શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ગિરિશ (મહાદેવ)ને જૃંભણાસ્ત્રથી મોહિત કરી, શૌરી શ્રીકૃષ્ણે બાણાસુરની સેના પર તલવાર, ગદા અને બાણોથી પ્રહાર કર્યો અને તેમને પરાસ્ત કર્યા. પ્રદ્યુમ્નના તીક્ષ્ણ બાણોથી ચોતરફ ઘાયલ થયેલો સ્કંદ (કાર્તિકેય), મોરધ્વજ ધારણ કરીને, લોહી વહાવતા યુદ્ધભૂમિમાંથી પછડાટ ખાતો પાછો ગયો. કુંભાંડ અને કૂપકર્ણ, જ્યારે બળદના હલથી ઘાયલ થયા, ત્યારે તેઓ જમીન પર પડી ગયા; તેમનાં નેતા વગરની સેનાઓ ભયભીત થઈને દિશા દિશામાં ભાગી ગઈ. પોતાની સેના તૂટી રહી છે એ જોઈને, બાણાસુર ક્રોધથી ધગધગતો સાત્યકીને છોડીને યુદ્ધમધ્યે કૃષ્ણ સામે ધસી આવ્યો. બાણાસુરે એક સાથે પાંચસો ધનુષ્ય ખેંચી, દરેક ધનુષ્ય પર બે બાણ ચઢાવ્યા અને યુદ્ધમાદમાં તૂફાન જેવા બાણ છોડ્યા. પરંતુ ભગવાન હરિએ એક સાથે બધા ધનુષ્યો કાપી નાખ્યા, બાણાસુરના રથચાલક, રથ અને ઘોડાંઓને પણ સંહાર્યા અને પછી પોતાનો પાંંચજન્ય શંખ ધ્વનિત કર્યો. ત્યારે બાણાસુરની માતા કોઠરા, વસ્ત્ર વિહિન અને વાળ વિખેરાયેલા, પોતાના પુત્રના રક્ષણ માટે કૃષ્ણ સામે ઊભી રહી. ગદાગ્રજ કૃષ્ણે પોતાની નજર ફેરવી લીધી અને નંગ ધારી સ્ત્રીને ન જોયા; બાણાસુર, હવે રથ વગર અને ભંગાયેલ ધનુષ્ય સાથે, પોતાના શહેરમાં પ્રવેશી ગયો. જ્યારે દેવદૈત્યોની સેના હાંકી દેવામાં આવી, ત્યારે ત્રણ માથાં અને ત્રણ પગ ધરાવતો તીવ્ર તાપનો દૈત્ય દશાહ દિશાઓને દહન કરતો દશાર્હકુળના વંશજ (કૃષ્ણ) સામે ધસી આવ્યો. તેને જોઈને દેવ નારાયણે પોતાનો તાપદૈત્ય મુક્ત કર્યો; શિવનો તાપ અને વિષ્ણુનો તાપ એકબીજાની સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. વિષ્ણુના તાપના પ્રભાવથી શિવનો તાપ દહન થયો, ભયભીત થઈ, બચાવ માટે હૃષીકેશ (કૃષ્ણ) પાસે આવી, હાથ જોડીને સ્તુતિ કરી. તે તાપદૈત્ય બોલ્યો: "અનંત શક્તિના સ્વામી, સર્વાત્મા, શુદ્ધ ચેતન્ય, જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના કારણ, શાંત બ્રહ્મ, બ્રહ્મનો લક્ષણરૂપ, તમને વંદન કરું છું." "કાળ, ભાગ્ય, કર્મ, જીવ, પ્રકૃતિ, પદાર્થ, ક્ષેત્ર, પ્રાણ, આત્મા અને પરિવર્તન—આ બધું બીજ અને અંકુરની પ્રવાહરૂપ તમારી માયા છે; હું તેની નાશમાં શરણું શોધું છું." "તમારા લીલાથી અનેક રૂપ ધારણ કરીને તમે દેવો, સજ્જનો અને લોકપાલોને ધારી રાખો છો; દુરાચારીઓને નાશો છો; ધરતીનો ભાર હળવો કરવા તમારો અવતાર છે." "તમારા અસહ્ય, પ્રખર, અગ્નિસમાન તાપથી હું દહન થઈ રહ્યો છું; જ્યારે સુધી મનુષ્ય આશામાં બંધાયેલો રહે છે, તે સુધી તે તમારા પદારવિંદનું સ્મરણ નથી કરતો અને દુઃખમાંથી મુક્ત થતો નથી." ભગવાને કહ્યું: "હે ત્રિશિરા, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તને તાપથી ડર રહે નહીં. જે કોઈ આપણા સંવાદનું સ્મરણ કરશે, તેને તું કદી ભય નહીં આપશે." આવી રીતે ભગવાન અચ્યૂતના ચરણોમાં નમન કરીને શિવનો તાપદૈત્ય ત્યાંથી વિદાય થયો. બાણાસુર, ફરીથી પોતાના રથ પર ચઢીને, જનાર્દન સામે યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યો. હે રાજન, ત્યારબાદ એ દૈત્ય, હજારો હાથ અને વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરીને, ચક્રધારી ભગવાન ઉપર ક્રોધથી બાણો વરસાવા લાગ્યો. ભગવાને ફરી ફરી, તેના મોઢેથી આવતા શસ્ત્રોને ચક્રથી કાપી નાખ્યા અને બાણાસુરના હાથ વૃક્ષની ડાળીઓની જેમ એક પછી એક કાપી નાખ્યા. બાણાસુરના હાથ કપાતાં જોઈ, ભક્તો પર દયાળુ ભવ (શિવ) ભગવાન પાસે આવ્યા અને શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું: "તમે પરમ બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ, શબ્દરૂપ બ્રહ્મમાં રહેલા છુપાયેલા છો; શુદ્ધ ચિત્તવાળા લોકો તમને એકાકાર આકાશરૂપે જોવે છે." "તમારું નાભિ આકાશ, મુખ અગ્નિ, વીર્ય જળ, શિરો આકાશ, દિશાઓ કાન, પગ ધરા, ચંદ્ર મન, સૂર્ય નેત્ર, આત્મા આત્મા, હું મહાસાગર, તમારું પેટ, અને શેષનાગ તમારો હાથ છે." "તમારા રોમ વનસ્પતિ છે, વાદળો તમારું જળ, બ્રહ્મા તમારો રોમરાશિ, બુદ્ધિ સર્જનશક્તિ, પ્રજાપતિ હૃદય, ધર્મ સ્વરૂપ; તમે જ વિશ્વપુરુષ, જગતના આદર્શ છો." "હે અવ્યાહત ભગવાન, તમારો અવતાર ધર્મની રક્ષા અને લોકક્ષેમ માટે છે; અમને, તમારી પ્રેરણાથી, સાત લોકોથી પરેનું જ્ઞાન થાય છે." "તમે જ પ્રાચીન, અનન્ય, તુરીય પુરુષ છો; સ્વયં-પ્રકાશ, કારણ અને અકારણ, તમે સ્વયંશક્તિથી ગુણોમાં અવતરીતાં પણ સ્વરૂપે અવિનાશી રહો છો." "જેમ સૂર્ય પોતાની છાયાથી છુપાઈને છાયા અને રૂપ બંને પ્રગટ કરે છે, તેમ તમે પણ ગુણથી આવૃત થઈ, ગુણ અને ગુણધારીઓને પ્રકાશિત કરો છો, હે આત્માજ્યોતિ." "જેનાં મન તમારું માયાથી મોહિત થઈ જાય છે, તે સંતાન, પત્ની, ઘરની આસક્તિમાં દુઃખસાગરમાં ઉઠે-બેસે છે." "જેને મનુષ્યદેહ મળ્યો છે અને જે પોતાના ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ વિના તમારા પદપદ્મનું પૂજન કરતો નથી, તે પોતાને છેતરે છે, તે દયા પાત્ર છે." "જે તમારો ત્યાગ કરે છે, હે ભગવાન, અને વિષયોમાં રુચિ રાખે છે, તે અમૃત છોડી ઝેર પીવે છે." "હું, બ્રહ્મા, દેવો અને શુદ્ધ ચિત્તવાળા ઋષિઓ, સર્વે, અંતઃકરણથી તમારું શરણ લઈએ છીએ." "તમે જ જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના કારણ, સમ, શાંત, મિત્ર, આત્મા અને દેવ; અદ્વિતીય, સર્વનું મૂળ; જન્મમરણના બંધનમાંથી મુક્તિ માટે અમે તમને વંદન કરીએ છીએ." "આ બાણાસુર મને પ્રિય, પ્રેમી અને આજ્ઞાકારી છે; મેં તેને અભયદાન આપ્યું છે, હે ભગવાન, જેમ તમે દૈત્યપતિને કૃપા કરી હતી તેમ તેને પણ કૃપા કરો." ભગવાને કહ્યું: "હે પૂજ્ય, તમે જે કહો તે હું કરું; તમારો નિર્ણય મને સદા માન્ય છે." "વિરોચનપુત્ર બાણાસુર અસુર છે, અને મને પણ તેને મારવાની મનાઈ છે; પ્રહલાદને આપેલા વરથી, ન તો તે, ન તો તમારો વંશ મારી શકાઈ." "માત્ર તેના અભિમાનને દમન કરવા મેં તેના હાથ તોડી નાખ્યા છે; તેની વિશાળ સેના, જે ધરતી પર ભાર બની હતી, તેને મેં નાશ કરી છે." "તેના ચાર હાથ યથાવત રહેશે; તે અજર, અમર અને તમારાGAN ગણમાં મુખ્ય રહેશે; હે અસુર, તેને ક્યારેય ક્યાંથી પણ ભય નહીં રહે." આવી રીતે અભય પ્રાપ્ત કરીને, બાણાસુરે કૃષ્ણને નમન કર્યું, પ્રદ્યુમ્ન અને તેની પત્નીને રથ પર બેસાડી આગળ લાવ્યો. સેના, સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી શોભાયમાન, પત્ની સાથે ઘેરાયેલો બાણાસુર, રુદ્ર દ્વારા સન્માનિત થઈ, પોતાના રાજમહાનગરમાં પ્રવેશ્યો. શહેર ધ્વજ, દ્વાર, ચૌકીઓથી શોભાયમાન હતું; શંખ, ભેરી, નફેરીના નાદ વચ્ચે નાગરિકો, મિત્રો અને દ્વિજોએ તેનું સ્વાગત કર્યું. જે કોઈ પ્રભાતે ઉઠીને કૃષ્ણની વિજયકથા અને શંકર સાથેના યુદ્ધનું સ્મરણ કરે છે, તેને ક્યારેય પરાજયનો સામનો કરવો પડતો નથી.