શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

દ્વારકાધીશ શ્રીકૃષ્ણના જીવનના વિવિધ દ્રશ્યોમાં, કોઈક જગ્યાએ તેઓ ઉદ્ધવ જેવા મંત્રીઓ સાથે પરામર્શ કરતા જોવા મળતા, તો બીજે પળે રાજમહેલની શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા જળક્રીડામાં મગ્ન દેખાતા. ક્યારેક તેઓ સુંદર રીતે સજાવટ કરેલી ગાયોને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દાન આપતા, તો ક્યાંક શુભ ઇતિહાસો અને પુરાણોનું શ્રવણ કરતાં. ક્યારેક ઘરગથ્થુ વાતાવરણમાં પોતાના પ્રિયજન સાથે રમૂજી વાતો કરીને હસતાં, તો બીજે ધર્મ, અર્થ અને કામના કાર્યોમાં વ્યસ્ત રહેતાં. ક્યારેક એકાંતમાં બેસીને પ્રકૃતિથી પર એવા પરમાત્માનું ધ્યાન કરતાં, તો ક્યાંક પોતાના ગુરુઓની સેવા અને તૃપ્તિ માટે ઉપહાર અર્પણ કરતાં. કેટલાક સ્થળે કેશ્વ treaties—મિત્રતા—સ્થાપિત કરતાં, તો બીજે યુદ્ધ કરતાં; ક્યાંક તેઓ બલરામજી સાથે મળીને સજ્જનોના કલ્યાણનો વિચાર કરતાં. યોગ્ય સમયે પોતાના પુત્રો અને પુત્રીઓને યોગ્ય વર-વધૂ સાથે વિવાહ કરાવી, તેમને યોગ્ય ધન-સંપત્તિ આપતાં. પુત્રો-પુત્રીઓના વિદાય અને ઉપનયન જેવા મહોત્સવોમાં શ્રીકૃષ્ણએ જે ભવ્યતા દર્શાવી, તેને જોઈને સમગ્ર જગત, યોગેશ્વરોના સ્વામી એવા ભગવાનના વૈભવથી ચકિત થઈ ગયું. ક્યારેક તેઓ શક્તિશાળી યજ્ઞો દ્વારા સર્વ દેવતાઓનું પૂજન કરતાં, તો બીજે ધર્મસાધન માટે કૂવા, બાગ, આશ્રમ વગેરે બનાવતાં. ક્યાંક સિંધુ ઘોડા પર આરૂઢ થઈ શ્રેષ્ઠ યાદવો સાથે શિકાર કરતાં, જ્યાં યજ્ઞાર્થે પ્રાણીઓનો વધ પણ થતો. કોઈક સમયે, ભગવાન યોગેશ્વર અદૃશ્ય સ્વરૂપે આંતઃપુર તથા અન્ય સ્થળોએ વિહરતા, વિવિધ ભૂમિકાઓનો અનુભવ કરવા માટે. આવી શ્રીકૃષ્ણની યોગમાયા અને માનવસમાન વર્તન જોઈ, ત્યારે નારદજી સ્મિતથી હૃષીકેશને સંબોધી કહ્યું: “હે ભગવાન! અમને તમારી યોગમાયા જાણીતી છે—જે મહામાયાવીઓ માટે પણ અદૃશ્ય છે—પણ યોગેશ્વરોના સ્વામીના ચરણોમાં સેવા દ્વારા તે પ્રકાશિત થાય છે. હવે મને અનુમતિ આપો, હે પ્રભુ! હું તમારી કીર્તિથી ભરપૂર લોકોમાં જઈશ અને તમારા રમણીય, પાવન લીલાઓનું ગાન કરતો ફરિશ.” ભગવાને ઉત્તર આપ્યો: “હું ગૃહસ્થ ધર્મના કાર્યોનું ઉપદેશક અને અનુયાયી છું; તેમનું અનુમોદન લઈને જ કાર્ય કરું છું. આ રીતે જગતને શિખવાડું છું—મારો શોક ન કર, પુત્ર!” શુકદેવજી કહે છે: શ્રીકૃષ્ણે ગૃહસ્થાશ્રમના શુદ્ધ ધર્મોનું પાલન કરતાં, દરેક ગૃહમાં સર્વવ્યાપી પરમાત્માની ઉપસ્થિતિ અનુભવતા. કૃષ્ણની અપરિમિત યોગમાયાના પુન:પુન: દર્શનથી, મહર્ષિ નારદ આશ્ચર્યચકિત અને ઉત્સુક થઈ ગયા. પછી, શ્રીકૃષ્ણે ધર્મ, અર્થ અને કામમાં મન લગાવી પૂરેપૂરી આદરપૂર્વક નારદજીનું સન્માન કર્યું, અને તેઓ પ્રસન્નચિત્તે, કૃષ્ણને સ્મરીને વિદાય થયા. આ રીતે, સર્વજીવોના કલ્યાણાર્થે અવતાર લીધેલા નારાયણ, મનોહર, સંકોચી, હસતાં અને સ્નેહભરી નજરોથી ઘેરાયેલા, પોતાના ૧૬ હજાર પસંદગીની પત્નીઓમાં આનંદપૂર્વક વિહાર કરતા. હરિએ અહીં જે જે કાર્ય કર્યા—જે જગતની ઉત્પત્તિ અને લયના કારણ છે અને જેનું બીજું કોઈ હેતુ નથી—તે જે કોઈ ગાયે, સાંભળે અથવા સ્વીકાર કરે, તેમાં ભગવાન પ્રત્યે ભક્તિ અને મોક્ષમાર્ગ પર પ્રવૃત્તિ થાય છે. અને આમ, ‘કૃષ્ણના ગૃહસ્થ જીવનના દર્શન’ નામે ભાગવતના દશમ સ્કંધના ભાગ-૨માં ઉન્નાસીમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. પછી, શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે પ્રભાત થવાનું થયું, મોરના બોળ અને કૂકથી, કૃષ્ણપત્નીઓ પતિના વિયોગથી વ્યાકુળ થઈ, તેમના અંકમાં શરણ થઈ. પંખીઓ જાગી, મંદારવનની સુગંધિત પવનથી પ્રેરાઈ, કૃષ્ણનું ગાન કરતા જાણે તેમ લાગતું. વિદર્ભરાજકુમારી (રુક્મિણી) થોડા ક્ષણ માટે પણ પોતાના પ્રિય પતિથી વિયોગ સહન કરી શકી નહીં, કારણ કે તે કૃષ્ણના બાહુપાશમાં હતી. બ્રહ્મમુહૂર્તે, શ્રીમાધવ જાગ્યા, જળસ્પર્શ કરીને, નિર્મળ મનથી, પોતે જ અંધકારથી પર એવા પરમાત્માનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા. એ પરમાત્મા—જે સ્વયંપ્રકાશી, એકમાત્ર, અવિનાશી, સદાકાળ શુદ્ધ, બ્રહ્મરૂપ છે—જગતની ઉત્પત્તિ અને પ્રલય પોતાના શક્તિથી કરે છે અને Bliss પણ પોતાની શક્તિથી પ્રગટ કરે છે. પછી, શુદ્ધ જળમાં યથાવિધિ સ્નાન કરીને, શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરીને, શ્રેષ્ઠ કર્મોનું પાલન કર્યું; અગ્નિને અર્પણ આપ્યું, મૌનથી બ્રહ્મનું જાપ કર્યું. ઉગતા સૂર્યને પ્રણામ કરીને, પોતાની જ આત્મા તથા દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ, વૃદ્ધો અને બ્રાહ્મણોનું પૂજન કર્યું—સ્વયં સંયમિત રહીને. દરરોજ, બ્રાહ્મણોને સોનાની શિંગવાળી, સુંદર, દૂધ આપતી, સ્વસ્થ, વાછરડાવાળી, મણિ-માળાધારી ગાયો અને ઉત્તમ વસ્ત્રો દાન આપતા. તેમજ, ચાંદીથી શોભતા ખુરવાળી ગાયો, સુતરાઉ, મૃગચર્મ અને તિલ પણ દાન આપતા. પછી, ગાય, બ્રાહ્મણ, દેવ, વૃદ્ધ, ગુરુ અને સર્વ જીવોને નમન કરીને, પોતાના જન્મેલા શુભ પદાર્થોનો સ્પર્શ કરીને આશીર્વાદ મેળવતા. પછી, પોતે માનવજાતિના શોભા રૂપ બની, પોતાના વસ્ત્ર, આભૂષણ, દિવ્યમાળા અને સુગંધિત ચંદનથી સજ્જ થયા. યજ્ઞાગ્નિ અને દર્પણનું દર્શન કર્યું, ગાય, વાછરડા, બ્રાહ્મણ અને દેવોને દાન આપ્યું; નાગરિકો અને અંત:પુરની સ્ત્રીઓની ઇચ્છા પૂર્ણ કરી તેમને પ્રસન્ન કર્યા અને આશીર્વાદ મેળવ્યા. માળા, પાન, ચંદન પહેલાં બ્રાહ્મણોને, પછી મિત્રો, સેવકો અને પત્નીઓને આપ્યા, અંતે પોતે તેનો આનંદ માણ્યો. એ સમયે, સૂતાએ સુગ્રીવ વગેરે ઘોડાઓ જોડેલી અદ્ભુત રથ લાવી, પ્રણામ કરીને ઊભો રહ્યો. કૃષ્ણે સૂતાનું હાથ પકડી, સત્યકી અને ઉદ્ધવ સાથે રથ પર આરૂઢ થયા—જાણે પૂર્વ પર્વત પરથી સૂર્યોદય થાય તેમ તેજસ્વી લાગતા. રાજમહેલની સ્ત્રીઓ શરમાળ અને પ્રેમભરી નજરોથી તેમને નિહાળતી રહી; કૃષ્ણ હળવી સ્મિત સાથે, તેમનું મન મોહી, મુશ્કેલથી વિદાય લઈને નીકળી પડ્યા. બધા વૃષ્ણિઓ સાથે, તેઓ ‘સુધર્મા’ નામની સભામાં પ્રવેશ્યા—જ્યાં બેઠેલા લોકો છ દુ:ખોથી મુક્ત રહે છે. મહાસિંહાસન પર બેસીને, ભગવાન પોતાના તેજથી દિશાઓ પ્રકાશિત કરતાં, પરાક્રમી યાદવોની વચ્ચે જાણે આકાશમાં ચાંદ્રમાની જેમ ઝગમગતા. ત્યાં, રાજકિય વિધિ-પાલક અને નૃત્યશિક્ષકો વિવિધ હાસ્ય અને આનંદથી ભગવાન પાસે આવ્યા; નૃત્યાંગનાઓ તાંડવ નૃત્ય કરતા. મૃદંગ, વીના, મુરજ, વાંસળી અને ઝાંઝના ધ્વનિ સાથે, તેઓ નૃત્ય, ગાન અને સ્તુતિ કરતાં; સૂતા, મગધ અને બંદીઓ ભવ્ય સ્તુતિઓ ગાતા. આ રીતે, શ્રીકૃષ્ણના ગૃહસ્થ જીવનના દિવ્ય દ્રશ્યો અને નિત્યલીલા દર્શાવાય છે—જેનું શ્રવણ અને સ્મરણ જીવનને પવિત્ર અને ભક્તિમય બનાવે છે.