શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પિનાકધારી ભગવાન શિવે વિવિધ પ્રકારના અસ્ત્રો શ્રીકૃષ્ણ, શારંગધારી, પર છોડયા, પણ કૃષ્ણ અવિચલિત રહ્યા અને દરેક અસ્ત્રને યોગ્ય પ્રતિઅસ્ત્રથી નિર્વિકારપણે નિર્વૃત્ત કર્યા. બ્રહ્માસ્ત્ર સામે પોતાના બ્રહ્માસ્ત્રથી, વાયવ્યાસ્ત્ર સામે પાર્વતાસ્ત્રથી, અગ્નેયાસ્ત્ર સામે પાર્જન્યાસ્ત્રથી અને પાશુપતાસ્ત્ર સામે પોતાના પાશુપતથી શ્રીકૃષ્ણે પ્રતિસાદ આપ્યો. પછી શ્રીકૃષ્ણે જૃંભણ અસ્ત્રથી ગિરિશ, એટલે કે મહાદેવને મોહમાં પાડી દીધા. ત્યારબાદ શૌરી કૃષ્ણે બાણાસુરની સેના પર તલવાર, ગદા અને બાણોથી આક્રમણ કર્યું. પ્રદ્યુમ્નના તીક્ષ્ણ બાણોથી ચારે બાજુથી ઘાયલ થયેલા સ્કંદ, જે મોરધ્વજધારી છે, તેના અંગો પરથી રક્ત વહેવા લાગ્યું અને તે યુદ્ધમંડળમાંથી પીછેહઠ કરી ગયો. કુંભાંડા અને કૂપકર્ણને હલથી પ્રહારમાં પાડી દેવામાં આવ્યા, તેમનાં સેનાપતિ વિનાની સેના ચારે દિશામાં ભાગી પડી. પોતાની સેનાનું વિનાશ જોઈને બાણાસુર ક્રોધે બળબળતો, સાત્યકીનો ત્યાગ કરીને યુદ્ધમંડળમાં કૃષ્ણ સામે ધસી આવ્યો. પાંચસો ધનુષ્ય એકસાથે ખેંચી, બાણાસુરે દરેક ધનુષ્ય પર બે બાણ ચડાવ્યા અને યુદ્ધના ઉન્માદમાં તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યા. પણ ભગવાન હરીએ એક સાથે તે બધા ધનુષ્યો કાપી નાખ્યા, બાણાસુરના રથચાલક, રથ અને ઘોડાઓનો સંહાર કર્યો અને પછી પોતાની પાંજરધ્વનિ કરી. એ સમયે બાણાસુરની માતા, કોઠરા નામની, ઉઘાડી અવસ્થામાં, વાળ ખૂલ્લા કરીને, પોતાના પુત્રને બચાવવા કૃષ્ણ સામે આવી. ત્યારે ગદાગ્રજ કૃષ્ણે મોખું ફેરવી લીધું અને ઉઘાડી સ્ત્રીની તરફ જોવું ટાળ્યું. હવે બાણાસુર રથવિહિન અને ધનુષ્ય વિનાનો થઈ, શહેરની અંદર પ્રવેશી ગયો. જ્યારે ભૂતગણો હાંકી કાઢવામાં આવ્યા, ત્યારે ત્રણ માથા અને ત્રણ પગ ધરાવતો તીવ્ર તાપદેવતા દશદિશાઓ દહન કરતા દશાર્હવંશી કૃષ્ણ સામે દોડી આવ્યો. તેને જોઈને દિવ્ય નારાયણે પોતાનો તાપદેવતા મોકલ્યો. હવે શિવનો તાપ અને વિષ્ણુનો તાપ પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. વિષ્ણુના તાપની અસહ્ય શક્તિથી શિવનો તાપ પરાજિત થઈ ગયો. તે ભયભીત થઈ, અન્ય ક્યાંય આશ્રય ન મળતાં, હૃષીકેશ ભગવાન પાસે શરણાગત થયો અને હાથે જોડીને સ્તુતિ કરી: "અનંત શક્તિના સ્વામી, સર્વના આત્મા, શુદ્ધ ચૈતન્ય, જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના કારણ, શાંત બ્રહ્મ, હું તમને વંદન કરું છું." "કાળ, નિયતિ, કર્મ, જીવ, પ્રકૃતિ, પદાર્થ, ક્ષેત્ર, પ્રાણ, આત્મા અને પરિવર્તન—આ બધું તમારો માયિક પ્રવાહ છે; હું તેની નાશમાં આશ્રય લઉં છું." "તમારી લીલા દ્વારા વિવિધ રૂપ ધારણ કરી, તમે દેવો, સાધુઓ અને લોકપાલોને રક્ષો છો; દુષ્ટોને વિનાશો છો; અને પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા તમારું અવતરણ થાય છે." "તમારી અસહ્ય, ઉગ્ર તાપથી હું દહાઈ રહ્યો છું; જ્યાં સુધી લોકો આશા સાથે બંધાયેલા રહે છે, તમારી પાદપદ્મની શરણાગતિ લેતા નથી, ત્યાં સુધી તેમનું દુઃખ ટકે છે." પ્રભુએ કહ્યું: "હે ત્રિશિરા, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તને તાપથી કોઈ ભય રહે નહીં. જે કોઈ આ અમારા સંવાદને સ્મરણ કરશે, તેને તારા દ્વારા કદી તાપ ન થાય." એ રીતે શિવનો તાપદેવતા અચ્યૂત ભગવાનને વંદન કરીને ત્યાંથી વિદાય થયો. બાણાસુર ફરી રથ ચઢીને જનાર્દન સામે યુદ્ધ માટે આવ્યો. હવે, રાજા, તે અસુરે હજારો હાથ અને વિવિધ શસ્ત્રો સાથે ક્રોધપૂર્વક ચક્રધારી કૃષ્ણ પર તીક્ષ્ણ બાણો વરસાવ્યા. ભગવાને એકસાથે તેના મુખમાંથી આવતા શસ્ત્રોને સુદર્શન ચક્રથી કાપી નાખ્યા અને બાણાસુરના હાથો વૃક્ષની ડાળીઓ જેમ કાપી નાખ્યા. જ્યારે બાણાસુરના હાથ કપાઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ભક્તવત્સલ ભવ ભગવાન, દયાભાવથી, ચક્રધારી કૃષ્ણ પાસે આવ્યા અને કહ્યું: "તમે પરમ બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છો, જે શબ્દબ્રહ્મમાં ગુપ્ત છે; પવિત્ર મનવાળા લોકો તમને આકાશ સમાન એકરૂપે જોતાં." "તમારી નાભિ આકાશ છે, અગ્નિ તમારો મુખ છે, જળ તમારો વિરીય છે, આકાશ તમારું મસ્તક છે, દિશાઓ તમારા કાન છે, પૃથ્વી તમારા પગ છે; ચંદ્ર તમારો મન છે, સૂર્ય તમારું નેત્ર છે, આત્મા તમારો સ્વરૂપ છે, હું સાગર છું, તમારો ઉદર છે, અને શેષનાગ તમારો હાથ છે." "તમારા વાળ વનસ્પતિ છે, વાદળો તમારું જળ છે, બ્રહ્મા તમારો વાળ છે, બુદ્ધિ તમારી સર્જનશક્તિ છે, પ્રજાપતિ તમારું હૃદય છે, અને ધર્મ તમારો સ્વભાવ છે; તમે જ વિશ્વરૂપ પુરુષ, જગતના આધાર છો." "હે અવિઘ્ન સ્વામી, તમારું અવતરણ ધર્મની રક્ષા અને જગતના કલ્યાણ માટે છે; તમારી પ્રેરણાથી અમને સાતે લોકની સમજ થાય છે." "તમે જ પ્રાચીન, અનન્ય પુરુષ, ચોથા પરમ તત્વ, આત્મદર્શન, કારણ અને અકારણ છો; પોતાની શક્તિથી ગુણોને પ્રકાશિત કરીને પણ, સ્વયં અપરિવર્તિત રહો છો." "જેમ સૂર્ય પોતાની છાયાથી ઢંકાઈને પણ પ્રકાશ આપે છે, તેમ તમે ગુણોથી ઢંકાઈને પણ ગુણોને પ્રકાશિત કરો છો, હે અનંત આત્મપ્રકાશ." "જેનાં મન તમારી માયાથી મોહગ્રસ્ત છે, તે સંતાન, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્ત રહી, સુખ-દુઃખના સાગરમાં ઊંડી જાય છે." "માનવ જન્મ પામ્યા પછી પણ જો કોઈ અનિયંત્રિત ઇન્દ્રિયવાળો તમારાં પદપદ્મનું પૂજન ન કરે, તો તે પોતાના પર દયાનુભવનો વિષય છે, કારણ કે તે પોતાને છેતરી રહ્યો છે." "જે તમારો ત્યાગ કરીને વિષયોમાં ઉલટો મન લગાવે છે, તે અમૃત છોડીને વિષ પીવે છે." "હું, બ્રહ્મા, દેવો અને પવિત્ર મનવાળા ઋષિઓએ પણ સર્વે ભાવે તમને શરણાગતિ આપી છે." "જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના કારણ, સમ, શાંત, મિત્ર, આત્મા અને ઈશ્વર; અદ્વિતીય, સર્વસ્રોત, અમે તમને મુક્તિ માટે વંદન કરીએ છીએ." "આ બાણાસુર મને અત્યંત પ્રિય, આજ્ઞાકારી છે; મેં તેને નિર્ભયતા આપી છે; હે પ્રભુ, જેમ તમે દૈત્યપતિ પર દયા કરી, તેમ આ પર પણ કૃપા કરો." પ્રભુએ કહ્યું: "હે મહાત્મા, તમે જે કહેશો, હું તે કરું; તમારી ઈચ્છા મને માન્ય છે." "વિરોચનપુત્ર આ અસુર મારા દ્વારા પણ મારવામાં આવનાર નથી; પ્રહલાદને જે વરદાન મળ્યું છે, તે મુજબ, ન તો તે કે ન તો તમારો વંશ મારફતે મારવામાં આવશે." "મારા દ્વારા તેના અહંકારને દમાવવા માટે તેના હાથ તોડી નાખ્યા છે; તેની વિશાળ સેના, જે પૃથ્વી પર ભારરૂપ હતી, તેનો વિનાશ કર્યો છે." "હવે તેના ચાર હાથ રહેશે; તે અજય, અમર અને તમારો મુખ્ય અનુયાયી રહેશે; અને, હે અસુર, તેને કયાંયથી પણ કોઈ ભય નહીં રહે." આ રીતે નિર્ભયતા પ્રાપ્ત કરી, અસુરે કૃષ્ણને વંદન કર્યું, પ્રદ્યુમ્નને તેની પત્ની સાથે રથ પર બેસાડ્યો અને આગળ લાવ્યો. પછી બાણાસુર પોતાની પત્ની સાથે, સુંદર વસ્ત્ર અને આભૂષણોથી સજ્જ, સેનાદળથી ઘેરાયેલો, રુદ્ર દ્વારા સન્માનિત થઈ, ત્યાંથી વિદાય થયો.