શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

નૈમિષારણ્યના મહાન ઋષિઓને સુતજી કહે છે: “હું ત્યાં એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—મહાન ઋષિઓ, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. એક યુવાન સ્ત્રી બેઠી હતી, જેની મનોદશા થાકેલી અને દુઃખી હતી. તેના બાજુમાં બે વૃદ્ધ પુરુષો પડેલા હતા—શ્વાસ ધીમો, અચેત, અને તેઓ બેભાન લાગતા. તે સ્ત્રી તેમની સેવા કરતી, તેમને જગાડવાનો પ્રયત્ન કરતી અને તેમની સામે રડતી હતી. આ યુવતી આસપાસના દશ દિશાઓમાં પોતાના રક્ષકને શોધતી હતી. તેની આસપાસ અનેક સ્ત્રીઓ હતી, જે વારંવાર તેને પંખો કરી તેની સેવા કરતી અને તેને જગાડવાનો પ્રયાસ કરતી. દૂરથી મેં આ દૃશ્ય જોયું અને જિજ્ઞાસાવશ હું નજીક ગયો. મને જોઈ યુવતી ઉત્સુક થઈ ઊભી રહી અને કહ્યા: ‘પવિત્ર મહાત્મા, કૃપા કરીને થોડી વાર રોકાઓ અને મારી ચિંતા દૂર કરો. તમારો દર્શન જ પાપોનો નાશક છે. તમારા વચનોથી દુઃખ દૂર થાય છે; અને જ્યારે મહાન પુણ્ય ફળે છે ત્યારે જ આવા મહાન મહાત્માનો સંગ મળે છે.’ ત્યાંથી હું પૂછ્યું: ‘દયાળુ દેવિ, તમે કોણ છો? આ બે કોણ છે? અને આ કમળનેત્રવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? તમારું દુઃખ શુ છે, વિગતે કહો.’ યુવતીએ કહ્યું: ‘મારું નામ ભક્તિ છે. આ મારા બે પુત્રો છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય. હવે તેઓ વૃદ્ધ અને ક્ષીણ થઈ ગયા છે, સમયના પ્રભાવથી. ગંગાદેવી સહિત અન્ય સ્ત્રીઓ મને યાદ કરી અહીં મારી સેવા કરવા આવી છે. દેવતાઓએ પણ મારી સેવા કરી, છતાં પણ મને સાચું કલ્યાણ મળ્યું નથી. હવે, મહાન ઋષિ, તમે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો—મારી કથા જાણીતી છે, પણ સાંભળવાથી આનંદ મળશે. હું દ્રાવિડમાં જન્મી, કર્ણાટકમાં મોટી થઈ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુર્જર પ્રદેશોમાં વૃદ્ધ થઈ. ત્યાં કળીના ભયાનક પ્રભાવથી પાખંડીઓએ મને પીડાવી, હું અને મારા પુત્રો લાંબા સમય સુધી નિર્વળ અને નિર્બળ રહી ગયા. પછી જ્યારે હું ફરીથી વૃંદાવન પહોંચી, ત્યારે હું યુવાન અને સુંદર, શ્રેષ્ઠ રૂપવાળી યુવતી બની. પરંતુ અહીં મારા બે પુત્રો થાકથી નિર્વળ પડી ગયા છે. હવે હું આ સ્થાન છોડીને બીજા પ્રદેશ જવાનું વિચારી રહી છું. તેઓ વૃદ્ધ થઈ ગયા છે, અને એ દુઃખથી મારું મન વ્યાકુળ છે. હું તો યુવાન છું, પણ મારા પુત્રો કેમ વૃદ્ધ થઈ ગયા? આ ઉલટફેર કેમ થઈ? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે, પણ અહીં તો વિપરીત થયું છે. એટલે હું ચિંતિત છું—હે યોગના ખજાના, હે વિદ્વાન, અહીં કારણ શુ હોઈ શકે?’ નારદજી કહે છે: ‘હે નિર્લેપે, જ્ઞાનથી હું આ બધું આત્મામાં જોઈ શકું છું; તું ચિંતિત ન થ, હરી તને શુભતા આપશે.’ સુતજી કહે છે: ‘આ શબ્દ સાંભળતાં જ મહાન ઋષિએ ફરી વચન કહ્યા: “બાળિકા, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. આ યોગ અને ભયાનક કળીયુગે સારા આચરણ, યોગમાર્ગ અને તપસ્યા બધું નષ્ટ કરી દીધું છે. લોકો અઘાસુર જેવી દુષ્ટતા અને કપટથી ભરેલા છે. સજ્જનો દુઃખી છે અને દુર્જનો આનંદમાં છે; પણ જે ધીરજ રાખે છે તે જ સાચા પંડિત છે. અછૂતો અને પાપી વર્ગ જોઈ પૃથ્વી પણ ભારવાહક બની છે; વર્ષે વર્ષ શુભતા ઓછી થઈ રહી છે. હવે કોઈ તને અને તારા પુત્રોને સાથે જોઈ શકતો નથી—લોકો મોહથી અંધ થઈ ગયા છે અને તમે અવગણના પામ્યા છો. વૃંદાવનના સંગથી તું ફરી યુવાન અને તાજી બની; વૃંદાવન ધન્ય છે, જ્યાં ભક્તિ પણ નૃત્ય કરે છે. પણ અહીં, જેમ તેમને સ્વીકારનારો કોઈ નથી, એમ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પર વૃદ્ધાવસ્થાનું બોજું છે; થોડું સંતોષ મેળવી તેઓ શાંતિમાં છે. ભક્તિએ પૂછ્યું: ‘કળીયુગની સ્થાપના પરિક્ષિત રાજાએ કેવી રીતે કરી? કળી આવતાં સર્વગુણોની સરવાણી ક્યાં ગઈ? દયાળુ હરીના હોવા છતાં અધર્મ કેમ જોવા મળે છે? કૃપા કરીને મારા સંશય દૂર કરો.’ નારદજી કહે છે: ‘બાળિકા, since you have asked, affectionate one, I will tell you everything, your સંશય દૂર થશે. જ્યારે મુકુંદ ભગવાન પૃથ્વી છોડીને પોતાના ધામે ગયા, તે દિવસથી કળી આવી અને સર્વ ધર્મમાર્ગોને અવરોધી નાખ્યા. રાજાએ દિશાઓ વિજય કરતી વખતે કળીને જોયો; કળી દુઃખી થઈ આશ્રય માંગ્યો. મેં તેને મારી નાંખ્યો નહિ—જેમ મધુ એકઠું કરનાર મુનમુનને બચાવી લે છે એ રીતે. કળીયુગમાં કેવળ કેશ્વની સ્તુતિથી જ તે ફળ મળે છે, જે તપ, યોગ કે ધ્યાનથી પણ નથી મળતું. કળીનું સ્વરૂપ એકરૂપ, નિરર્થક અને નિરસ છે—વિષ્ણુરાતે તેને કળીમાં જન્મેલાઓના સુખ માટે સ્થાપિત કર્યો. દુષ્ટ કર્મોથી સાર તત્વ હવે સર્વત્ર નષ્ટ થઈ ગયું છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ માત્ર ખોખલી રહી ગઈ છે. બ્રાહ્મણો દ્વારા ભાગવત કથા દરેક ઘરમાં અને દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડી, પણ દક્ષિણાની લાલચને લીધે કથાનો સાર જતો રહ્યો. ભયાનક પાપી અને નાસ્તિક લોકો પણ તીર્થસ્થાનો પર રહે છે, પણ તીર્થોનો સાર પણ નષ્ટ થઈ ગયો. મહાન કામ, ક્રોધ, લોભ અને તૃષ્ણાથી વ્યગ્ર મનવાળા લોકો પણ તપસ્યા કરે છે, પણ તપસ્યાનો સાચો અર્થ ગુમ થયો છે. મનની હાર, લોભ, કપટ અને પાખંડથી—even scripturesનું અધ્યયન માત્ર હોવાથી—ધ્યાન અને યોગનો ફળ પણ ગુમ થયો છે. પંડિતો પોતાની પત્ની સાથે મહિસ જેવી મોજમાં રહે છે; પુત્રોત્પત્તિમાં કુશળ છે, પણ મુક્તિ મેળવવામાં અશક્ત છે. હવે સાચું વૈષ્ણવત્વ ક્યાંય જોવા મળતું નથી—even પરંપરાના નેતાઓમાં પણ નહિ; તેથી સર્વત્ર તત્વનો વિનાશ થયો છે. પણ આ જ તો કાળી યુગની પ્રકૃતિ છે—કોઈને દોષ આપી શકાય નહિ. તેથી કમળનેત્ર ભગવાન સહન કરે છે, અને નજીક ઊભા રહી સર્વનું કલ્યાણ કરે છે.