શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કલીયુગના આગમનથી ગામડાંઓમાં ડાકૂઓનો ઉપદ્રવ વધ્યો હતો, દ્વિજાતિઓ પર શિવજીના ત્રિશૂળ સમાન દુઃખો આવી ચડ્યા હતા અને સ્ત્રીઓ, જેમના વાળ વિખરાયેલા હતા, કલીયુગના પ્રભાવે કામાસક્ત બની ગઈ હતી. આ રીતે કલીયુગના દોષોને જોઈને હું, નારદ, સમગ્ર ધરતી પર ફરતો રહ્યો. અંતે યમુનાના તટે પહોંચ્યો, જ્યાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અનેક લીલાઓ કરી હતી. ત્યાં મેં એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—મહાન ઋષિઓ, તમે સાંભળો: એક યુવાન સ્ત્રી, અત્યંત થાકેલી અને દુઃખી મનથી બેઠેલી હતી. તેના બાજુમાં બે વૃદ્ધ પુરુષો પડ્યા હતા, જેઓ શ્વાસ તો લેતા હતા પણ બેભાન અને નિર્વિકાર હતા. એ સ્ત્રી તેમને સેવા આપતી, જગાડવાનો પ્રયાસ કરતી અને તેમના આગળ રડતી હતી. એ સ્ત્રી પોતાના રક્ષકને શોધવા દસ દિશાઓમાં નજર ફેરવી રહી હતી. એના આસપાસ અનેક સ્ત્રીઓ એકઠી થઈ હતી, જે વારંવાર તેને ઉઠાડવાનો પ્રયાસ કરતી અને પંખો કરી રહી હતી. દુરથી આ દૃશ્ય જોઈને હું જિજ્ઞાસાથી નજીક ગયો. મને જોઈને એ યુવાન સ્ત્રી ઊભી રહી, વ્યાકુળ થઈને બોલી: “હે મહાત્મા, કૃપા કરીને થોડા સમય અહીં રોકાઓ અને મારા ચિંતાનો નિવારણ કરો. તમારો દર્શન જ પાપોનો નાશ કરે છે. તમારી વાણીથી દુઃખ દૂર થાય છે; મહાન પુણ્યથી જ તમારો સંસર્ગ મળે છે.” હું પૂછ્યું: “તમે કોણ છો? આ બે વૃદ્ધ કોણ છે? અને આ કમળની આંખવાળી સ્ત્રીઓ કોણ છે? હે દેવી, તમારા દુઃખનું કારણ વિગતે કહો.” એ સ્ત્રીએ ઉત્તર આપ્યો: “મારું નામ ભક્તિ છે. આ મારા પુત્રો છે—જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—સમયના પ્રભાવે હવે વૃદ્ધ અને નિર્બળ થઈ ગયા છે. ગંગાદિ પવિત્ર નદીઓ પણ અહીં આવીને મારી સેવા કરવા માટે આવી છે; પણ દેવતાઓએ પણ મારી સેવા કરી હોવા છતાં મને સાચો કલ્યાણ પ્રાપ્ત થયો નથી. હવે મારા જીવનની કથા ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. હું દ્રાવિડે જન્મી, કર્ણાટકમાં મોટી થઈ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુર્જર પ્રદેશોમાં વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી. ત્યાં કલીયુગના ભયાનક પ્રભાવથી નાસ્તિકોએ મારું અપમાન કર્યું અને હું અને મારા પુત્રો લાંબા સમય સુધી દુર્બળ રહી ગયા. પછી જ્યારે હું ફરીથી વૃંદાવનમાં આવી, ત્યારે હું પુન: યુવાન અને સુંદર બની, મારી શ્રેષ્ઠ અવસ્થામાં આવી. પણ અહીં મારા પુત્રો જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય અત્યંત થાકથી અશક્ત પડી ગયા છે. હવે હું અહીંથી બીજા પ્રદેશમાં જવા ઇચ્છું છું. હું તો યુવાન છું, પણ મારા પુત્રો વૃદ્ધ કેમ બની ગયા? અમે ત્રણેય હંમેશાં સાથે રહ્યા છીએ છતાં આવું વિપરીત કેમ થયું? સામાન્ય રીતે તો મા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે. તેથી હું દુઃખી છું અને આશ્ચર્યમાં છું. હે યોગના ખજાના, હે વિદ્વાન, અહીંનું કારણ શું હોઈ શકે?” હું, નારદ, કહ્યું: “હે નિર્લેપ, જ્ઞાન દ્વારા હું આ બધું આત્મામાં જ જોઈ શકું છું. તમે વિક્ષિપ્ત ન થાઓ; હરી ભગવાન તમારું કલ્યાણ કરશે.” હું એટલું બોલ્યો અને તરત જ આગળ કહ્યું: “સાવધાને સાંભળો, દીકરી. આ કઠિન કલીયુગ અને યોગના માર્ગે સારા આચાર, યોગ અને તપસ્યા બધું લુપ્ત થઈ ગયું છે. લોકો અઘાસુર જેવા દુરાચારી અને કપટથી ભરેલા થયા છે; સજ્જનો દુઃખી છે અને દુષ્ટો આનંદમાં છે. પણ જે વિદ્વાન ધૈર્ય રાખે છે, એ સાચો સ્થિર અને જ્ઞાની છે. આ અસ્પૃશ્યોને જોઈને પૃથ્વી પણ ભારવાહી બની ગઈ છે. વર્ષે વર્ષ શુભતા ઓછી થતી જાય છે. હવે કોઈ તમને અને તમારા પુત્રોને સાથે જોતું પણ નથી; મોહમાં અંધ થયેલા લોકો તમને અવગણના કરે છે અને તમે ક્ષીણ થઈ ગયા છો. પણ જ્યારે તમે વૃંદાવન સાથે જોડાયા, ત્યારે પુન: યુવાન અને તાજા બની ગયા. ધન્ય છે વૃંદાવન, જ્યાં ભક્તિ પણ નૃત્ય કરે છે. અહીં, પ્રાપ્તકર્તા ન હોવાને કારણે, વૃદ્ધાવસ્થા પણ તમારા પુત્રોને છોડતી નથી; થોડા સંતોષથી તેઓ નિરાકુળ રહી ગયા છે.” ભક્તિએ પૂછ્યું: “પારિક્ષિત રાજાએ કલીયુગને કેવી રીતે સ્થાપિત કર્યો? કલીયુગના આરંભે સર્વગુણનો સાર ક્યાં ગયો? દયાળુ હરીના હોવા છતાં અધર્મ કેમ જોવા મળે છે? કૃપા કરીને મારા સંદેહ દૂર કરો.” હું, નારદ, બોલ્યો: “તમે પૂછ્યું છે એટલે સ્નેહપૂર્વક સાંભળો, દીકરી. હું બધું કહું છું, તમારી મોહમૂર્છા દૂર થશે. જ્યારે મુકુન્દ ભગવાન પૃથ્વી છોડીને પોતાના ધામે ગયા, ત્યારથી કલીયુગ આવી ગયો અને સર્વ ધર્મમાર્ગોને અવરોધી દીધા. પારિક્ષિત રાજાએ દિશાઓ વિજય કરતાં કલીયુગને જોયો; કલીયુગ દુ:ખી થઈ આશ્રય માગવા આવ્યો. રાજાએ તેને મારી નાંખ્યો નહીં, જેમ મધમાખી વાળું મધ લેવા માટે જીવતું છોડે છે. તપ, યોગ કે ધ્યાનથી જે પરિણામ પ્રાપ્ત થતું નથી, તે કલીયુગમાં કેશવના સ્તવનથી સહેલાઈથી મળે છે. કલીયુગને સર્વત્ર સમાન અને નિરર્થક જોઈ, વિષ્ણુરાતે તેને કલીયુગમાં જન્મેલા લોકોના સુખ માટે સ્થાપિત કર્યો. દુષ્ટ કર્મોથી હવે સર્વત્ર સારપણું દૂર થઈ ગયું છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ માત્ર છોળ જેવી રહી છે. બ્રાહ્મણોએ ભાગવત શાસ્ત્રના ઉપદેશ દરેક ઘરમાં અને દરેકને આપ્યા, પણ દક્ષિણાની લાલચથી કથાનો સાર દૂર થઈ ગયો. ભયાનક અને અસંખ્ય પાપકર્મો કરનારા, નાસ્તિક અને નરકગામી લોકો—even holy places પર રહે છે, પણ પવિત્ર સ્થળોની પવિત્રતા પણ દૂર થઈ ગઈ છે. જેઓ લાલચ, ક્રોધ, કામના અને તૃષ્ણાથી વ્યાકુળ છે, તેઓ તપસ્યા કરે છે, પણ તપસ્યાનો સાચો સાર ગુમાઈ ગયો છે. મનના પરાજયથી, લાલચ, કપટ અને નાસ્તિક વૃત્તિથી, તથા માત્ર શાસ્ત્ર અધ્યયનથી પણ ધ્યાન અને યોગનું ફળ ગુમાઈ જાય છે. વિદ્વાનો પોતાની પત્નીઓ સાથે જ ભેંસની જેમ આનંદ કરે છે, પુત્રોત્પત્તિમાં કુશળ છે, પણ મુક્તિપ્રાપ્તિમાં અશક્ત છે.” આ રીતે નારદજી અને ભક્તિદેવી વચ્ચે કથન થયું, જેમાં કલીયુગના દુષ્પ્રભાવ, ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની હાલત અને સાચા કલ્યાણનો માર્ગ ઉજાગર થયો.