શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યુદ્ધના ઉન્માદમાં ભરાયેલા બાણાએ એકસાથે પાંચસો ધનુષ પર બે-બે બાણ ચડાવ્યા અને કૃષ્ણ પર છોડી દીધા. પરંતુ ભગવાન હરિએ એક સાથે તે બધા ધનુષોને કાપી નાખ્યા, બાણાના રથચાલક, રથ અને ઘોડાઓને પણ સંહાર્યા અને પછી પોતાના શંખનો નાદ કર્યો. એ સમયે બાણાની માતા, કોટરા નામની, પોતાના પુત્રના જીવની રક્ષા માટે ઉઘાડી અને વિખરેલા વાળ સાથે કૃષ્ણ સામે આવીને ઊભી રહી. ત્યારે ગદાગ્રજ કૃષ્ણે પોતાનું મુખ ફેરવી લીધું અને ઉઘાડી સ્ત્રી તરફ જોયું નહીં. હવે બાણા રથવિહોણો અને તૂટી ગયેલા ધનુષ સાથે પોતાના શહેરમાં પ્રવેશી ગયો. એ વખતે દેવતાઓના સમૂહો પલાયન પામ્યા અને ત્રિશિરસ નામનો તીવ્ર જ્વરરૂપ દૈત્ય દશ દિશાઓને દહન કરતો દશાર્હ વંશી કૃષ્ણ સામે દોડી આવ્યો. આ દ્રશ્ય જોઈને દેવ નારાયણે પોતાના જ્વરદેવતાને મોકલ્યો. શિવનો જ્વર અને વિષ્ણુનો જ્વર એકબીજા સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. વિષ્ણુના જ્વરના પ્રભાવથી શિવનો જ્વર પરાજિત થયો, ભયભીત થઈને તે અન્ય ક્યાંય આશ્રય ન મળતાં કૃષ્ણ પાસે જઈને હાથ જોડીને સ્તુતિ કરવા લાગ્યો. જ્વરદેવતાએ કહ્યું: "હે અનંત શક્તિના સ્વામી, સર્વના આત્મા, શુદ્ધ ચૈતન્ય સ્વરૂપ, જગતના ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના કારણ, એ શાંત બ્રહ્મ, બ્રહ્મના લક્ષણરૂપ, તમને વંદન છે. સમય, નિયતિ, કર્મ, જીવ, પ્રકૃતિ, પદાર્થે, ક્ષેત્ર, પ્રાણ, આત્મા અને પરિવર્તન—આ બધું બીજ અને અંકુરના પ્રવાહરૂપ તમારી માયા છે; હું એની નાશમાં આશ્રય લેતો છું. તમે વિવિધ રૂપ ધારણ કરીને દેવો, સદ્ગુણીઓ અને લોકપાલોને પોષો છો અને દુરાચારીઓનો સંહાર કરો છો; તમારી અવતાર ધરતીના ભાર ઉતારવા માટે થાય છે. તમારા અસહ્ય, વિકરાળ, તીવ્ર જ્વરથી હું દહાઈ રહ્યો છું; જેમ સુધી મનુષ્ય આશા બંધાયેલી રાખે છે અને તમારા પદમૂળમાં શરણ ન જાય, તેમનું દુઃખ ટળતું નથી." ભગવાને કહ્યું: "હે ત્રિશિરસ, હું તારી પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત કરું છું. તને હવે જ્વરથી ડર રહે નહીં. જે કોઈ અમારી આ વાતને સ્મરે, તેને પણ તારો ભય નહીં રહે." આવું કહીને શિવનો જ્વરદેવતા અચ્યૂતને વંદન કરી વિદાય થયો. પછી બાણા ફરીથી પોતાના રથમાં ચડ્યો અને જનાર્દન સામે યુદ્ધ કરવા આવ્યો. તે સમયે, રાજા, હજારો હાથ અને વિવિધ શસ્ત્રો ધરાવતો બાણા ક્રોધથી ભરાઈને ચક્રધારી કૃષ્ણ પર બાણ વરસાવા લાગ્યો. ભગવાને ફરી-ફરીને પોતાના વજ્રની જેમ તીક્ષ્ણ ચક્રથી બાણાના મોઢામાંથી આવતા શસ્ત્રો કાપી નાખ્યા અને તેની ભાંગની ડાળની જેમ હાથો કાપવા લાગ્યા. જ્યારે બાણાના હાથો કપાઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ભક્તવત્સલ ભગવાન ભવ (શિવ) કૃપાથી પ્રેરાઈને ત્યાં આવ્યા અને ચક્રધારી કૃષ્ણને સંબોધ્યા. શ્રી રુદ્રે કહ્યું: "હે પરમ બ્રહ્મ, હે પરમ પ્રકાશ, શબ્દરૂપ બ્રહ્મમાં રહેલા, શુદ્ધ આત્માવાળા લોકો તમને આકાશ જેવો એકમાત્ર જાણે છે. તમારું નવેલ આકાશ છે, અગ્નિ તમારું મોઢું, જળ તમારું વીર્ય છે, આકાશ તમારું શિરસ છે, દિશાઓ તમારા કાન છે, પૃથ્વી તમારા પગ છે, ચંદ્ર તમારો મન છે, સૂર્ય તમારો નેત્ર છે, આત્મા તમારો આત્મા છે, હું સમુદ્ર છું તમારું પેટ છે અને શેષનાગ તમારો હાથ છે. વનસ્પતિઓ તમારા રોમ છે, વાદળો તમારું જળ છે, બ્રહ્મા તમારું વાળ છે, બુદ્ધિ તમારી સર્જન શક્તિ છે, પ્રજાપતિ તમારું હૃદય છે, અને ધર્મ તમારો સ્વભાવ છે; તમે જ એ વિશ્વરૂપ પુરુષ છો." "હે અવ્યાહત ભગવાન, તમારો અવતાર ધર્મની રક્ષા અને જગતની કલ્યાણ માટે થયો છે; અમે બધા તમારી પ્રેરણાથી સાત લોકને સમજી શકીએ છીએ. તમે જ એ પ્રાચીન, અનન્ય પુરુષ, ચૌથો અવ્યક્ત, કારણ અને નિઃકારણ, સ્વયંપ્રકાશ, સર્વ ગુણોના પ્રગટ થવા માટે સ્વરૂપે અવતરીત થો છો. જેમ સૂર્ય પોતાની છાયાથી છુપાઈને પણ પ્રકાશ આપે છે, તેમ તમે પણ તમારી ગુણોથી છુપાઈને ગુણોને પ્રકાશિત કરો છો, હે અનંત પ્રકાશ." "જેનાં મન તમારી માયાથી મોહિત છે, તેઓ સંતાન, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્ત રહી દુઃખના સાગરમાં ઊભા-બેસા કરે છે. જેને મનુષ્યશરીર મળ્યું છે, તે જો અવ્યવસ્થિત ઇન્દ્રિયોથી તમારી પાદપંકજમાં શ્રદ્ધા ન કરે, તો તે ખોટો છે, પોતાનો જ છેડો કરે છે. જે તમારો ત્યાગ કરે છે અને વિષયોમાં મગ્ન થાય છે, તે અમૃત છોડીને ઝેર પીવે છે. હું, બ્રહ્મા, દેવો અને શુદ્ધ ચિત્તવાળા ઋષિઓ સર્વે, સર્વાંગીથી તમને શરણ થયા છીએ. હે ભગવાન, તમે જગતના ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના કારણ, સમ, શાંત, મિત્ર, આત્મા અને દેવ છો; અદ્વિતીય, સર્વમૂલ, અમને જન્મ-મૃત્યુથી મુક્તિ માટે તમને વંદન કરીએ છીએ." "આ બાણા મને પ્રિય છે, આજ્ઞાકારી છે; મેં તેને નિર્ભયતા આપી છે, હે ભગવાન, તમારા આશીર્વાદ તેના પર વરસો, જેમ તમે દૈત્યપતિ પર કૃપા કરી હતી." ભગવાને કહ્યું: "હે પૂજ્ય, તમે જે કહો, એ હું કરીશ; તમારી ઈચ્છા મને સ્વીકાર્ય છે. આ વિરોચનપુત્ર બાણા, અસુર, મારા દ્વારા પણ મારવામાં આવવાનો નથી; પ્રહલાદને જે વરદાન મળ્યું છે, એ મુજબ ન તો તે, ન તો તમારો વંશ મારા દ્વારા સંહારવામાં આવશે. તેના અભિમાનને દબાવવા માટે મેં તેના હાથો તોડી છે; તેની વિશાળ સેના, જે પૃથ્વી પર ભાર હતી, તેને મેં નષ્ટ કરી છે. હવે તેના ચાર હાથ બાકી રહેશે; તે ચિરયૌવન અને અમર રહેશે, તમારો મુખ્ય અનુયાયી બની રહેશે અને એને કોઈ તરફથી ભય નહીં રહે." આ રીતે નિર્ભયતા પ્રાપ્ત કરીને બાણાએ કૃષ્ણને નમસ્કાર કર્યો, પ્રદ્યુમ્નને તેની પત્ની સાથે રથમાં બેસાડ્યો અને આગળ લાવ્યો. પછી બાણા પોતાની સેના સાથે, સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી શોભિત, પત્ની સાથે, રુદ્ર દ્વારા સન્માનિત થઈને નીકળી ગયો. તેણે પોતાની રાજધાનીમાં પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં ધ્વજ, દ્વાર અને ચોક પર રક્ષકો હતા, શંખ, ભેરી અને નાદ સાથે, નાગરિકો, મિત્રો અને દ્વિજોના અભિવાદનથી સન્માનિત થયો. જે મનુષ્ય સવારે ઉઠીને કૃષ્ણની વિજય અને શંકર સાથેના યુદ્ધનું સ્મરણ કરે છે, તેને ક્યારેય પરાજય ન થાય. આમ, ભાગવત મહાપુરાણના દસમા સ્કંધના બીજા ભાગના ત્રેસઠમા અધ્યાય, 'અનિરુદ્ધની લાવણ'નું સમાપન થાય છે. આ પછી, શ્રી શુકદેવ કહે છે: "હે કુરુમાં શ્રેષ્ઠ, ભગવાન બલરામ પોતાના પ્રિય મિત્રોને મળવા આતુર થઈને પોતાના રથમાં બેસી નંદના ગોકુલ પહોંચ્યા. ત્યાં ગોપ અને ગોપીઓએ, જેમણે તેમને ખૂબ જ લાલસાથી જોયા હતા, તેમને લાંબા સમય સુધી ભેટી અને હૃદયપૂર્વક आलિંગન કર્યું. બલરામે પોતાના માતા-પિતાને પ્રણામ કર્યા, અને તેઓએ આનંદથી તેમને આશીર્વાદ આપ્યા. તેમણે બલરામને પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યા, તેમને आलિંગન આપ્યું અને આંખોમાંથી ખુશીના આંસુ વહાવીને આશીર્વાદ આપ્યા: 'હે દાશાર્હ, હે જગતના સ્વામી, તું અને તારો ભાઈ અમારો હંમેશા રક્ષણ કરો.