શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીકૃષ્ણે પોતાના સ્ત્રીઓ, પુત્રો અને સેવકોને વિદાય આપી, સંકર્ષણ અને યદુરાજ—શત્રુહંતા—ને પ્રણામ કરીને, પોતાના રથ પર આરૂઢ થયા. એ રથ પર ગરુડ ચિહ્ન વિલસતું હતું અને સારથીએ તેને હાજર રાખ્યું હતું. ત્યારબાદ, પોતાના રથાધિપતિઓ, હાથીઓ, પદાતિ અને અશ્વસેનાથી ઘેરાયેલા શ્રીકૃષ્ણે વિજય યાત્રા શરૂ કરી. ચારેય દિશાઓમાં મૃદંગ, નગરા, શંખ અને તુરીના ઘોષથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું. પવિત્ર અને સુશોભિત વસ્ત્રો, આભૂષણો, સુગંધિત દ્રવ્ય અને હારોથી અલંકૃત સ્ત્રીઓએ પોતાના પુત્રો સાથે અચ્યૂત—પતિ—નો અનુસરણ કર્યું. તેઓ સોનાની પલંકીઓ અને રથોમાં બેઠા હતા અને તલવાર-ઢાલથી સજ્જ રક્ષકો દ્વારા સુરક્ષિત હતા. પુરુષો, ઊંટ, ગાય, ભેંસ, ગધેડા, ઘોડા, રથ, હાથી, સેવકો અને રાજમહિલાઓ—all their belongings with them—સૌએ ચારે બાજુથી યાત્રા આરંભી. સેનાના ધ્વજ, છત્રી, વસ્ત્રછાયા, વિપુલ શસ્ત્રો, મણકાં, મુકુટ અને કવચોથી સજ્જ થઈ, તે સૂર્યની જેમ તેજસ્વી લાગતી હતી. તેની ધ્વનિ મહાસાગરમાં વાવાઝોડા જેવી ગુંજતી હતી. એ સમયે, મહર્ષિ, જે યદુનાથ દ્વારા સન્માન પામ્યા હતા, કૃષ્ણને હૃદયમાં સ્થિર કરીને, આકાશમાર્ગે વિદાય લઈ ગયા. તેમનું નિશ્ચય સાંભળીને, મુકુંદ—જે ભગવાનના દર્શનથી તૃપ્ત હતા—યોગ્ય અર્પણ લઈને આવ્યા. ભગવાન કૃષ્ણે રાજદૂતને આશ્વાસન આપતાં કહ્યું: "ડરશો નહીં, હે દૂત! તને આશીર્વાદ. હું મઘધનનો નાશ કરીશ." દૂત એ સંદેશ રાજાઓને પહોંચાડવા ગયો. રાજાઓએ પણ શૌરીના દર્શનનો લાભ લીધો, જેમને તેઓ મુક્ત કરવા ઈચ્છતા હતા. હરીએ અનર્ત, સૌવીર, મરુ અને વિનાશન પ્રદેશો પાર કર્યા; પર્વતો અને નદીઓ પાર કરીને શહેરો, ગામડાં અને ગૌશાળાઓ સુધી પહોંચ્યા. પછી મુકુંદે દૃશદ્વતી અને સરस्वતી નદીઓ પાર કરી, પંચાલ, પછી મત્સ્ય અને અંતે શક્રપ્રસ્થ પહોંચ્યા. શ્રીકૃષ્ણના આગમનના સમાચાર સાંભળીને, સર્વપ્રિય અને દુર્લભ દર્શનવાળા રાજાએ પોતાના ગુરુઓ અને મિત્રો સાથે આનંદપૂર્વક તેમને મળવા આવ્યા. ગીત, વાદ્ય અને બ્રાહ્મણોના મંત્રોચ્ચાર સાથે રાજા ઋષિકેશ પાસે પહોંચ્યા, જેમ કે પ્રાણ વાયુ પ્રાણમાં જોડાય છે, તેમ શ્રદ્ધાપૂર્વક. પાંડવે કૃષ્ણને જોઈને, દિલથી પ્રેમથી ભીની આંખે, પોતાના પ્રિય મિત્રને વારંવાર ભેટી embraced કર્યા. બંને હાથથી મુકુંદ—લક્ષ્મીપતિ—ને ભેટીને, રાજા દુ:ખ ભૂલી, પરમ આનંદમાં લીન થયા, આંખે આંસુ, શરીરે રોમાંચ, અને જગતની ચિંતા ભૂલી ગયા. ભીમ પણ આનંદથી પોતાના મામેરા ભાઈને ભેટી embraced થયા; અને દ્વિધા તથા યુધિષ્ઠિર પણ હૃદયપૂર્વક અચ્યૂતને ભેટી, આંખે આનંદના આંસુ વહાવ્યા. અર્જુને embraced કર્યા, દ્વિધાએ અભિવાદન કર્યું; કૃષ્ણે બ્રાહ્મણો અને વડીલોને યોગ્ય સન્માન આપ્યું. કૃષ્ણે કુરૂ, શ્રંજય, કૈકેય અને અન્ય વંશજોને પણ સન્માન આપ્યું—રથીઓ, ગાયક, ગંધર્વો, ઉપદેશકો. વાદ્ય, શંખ, નગરા, વીના, વાંસળી અને ગૌમુખી ધ્વનિ સાથે બ્રાહ્મણોએ કમલનેત્ર કૃષ્ણની સ્તુતિ કરી, નૃત્ય અને ગીતથી આનંદ વ્યક્ત કર્યો. મિત્રોથી ઘેરાયેલા, સૌના પ્રશંસાપાત્ર, શ્રીકૃષ્ણ અલંકૃત નગરમાં પ્રવેશ્યા. રસ્તા હાથીઓના સુગંધિત પાણીથી છાંટેલા, રંગબેરંગી ધ્વજ, સોનાના દ્વાર, પૂર્ણકળશોથી શોભિત હતા; નવા વસ્ત્ર, આભૂષણ, હારોથી સજ્જ પુરુષ-સ્ત્રીઓએ પવનમાં સુગંધ ભરી, શહેરને તેજસ્વી બનાવ્યું. શ્રીકૃષ્ણે શહેરમાં ઘરઘરનાં દ્વાર પર દીપક અને અર્પણોથી શોભિત, સુંદર ધ્વજ, છત પર સોનાના કલશ અને ચાંદીના શિખરો સાથે રાજધાનીને જોયા. જયારે સ્ત્રીઓએ જાણ્યું કે પુરુષોની આંખો માટે અમૃતરૂપ એવા કૃષ્ણ આવ્યા છે, ત્યારે તેઓ તાત્કાલિક ઘરકામ, પતિ અને શયનગૃહ છોડી, છૂટેલા વાળ અને અનાવૃત વસ્ત્રોથી રાજમાર્ગે દોડતી આવી. એ સ્થળે, જ્યાં હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિની ભીડ હતી, સ્ત્રીઓએ પોતાના ઘરોમાંથી કૃષ્ણ અને તેમના પત્નીઓને જોઈ, ફૂલોથી વર્ષા કરી, હૃદયથી embraced કર્યા અને સ્મિતભરી નજરે શ્રેષ્ઠ સ્વાગત કર્યું. માર્ગ પર મુકુંદની પત્નીઓને જોઈ, સ્ત્રીઓએ કહ્યું: "ચાંદની પાસે તારાઓ જેવી એ સ્ત્રીઓ—તેમને શું ઓછું છે? પુરુષોત્તમ કૃષ્ણના દર્શન, હાસ્ય અને રમણીય નજરથી તો આનંદનો ઉત્સવ જ સર્જાય છે." શહેરવાસીઓ શુભ અર્પણ લઈને આવ્યા અને શ્રેષ્ઠજનોએ પાપમુક્ત થઈ, શ્રેષ્ઠ રીતે કૃષ્ણનું પૂજન કર્યું. મુકુંદે આંતરમહેલની સ્ત્રીઓ દ્વારા આનંદપૂર્વક સ્વાગત પામ્યું, તેમનાં ચહેરા પ્રેમ અને શ્રદ્ધાથી ખીલી ઉઠ્યા, અને કૃષ્ણ રાજમહેલમાં પ્રવેશ્યા. પૃથાએ—કૃષ્ણને, પોતાના ભાઈના પુત્ર અને ત્રિલોકનાથને જોઈ, પ્રેમથી ભરપૂર હૃદયથી, પથથી ઊભી રહી, પૌત્રવધૂઓ સાથે embraced કર્યા. રાજાએ ભગવાન ગોવિંદને સન્માનપૂર્વક ઘરમાં લાવ્યા, પણ એટલા આનંદમાં હતા કે પૂજનની કઈ રીત બાકી રહી ગઈ, એ જ સમજાઈ ન શક્યું. કૃષ્ણે પિતૃઆઈ, માતૃઆઈ અને ગુરુઓને પ્રણામ કર્યા; અને પોતે પણ કૃષ્ણ અને બહેન દ્વારા સન્માન પામ્યા. સાસુના કહેવા પર, કૃષ્ણ તથા કૃષ્ણની તમામ પત્નીઓએ રુક્મિણી, સત્યા, ભદ્રા અને જાંબવતીનું સન્માન કર્યું. તેમણે કાલિન્દી, મિત્રવિંદા, શૈબ્યા, નાગ્નજિતી અને અન્ય પવિત્ર સ્ત્રીઓને પણ વસ્ત્ર, હાર, આભૂષણ વગેરેથી સન્માન આપ્યું. યુધિષ્ઠિરે જનાર્દન, તેમની સેના, સેવકો અને પત્નીઓને આરામદાયક વાસ આપ્યો અને પુન:પુન: આત્મીય સન્માન આપ્યું. પછી, કૃષ્ણે ફાલ્ગુન સાથે ખાંડવ વન અગ્નિદેવને તૃપ્ત કર્યું, અને માયાને મુક્ત કર્યા, જેમણે રાજાને દિવ્ય સભામંડપ બનાવ્યો. કૃષ્ણે રાજાને પ્રસન્ન કરવા માટે ઘણા મહિના સુધી ત્યાં વિતાવ્યા, ફાલ્ગુન સાથે રથમાં વિહાર કરતા અને યોદ્ધાઓથી ઘેરાયેલા. આ રીતે, શ્રીમદ ભાગવતના દશમ સ્કંધના બીજા ભાગના એકોતેરમા અધ્યાય—"કૃષ્ણનું ઇન્દ્રપ્રસ્થ યાત્રા"—નો સમાપ્તિ થાય છે. શુકદેવજી કહે છે: એકવાર, સભામાં, યજ્ઞ, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને પોતાના ભાઈઓથી ઘેરાયેલા યુધિષ્ઠિર બેઠા હતા. ગુરુઓ, કુળવૃદ્ધો, સગા-સંબંધી શ્રવણ કરતાં, યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: "હે ગોવિંદ! હું રાજસૂય યજ્ઞ દ્વારા તારી મહિમાથી ભગવાનનું પૂજન કરવા ઈચ્છું છું. હે પ્રભુ! કૃપા કરીને એનું આયોજન કરો. જે લોકો તારા પગલાંમાં સતત ચાલે છે, તારો સ્મરણ કરે છે, પવિત્ર ભજનો ગાય છે અને દુ:ખ દૂર કરે છે, હે કમલનાભ! તેઓ સંસારથી મુક્તિ પામે છે. જો તેઓ આશીર્વાદ ઈચ્છે, તો તારી પાસે જ માગે, બીજું કોઈ આપી શકે નહીં. હે દેવાધિદેવ! તારા કમલચરણસેવાને કારણે, જગત અહીં તેનું ફળ જોઈ શકે. તને પૂજનારા, નપૂજનારા અને બંને વચ્ચે, હે મહાબલવાન! કુરૂ અને શ્રંજયનો સાચો દરજ્જો જગત સમક્ષ પ્રગટ થવો જોઈએ.