારો સંકલ્પ યોગ્ય છે; તેના કારણે તમારી શુભ ખ્યાતિ સમગ્ર લોકમાં પ્રસરે છે.” “આ મહાયજ્ઞ ઋષિઓ, પિતૃઓ, દેવતાઓ, મિત્રો—even અમને—અને સર્વ પ્રાણીઓ દ્વારા ઇચ્છિત છે.” “તમારે સર્વ રાજાઓને જીતીને, જગતને વશમાં કરીને, સર્વ સામગ્રી ભેગી કરીને મહાયજ્ઞ કરો.” “હે રાજા, તમારા ભાઈઓ લોકપાલોના અંશથી જન્મેલા છે. તમે આત્મસંયમથી મને પણ જીત્યા છો; જે આત્મસંયમી નથી, તેઓ મને કદી જીતી શકતા નથી.” “આ જગતમાં શક્તિ, યશ, સંપત્તિ કે ઐશ્વર્યમાં મને કોઈ પાર નથી—even દેવતાઓને પણ નહીં, તો પછી મનુષ્યોની વાત જ શું!” શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના વચનો સાંભળી યુધિષ્ઠિરના ચહેરા આનંદથી ખિલી ઉઠ્યા, અને તેમણે વિષ્ણુશક્તિથી સશક્ત થયેલા પોતાના ભાઈઓને દિશાઓ જીતવા મોકલ્યા. તેમણે સહદેવને શ્રિંજયો સાથે દક્ષિણ દિશામાં, નકુલને પશ્ચિમમાં, અર્જુનને ઉત્તર દિશામાં, અને ભીમને મત્સ્ય, કૈકય અને મદ્ર દેશ સાથે પૂર્વ દિશામાં મોકલ્યા. આ પાંડવો દરેક દિશાના રાજાઓને પોતાના બળથી જીતીને અजातશત્રુ યુધિષ્ઠિર પાસે યજ્ઞ માટે અપરંપાર ધન લઈને આવ્યા. જ્યારે જાણવા મળ્યું કે જરાસંધ અજીત છે, ત્યારે રાજા વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે હરિએ ઉદ્ધવ દ્વારા અગાઉ જણાવેલ ઉપાય કહ્યો. ભીમસેન, અર્જુન અને કૃષ્ણ—બ્રાહ્મણોની જેમ ચિહ્ન ધારણ કરીને—ગિરિવ્રજ ગયા, જ્યાં બૃહદ્રથપુત્ર જરાસંધ રહેતો હતો. યોગ્ય સમયે તેઓ ગૃહસ્થના ઘરમાં પ્રવેશ્યા અને બ્રાહ્મણોની જેમ વર્તન કર્યું. “હે રાજા, દૂરથી આવેલા યાચકો મહેમાન તરીકે આવ્યા છે. હે ધન્ય, અમને જે જોઈએ છે તે આપો.” “ધૈર્યવાન માટે શું અસહ્ય છે? અધર્મી માટે શું અયોગ્ય છે? દાનવીર માટે શું અપ્રદાન છે? સમદૃષ્ટિ ધરાવનાર કરતાં શ્રેષ્ઠ કોણ?” “જે પોતે સમર્થ હોવા છતાં, નાશવાન શરીરથી ચિરંજીવ યશ પ્રાપ્ત કરતો નથી, તે ખરેખર દયનીય કહેવાય.” “હરિશ્ચંદ્ર, રંતિદેવ, શિબી, બલિ, વણકટો, કબૂતર—ઘણે લોકોએ નાશવાનથી શાશ્વત પ્રાપ્ત કર્યું છે.” શુકદેવજી કહે છે: તેમની વાણી, રૂપ અને ધનુષ્યના દાગવાળા હાથ જોઈને, જરાસંધે રાજવી મહેમાનોને ઓળખી લીધા અને વિચાર કર્યો. “આ રાજકુળના સંબંધીઓ બ્રાહ્મણના રૂપમાં આવ્યા છે; હું તેમને—even પોતાનું જીવન, જે આપવું મુશ્કેલ છે—દાનમાં આપીશ.” “વિષ્ણુએ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને બલિ રાજાને સર્વ સંપત્તિથી વિમુક્ત કર્યા પછી પણ, બલિનું પવિત્ર અને વ્યાપક યશ સર્વ દિશામાં પ્રસિદ્ધ રહ્યું છે.” આ રીતે શ્રીમદ ભાગવતના મહાપુરાણમાં, કૃષ્ણના ઇન્દ્રપ્રસ્થગમનથી લઈને જરાસંધ વિજય સુધીની દિવ્ય ઘટના અનુક્રમણિક અને ભાવથી વર્ણવાઈ છે.