શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

નારદજી, કૃષ્ણના યોગમાયાના અદભુત પ્રદર્શન અને મનુષ્યસમાન વર્તનને જોતા, હળવો સ્મિત કરીને હૃષીકેશ શ્રીકૃષ્ણને સંબોધી બોલ્યા: “હે ભગવાન! આપની યોગમાયા એવી છે કે મહાન યોગીઓ અને માયાવિ들도 તેને ઓળખી શકતા નથી. આપના ચરણસેવાથી જ તે પ્રકાશિત થાય છે. હવે આપની આજ્ઞા હોય તો હું તમારું યશથી ભરપૂર જગતભ્રમણ કરવા જઇશ, અને સર્વ જગતને પવિત્ર કરતા આપના રમણીય લીલાગાન ગાઇશ.” શ્રીકૃષ્ણે સ્નેહપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો: “પુત્ર, હું ગૃહસ્થધર્મના કર્તવ્યનો ઉપદેશક અને કર્તા છું. તેમના અનુમોદનથી જ આ લોકમાં પ્રવૃત્ત થયો છું. તેથી દુઃખ ન કર. હું ગૃહસ્થધર્મનું પાલન કરીને સર્વને પવિત્ર કરું છું.” શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગૃહસ્થધર્મના શુદ્ધ આચરણમાં લીન રહી, દરેક ગૃહમાં સર્વવ્યાપી રૂપે વર્તતા હતા. મુનિ નારદજી વારંવાર કૃષ્ણજીની અપરિમિત યોગમાયાના પ્રભાવને નિહાળી આશ્ચર્યચકિત અને ઉત્સુક બની ગયા. શ્રીકૃષ્ણે ધન, કામ અને ધર્મમાં મન લગાવતાં નારદજીનું યથાયોગ્ય સન્માન કર્યું, અને અંતે નારદજી પ્રસન્નচিত્તે માત્ર શ્રીકૃષ્ણને સ્મરણ કરતા વિદાય થયા. આ રીતે શ્રીનારાયણ, જે સર્વ જીવકલ્યાણ માટે માનવજીવન પંથને અપનાવનાર છે, તે પોતાની શક્તિએ પૃથ્વી પર વિહાર કરતા, પોતાની પસંદગીની સોળ હજાર રાનીઓ વચ્ચે, તેમની લજ્જાશીલ, સ્નેહભરી નજરો અને મૃદુ સ્મિતોથી ઘેરાયેલા આનંદથી વિહાર કરતા. ભગવાન શ્રીહરિ એ અહીં જે જે લિલાઓ કરી, જે સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ અને પ્રલયનું કારણ બને છે અને જેનું બીજું કોઈ ઉદ્દેશ્ય નથી—તેને જે ગાય, સાંભળે કે સ્વીકારે, તેના મુક્તિમાર્ગ પર ભગવાન પ્રત્યે ભક્તિ જન્મે છે. આ રીતે ‘કૃષ્ણના ગૃહસ્થજીવનના દર્શન’ નામના અધ્યાયનો પૂર્ણ થાય છે. પછી, શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે સવારે કુકડાં બોલવા લાગ્યા, ત્યારે વિયોગથી દુઃખી રાનીઓ પોતાના પતિના આલિંગનમાં આવી. પક્ષીઓ પણ જાગી ગયા, અને મંદારવનની શીતળ પવનથી પ્રેરાય, કૃષ્ણનું ગાન કરવા લાગ્યા. ક્ષણમાત્ર માટે વૈદર્ભી (રૂકમિણિ) પોતાના પ્રિયતમના આલિંગનથી વિયોગ સહન ન કરી શકી. બ્રહ્મમુહૂર્તે, શ્રીમાધવ ઉઠી, જળ સ્પર્શ કરી, નિર્મળ મનથી પોતાના આધ્યાત્મિક સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા, જે અંધકારથી પર છે. તે સ્વયંપ્રકાશ, અદ્વિતીય, અવિનાશી, અને સદા શુદ્ધ બ્રહ્મ છે; તેની ઉત્પત્તિ અને લય પોતાની શક્તિથી થાય છે અને તે આનંદરૂપ છે. પછી તેમણે શુદ્ધ જળથી સ્નાન કરીને, સ્વચ્છ વસ્ત્ર ધારણ કર્યા. શ્રેષ્ઠ કર્મ અનુસાર અગ્નિહોત્ર કર્યું, વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની પાસે બ્રહ્મના મંત્રો ઉચ્ચાર્યા. ઉગતા સૂર્યને અર્ઘ્ય આપ્યો, પોતાનાં અંગોને તૃપ્ત કર્યા, દેવ, ઋષિ, પિતૃ, વૃદ્ધો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરી. તેઓએ બ્રાહ્મણોને સોનાની સિંગવાળી, દૂધ આપતી, સુંદર, આરોગ્યસભર ગાયો અને મોતીની માળા પહેરેલી ગાયો દાનમાં આપી. દિન પ્રતિદિન બ્રાહ્મણોને ચાંદીના ખુરવાળી ગાયો, સુવર્ણવસ્તુઓ, કપડાં, મૃગચર્મ અને તલ પણ આપ્યા. પછી તેમણે ગાય, બ્રાહ્મણ, દેવ, વૃદ્ધો, ગુરૂ અને સર્વ જીવોને નમસ્કાર કર્યા, અને પોતાના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન શુભ વસ્તુઓનો સ્પર્શ કરી આશીર્વાદ મેળવ્યા. માનવકુલના આભૂષણ એવા શ્રીકૃષ્ણે પોતાના વસ્ત્ર, દૈવી આભૂષણ, સુગંધિત ઉંગણ અને પુષ્પમાળાઓ ધારણ કરી. અગ્નિ અને દર્પણનું દર્શન કર્યું, ગાય, વાછરડા, બ્રાહ્મણ અને દેવતાઓને દાન આપ્યું. રાજ્યના પ્રજાજનો અને અંતઃપુરની સ્ત્રીઓના મનની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી, તેમને પ્રસન્ન કર્યા અને આશીર્વાદ મેળવ્યા. પુષ્પમાળા, પાન અને ઉંગણો પ્રથમ બ્રાહ્મણોને, પછી મિત્રો, સેવકો અને પત્નીઓને આપ્યા, અંતે પોતે ઉપયોગમાં લીધા. એ સમયે, સૂતાએ સુશોભિત રથ લાવ્યું, જેમાં સુગ્રીવ વગેરે ઘોડા જોડાયેલાં હતાં, અને નમન કરીને ઉભો રહ્યો. શ્રીકૃષ્ણે રથચાલકના હાથ પકડીને, સત્યકી અને ઉદ્ધવ સાથે રથ પર આરૂઢ થયા. તેઓ પૂર્વ પર્વત પરથી ઉગતા સૂર્ય જેવાં તેજથી ઝગમગતા હતાં. અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ લજ્જાશીલ અને પ્રેમભરી નજરોથી તેમને નિહાળી રહી, અને મુશ્કેલીથી વિદાય આપી. શ્રીકૃષ્ણ હળવું સ્મિત કરતા, સૌના હૃદય હરી લેતાં, વિદાય થયા. બધા વૃષ્ણિ પરિવારના સભ્યો સાથે તેઓ સુધર્મા સભામંડપમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં બેઠેલા લોકો દુઃખની છ લહેરોથી મુક્ત રહે છે. શ્રીકૃષ્ણ સર્વોચ્ચ સિંહાસન પર બેસી, પોતાના તેજથી દિશાઓ પ્રકાશિત કરતાં, શૂરવીર યાદવોની વચ્ચે ચંદ્રમાની જેમ તેજસ્વી જણાતા હતા. ત્યાં, મુખ્ય ઉપાધ્યાય અને નૃત્યના ગુરૂઓ હર્ષ અને આનંદથી વિભિન્ન હાસ્ય અને નૃત્ય રજૂ કરતા; કલાકારો તાંડવ નૃત્ય કરતા. મૃદંગ, વીના, મુરજ, વાંસળી અને ઝાંઝના મધુર નાદ સાથે નૃત્ય અને ગીત ગાતા. સૂતા, માગધ અને વંદીજન સ્તુતિ પાઠ કરતા. કેટલાક બ્રાહ્મણો, જેઓ બ્રહ્મવિદ્યા જાણતા, પૂર્વના પુણ્યશાળી રાજાઓની કથાઓ વર્ણવતા. એ સમયે, રાજન, એક અજાણ્યા અને અદ્વિતીય રૂપના પુરુષ આવ્યા; દ્વારપાલોએ શ્રીકૃષ્ણને જાણ કર્યા અને તેમને અંદર લાવ્યા. એ પુરુષે શ્રીકૃષ્ણને કરજોડીને નમસ્કાર કરી, રાજાઓ પર આવી પડેલી જરાસંધની કેદની વેદનાની વાત સૌને સંભળાવી. જેઓ રાજાઓ જરાસંધના વિજયને સ્વીકારતા નહોતા, તેમને જોરપૂર્વક કેદ કરવામાં આવ્યા છે; ગિરિવ્રજમાં બે-બે દસ-હજારમાં રાજાઓ કેદ છે. એ રાજાઓએ કહ્યું: “હે કૃષ્ણ! હે અનંત આત્મા! શરણાગતોના ભયહર્તા! અમે સંસારમાંથી ડરીને, વિભાજિત મનથી, આપની શરણમાં આવ્યા છીએ. જગતમાં અધર્મ વ્યાપ્ત છે; છતાંયે, આપના ઉપાસનાર્થે જ આ ઘટના બની છે. અહીં જે પણ, ભલે તે શક્તિશાળી હોય, નિદ્રાહીનનો જીવન આશય એકાએક તોડી નાખે—એના પ્રણામ. હે ભગવાન! આપ ધર્મના રક્ષણ અને અધર્મના દમન માટે અવતરીત થયા છો. આપની આજ્ઞા કોણ ઉલ્લંઘી શકે? કે પોતાનાં કર્મોનું ફળ કોણ ભોગવી શકે? અમને ખબર નથી. રાજસુખ તો સ્વપ્ન જેવું છે, પરાધીન છે, સતત ભયથી પીડાય છે; આપણે આત્માનંદ છોડીને, જે આપથી સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે, દુઃખ ભોગવી રહ્યા છીએ—આપની માયાથી મોહિત થઈ, અમારું જીવન દુઃખમય છે. અત્યારે, હે ભગવાન! આપના ચરણો શરણાગતોનું દુઃખ દૂર કરે છે, અમને જરાસંધના કર્મોથી બંધાયેલા બંધનમાંથી મુક્ત કરો. આપ એકલાએ જ દસ હજાર હાથીની તાકાત ધરાવ છો; જેમ સિંહ પ્રાણીઓમાં રાજા હોય, તેમ, જેણે અમને મહેલમાં કેદ કર્યા હતા, તેને પણ આપ શમાવી દીધા. એ રાજા, જે જીતમાં આનંદ પામતો અને ગર્વથી ભરેલો હતો, તેને પણ આપે બાવીસ વાર યુદ્ધમાં પરાજિત કર્યો. હવે તે આપના લોકને પીડા આપી રહ્યો છે; હે અજય્ય, આપ યોગ્ય નિર્ણય લો.” આવી રીતે, શ્રીકૃષ્ણના ગૃહસ્થ જીવન અને તેમનાં દૈનિક દિવ્ય આચરણો, તથા રાજાઓની દુઃખકથા અને તેમની શરણાગતિનું વર્ણન થાય છે.