શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હજી પણ આજે, ગંગાના દક્ષિણ ભાગે, રામના પરાક્રમના ચિહ્નથી યુક્ત એ શહેર ઊંચે ઊભું છે અને સૌને સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. આ રીતે, ભગવત પુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તર ભાગના ‘સંકર્ષણ દ્વારા હસ્તિનાપુરને ખેંચવાની વિજયકથા’ નામના અઢ્યાસઠમા અધ્યાયનો અંત આવે છે. પછી, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ગૃહસ્થ જીવનની વાત આવે છે, જે મહર્ષિ નારદ દ્વારા વર્ણવાયેલી છે. શુકદેવજી કહે છે: જ્યારે નારદમુનિને ખબર પડી કે કૃષ્ણે નરકાસુરનો સંહાર કર્યો છે અને ઘણી સ્ત્રીઓનું એકલા કૃષ્ણે જ વિવાહ કર્યું છે, ત્યારે નારદમુનિએ આ અદભુત કથા પોતાની આંખે જોવા ઇચ્છી. કેમ આશ્ચર્યજનક છે કે એક જ શરીરે કૃષ્ણે એક જ સમયે આઠ હજાર બે સો સ્ત્રીઓ સાથે, દરેકના પોતાના ઘરમાં વિવાહ કરીને ગૃહસ્થ જીવન ગાળ્યું! આ જોઈને નારદજી દ્વારકાની યાત્રા કરવા આતુર થયા. તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા, જ્યાં ઉદ્યાનો અને બગીચાઓ પુષ્પોથી સુશોભિત હતા, પક્ષીઓ અને બ્રાહ્મણોના કલરવથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું હતું. ત્યાંના સરોવરોમાં પૂર્ણ વિકસિત નીલ કમળ, કુમુદ, સુવર્ણ કમળ અને અન્ય જળપુષ્પો ખીલી ઉઠ્યા હતા. ઊંચા વનસ્પતિઓ વચ્ચે હંસ અને બગલાંઓના અવાજ સંભળાતા હતા. એ શહેરમાં નવ લાખ જેટલા સ્ફટિક અને ચાંદીથી બનેલા મહેલ હતા, જે મહાન પન્ના જેવા દેખાતા અને સોનાની તથા મણિથી શોભિત હતા. શહેરની માર્ગો, ચોક, બજારો સ્પષ્ટ રીતે અલગ-અલગ હતા. સુંદર સભાગૃહો, દેવમંદિરો, અને મહેલોના આંગણાં, માર્ગો, ગલીઓ અને પાયાંઓ પર પાણી છાંટવામાં આવતું; ધ્વજ અને પટાકાઓથી સૌરપ્રકાશ અટકાવવામાં આવતો. અંદરના ભવ્ય મહેલોમાં ઘરવાળા સૌએ સન્માન આપ્યો હતો. ત્યાં શ્રીહરિનું કૌશલ્ય ત્વષ્ટા દ્વારા રચાયેલું હોય તેમ પ્રગટ હતું. નારદજી એ સુંદર રીતે સજાવટ કરેલા સોળ હજાર મહેલોમાંથી એકમાં પ્રવેશ્યા, જે શ્રીશૌરીની પત્નીનો વિશિષ્ટ મહેલ હતો. એ મહેલ મોતી જેવા મોરપાંખના સ્તંભો, ઉત્તમ લાપીસ લાઝુલીના ફરસ, નીલમના દિવાલો અને ઝગમગતા ભૂમિથી શોભતો હતો. ત્વષ્ટા દ્વારા રચાયેલા મોતીની માળાવાળા છત્ર, મણિ અને દાંતીથી શોભિત આસન અને પાંખા હતા. મહેલમાં દાસીઓ સુંદર વસ્ત્રો પહેરીને, પરંતુ હાર વગર, અને પુરુષો ઉત્તમ વસ્ત્ર, કમરપટ્ટા, પાગ, મણિના કાનના કુંડળો પહેરીને ફરતા હતા. મણિદિપોની કાંતિથી અંધકાર દૂર થયો હતો. બાલ્કનીમાં મોર નૃત્ય કરતા હતા. ધૂપ, હવન સામગ્રી અને વિદ્વાનોના સંગીતના અવાજથી વાતાવરણ પવિત્ર બનતું. ત્યાં, હજારો દાસીઓ વચ્ચે, સૌંદર્ય, યુવાની અને વસ્ત્રોમાં સમાન, નારદજી એ રાણીને સુવર્ણ હાંડીવાળા ચામરથી સાત્વતપતિ શ્રીકૃષ્ણને વંશી કરતી જોઈ. ભગવાન, ધર્મના સર્વોચ્ચ આધાર, નારદજીને જોઈને તરત જ પોતાના શૈયા પરથી ઊભા રહી ગયા, મસ્તક નમાવી તેમના ચરણોમાં વંદન કર્યું અને જોડેલા હાથે પોતાનું આસન આપી સન્માનપૂર્વક આવકાર આપ્યો. ભગવાને નારદજીના ચરણ ધોઈએ, એ પવિત્ર જળ પોતાના મસ્તકે ધર્યું—even though he is the world’s guru and virtuous lord—કારણ કે તેમના ચરણ પાવન છે અને ‘બ્રાહ્મણ્યદેવ’ તરીકે જાણીતાં છે. પછી, ભગવાન નારાયણ, જે નરનાં મિત્રો છે, તેમણે પરંપરા પ્રમાણે મધુર અને મર્યાદિત વાણીથી કહ્યું: “હે ભગવાન, આપ માટે શું કરી શકીએ?” નારદજી બોલ્યા: “હે જગન્નાથ, આપ સર્વજનો સાથે મિત્રતા, દુષ્ટો પર દમન અને જગતની કલ્યાણ માટે અવતાર લઈને તેને પોષો છો—આપમાં આ આશ્ચર્યની વાત નથી. આપના મુક્તિદાયક ચરણો, જેમને બ્રહ્મા અને અન્ય જ્ઞાનીઓ હૃદયમાં ધ્યાન કરે છે અને સંસારપાશમાં પડેલા જીવના આધાર છે, મેં જોઈ લીધા છે. હવે કૃપા કરીને મને સ્મૃતિની કૃપા આપો.” પછી, એક બીજા દિવસે, નારદજી કૃષ્ણની બીજી પત્નીના ગૃહમાં ગયા, ભગવાનની યોગમાયાનું રહસ્ય સમજવા ઇચ્છતા. ત્યાં તેમણે ભગવાનને પોતાના પ્રિયજન અને ઉદ્ધવ સાથે જૂઆ રમતા જોયા; તેમને ઊભા રહી, આસન આપી અને અન્ય ઉપચારોથી સન્માન મળ્યો. પછી ભગવાને, જાણે અજ્ઞાન હોય તેમ, પુછ્યું: “હે ભગવાન, તમે ક્યારે આવ્યા? જેમ અમે અધૂરા છીએ, એવા લોકો પૂર્ણ પુરુષ માટે શું કરી શકે?” પછી કહ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, આપ અમારું સુંદર અવતરણ કહો.” પણ નારદજી આશ્ચર્યચકિત થઈ, ઊભા રહી, શાંતિથી બીજા ગૃહમાં ગયા. ત્યાં પણ તેમણે ગોવિંદને પોતાના નાનાં પુત્રોને આનંદ આપતા જોયા; બીજા ગૃહમાં ભગવાન સ્નાનની તૈયારી કરતા હતા. બીજે યજ્ઞકુંડમાં હવન કરતા, પાંચ પ્રકારના યજ્ઞો દ્વારા યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા; ક્યાંક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી રહ્યા હતા, તો ક્યાંક પોતે ઉચ્છિષ્ટ ગ્રહણ કરતા. ક્યાંક સંધ્યાકાળે ભગવાન વેદપાઠ કરતા, તો ક્યાંક તલવાર-ઢાલ સાથે ધનુર્ધારી માર્ગે ચાલતા. બીજે ઘોડા, હાથી અને રથ સાથે બલરામજી સાથે મુસાફરી કરતા; ક્યાંક શૈયા પર આરામ કરતા અને સુતગાયકોએ સ્તુતિ કરતા. ક્યાંક ઉદ્ધવ જેવા મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરતા, તો ક્યાંક મહેલની સ્ત્રીઓ સાથે જળક્રીડા કરતા. બીજે, અલંકૃત ગાયોને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દાન આપતા; ક્યાંક શુભ ઇતિહાસ અને પુરાણો સાંભળતા. ક્યારેક પ્રિયજન સાથે હાસ્યકથાઓથી હસતા, તો ક્યાંક ધર્મ, અર્થ અને કામના કાર્યો કરતા. ક્યાંક એકાંતમાં, પ્રકૃતિથી પરે એવા પરમાત્માનું ધ્યાન કરતા; ક્યાંક ગુરુજનોની સેવા અને પ્રસન્નતા માટે દાન કરતા. ક્યાંક કેશવ treaty કરે, તો ક્યાંક યુદ્ધ કરે; બીજે બલરામ સાથે ધર્મપ્રવૃત્ત લોકોના કલ્યાણ માટે વિચારણા કરે. યોગ્ય સમયે, પોતાના પુત્રો-પુત્રીઓના વિવાહ સમાન પાત્રો સાથે કરે અને તેમને યોગ્ય ધન આપે. પુત્રો-પુત્રીઓના વિદાય અને ઉપનયન જેવા મહોત્સવો ઉજવે; આ જોઈ સમગ્ર જગત યોગેશ્વર ભગવાનના વિભૂતિથી આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે. ક્યાંક ભગવાન સર્વ દેવતાઓની વિશિષ્ટ યજ્ઞોથી પૂજા કરે; બીજે, કુઆ, બગીચા, મઠ વગેરેથી ધર્મનું પાલન કરે. ક્યાંક સિંધી ઘોડા પર શિકાર કરવા જાય, યજ્ઞ માટે પશુઓનું બલિ આપે, યદુકુળના શ્રેષ્ઠો સાથે ઘેરાય છે. અનાદિદેવ, યોગેશ્વર, અદૃશ્યરૂપે અંતઃપુર અને અન્ય ગૃહોમાં અનેક અવસ્થાનો અનુભવ કરવા જાય છે. પછી નારદજી, હળવે સ્મિત સાથે, હૃષિકેશને કહે છે: “હે યોગમાયાના સ્વામી, આપની યોગમાયા—even those skilled in illusion find it difficult to perceive—અમે જાણીએ છીએ. આપના ચરણસેવાથી તે પ્રકાશિત થાય છે.” આ રીતે, નારદજી કૃષ્ણની અજોડ યોગમાયા અને તેમના માનવસદૃશ ગૃહસ્થ જીવનના અનેક રૂપોને પોતાની આંખે જોઈ, અને સર્વત્ર ભગવાનના મહિમાની પ્રશંસા કરી.