શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યુદ્ધભૂમિમાં શ્રીકૃષ્ણે પોતાના શાર્ણ્ગ ધનુષ્ય પરથી તીક્ષ્ણ બાણો છોડતાં, પ્રેત, માતૃ, પિશાચ, કુસ્માંડ અને બ્રહ્મરાક્ષસ જેવા ભયાનક પ્રાણીની આકૃતિઓ પણ પ્રગટ થઈ. બીજી તરફ, પિનાકધારી મહાદેવે પણ અનેક પ્રકારના શસ્ત્રો શ્રીકૃષ્ણ ઉપર ચલાવ્યા, પરંતુ કૃષ્ણ સંપૂર્ણ શાંત અને અડગ રહીને દરેક શસ્ત્રને પોતાનાં પ્રતિકારક શસ્ત્રોથી નિષ્ક્રિય કરી દીધા. બ્રહ્માસ્ત્ર સામે કૃષ્ણે પોતાનું બ્રહ્માસ્ત્ર ચલાવ્યું, વાયવ્યાસ્ત્ર સામે પાર્વતાસ્ત્ર, અગ્નિથી આવેલા શસ્ત્ર સામે પાર્જન્યાસ્ત્ર અને પાશુપતાસ્ત્ર સામે પોતાનું વિશિષ્ટ શસ્ત્ર ચલાવ્યું. ત્યારબાદ કૃષ્ણે જૃંભણ શસ્ત્રથી ગિરિશ (શિવ) ને મોહિત કરી દીધા, અને પછી તલવાર, ગદા તથા તીરો વડે બાણાસુરની સેના પર આક્રમણ કર્યું. પ્રદ્યુમ્નના તીરોની વરસાતથી સ્કંદ (કાર્તિકેય) ના અંગો પરથી લોહી વહેવા લાગ્યું અને મયૂરધ્વજધારી સ્કંદ યુદ્ધમેદાનમાંથી પાછો ફરી ગયો. કુંભાંડ અને કૂપકર્ણને બ્લોઉથી ઘાયલ કરી નાખવામાં આવ્યા અને તેમનાં સેનાપતિ વિહોણા સૈનિકો四 દિશામાં ભાગી ગયા. પોતાની સેના વિનાશ પામતી જોઈને બાણાસુર ક્રોધથી જ્વલંત થઈ સાત્યકીનો ત્યાગ કરીને યુદ્ધમેદાનમાં કૃષ્ણ સામે ધસી આવ્યો. તેણે એક સાથે પાંચસો ધનુષ્ય ખેંચી, દરેકમાં બે બાણ ચડાવીને એકસાથે છોડ્યા. પરંતુ ભગવાન હરીએ તરત જ તેના બધા ધનુષ્ય કાપી નાખ્યા, તેનું રથ, રથચાલક અને ઘોડાઓનો પણ સંહાર કર્યો અને પછી પોતાનો શંખ વગાડ્યો. ત્યારે બાણાસુરની માતા, કોઠરા નામની, પોતાના પુત્રના રક્ષણ માટે વિવસ્ત્ર અને વાળ ખુલા રાખીને કૃષ્ણની સામે ઊભી રહી. એ સમયે ગદાગ્રજ કૃષ્ણે પોતાનું મુખ ફેરવી લીધું અને બાણાસુર, રથ વિનાનો અને ધનુષ્ય તૂટી ગયેલો, શહેરમાં પ્રવેશી ગયો. યુદ્ધમેદાનમાંથી બધા જીવજંતુઓ દૂર થયા ત્યારે ત્રિશિરસ તાપ નામનો તાપદેવ, ત્રણ માથા અને ત્રણ પગવાળો, દશ દિશાઓને દહન કરતો દશાહરણ વંશજ કૃષ્ણ તરફ દોડ્યો. તેને જોઈને દેવતા નારાયણે પોતાનો તાપદેવ મોકલ્યો. શિવનો તાપ અને વિષ્ણુનો તાપ એકબીજા સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. વિષ્ણુના તાપની શક્તિથી શિવનો તાપ પરાજિત થઈ ગયો અને ભયભીત થઈ, પોતાનો ઉદ્ધાર માંગવા હૃષીકેશ શ્રીકૃષ્ણ પાસે હાથ જોડીને સ્તુતિ કરવા લાગ્યો: "હે અનંતશક્તિમાન, સર્વજ્ઞ, સર્વાત્મા, શુદ્ધ ચેતન, જગતના ઉત્પત્તિ, палન અને лયના કારણ, શાંત બ્રહ્મ, હું તને વંદન કરું છું." "સમય, ભાગ્ય, કર્મ, જીવ, પ્રકૃતિ, પદાર્થ, ક્ષેત્ર, પ્રાણ, આત્મા અને પરિવર્તન—આ બધું તારી માયાનું જાળ છે. હું એના નાશમાં શરણાગત છું." "તુજથી જન્મેલા અનેક સ્વરૂપો દ્વારા તું દેવ, સાધુ અને લોકપાલોને સંભાળે છે અને દુષ્ટોને નાશ કરે છે; તારો અવતાર ધરતીના ભાર હલકું કરવા થાય છે." "હું તારા અસહ્ય તાપથી દગધ થયો છું; જ્યાં સુધી મનુષ્ય આશા બંધનથી બંધાયેલા રહે છે અને તારા પાદપદ્મને નમતા નથી, ત્યાં સુધી તેમનું દુઃખ ચાલું રહે છે." ત્યારે ભગવાને કહ્યું: "હે ત્રિશિરસ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તને તાપથી ડરવાની જરૂર નથી. જે પણ આપણાં સંવાદને સ્મરણ કરશે, તેને તું ક્યારેય તાપથી ભય આપતો નહીં." આ રીતે શ્રીકૃષ્ણની આજ્ઞા પામીને શિવનો તાપદેવ અચ્યૂતને નમન કરી ત્યાંથી વિદાય થયો. બીજી તરફ બાણાસુર ફરીથી પોતાના રથ પર ચઢી જનાર્દન સામે યુદ્ધ માટે આગળ આવ્યો. પછી, હે રાજન, બાણાસુર, જેની હજાર બાહૂઓ હતી અને અનેક શસ્ત્રો સાથે, ક્રોધપૂર્વક ચક્રધારી કૃષ્ણ ઉપર તીરો વરસાવા લાગ્યો. ભગવાને પોતાના ચક્રથી તેના મોઢામાંથી આવતા શસ્ત્રો વારંવાર કાપી નાખ્યા અને બાણાસુરના હાથ વૃક્ષની ડાળીઓની જેમ એક પછી એક કપાઈ ગયા. જ્યારે બાણાસુરના હાથ કપાઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ભક્તવત્સલ ભગવાન ભવ (શિવ) કૃપાથી આગળ આવ્યા અને ચક્રધારી કૃષ્ણને કહ્યું: "હે પરમ બ્રહ્મ, હે પરમ પ્રકાશ, વાણીથી વર્ણવાતા બ્રહ્મમાં રહેલા, શુદ્ધ ચિત્તવાળા યોગીઓ તને આકાશ સમાન એકમાત્ર જોતાં છે." "તારો નાભિ આકાશ છે, અગ્નિ તારો મુખ છે, જળ તારો વિર્ય છે, આકાશ તારો મસ્તક છે, દિશાઓ તારા કાન છે, પૃથ્વી તારા પગ છે, ચંદ્ર તારો મન છે, સૂર્ય તારી આંખ છે, આત્મા તારો આત્મા છે, હું સાગર છું, તારો પેટ છે અને નાગરાજ તારો હાથ છે." "તારા વાળ વનસ્પતિ છે, મેઘ તારો જળરૂપ છે, બ્રહ્મા તારા વાળ છે, બુદ્ધિ તારી સર્જનશક્તિ છે, પ્રજાપતિ તું હૃદય છે, ધર્મ તારો સ્વરૂપ છે; તું સાચા અર્થમાં વિશ્વરૂપ છે." "હે અવ્યાહત ભગવાન, તારો અવતાર ધર્મની રક્ષામાં અને લોકકલ્યાણ માટે થાય છે; અમે બધા તારી પ્રેરણાથી સાત લોકને જાણીએ છીએ." "તું પ્રાચીન, અનન્ય, ચોથું પરમ પુરુષ છે; સ્વયં પ્રકાશિત, કારણ અને અકારણ, તું સ્વયંભૂ છે; તું ગુણોની પ્રકૃતિ દર્શાવવા છતાં સ્વયં અપરિવર્તિત છે." "જેમ સૂર્ય પોતાની છાયાથી છુપાઈને છાયા અને રૂપ બંને પ્રગટ કરે છે, તેમ તું પણ ગુણથી આવૃત થઈ ગુણોને પ્રકાશિત કરે છે; હે અનંત પ્રકાશ, ગુણધારી જીવોને પણ પ્રકાશ આપે છે." "જેનાં મન તારી માયાથી મોહિત છે, તે સંતાન, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્ત થઈ દુઃખના સાગરમાં ઊભા-બેસા કરે છે." "જેને મનુષ્ય જન્મ મળ્યો છે, પણ ઇન્દ્રિયો ઉપર કાબૂ ન રાખીને તારા પાદપદ્મને નમતો નથી, તે પોતાનો પોતે છેતરપિંડી છે." "જે તને, પોતાના આત્મા સ્વરૂપ ભગવાનને, છોડીને વિષયોમાં રુચિ રાખે છે, તે અમૃત છોડીને વિષ પીવે છે." "હું, બ્રહ્મા, દેવતાઓ અને શુદ્ધ ચિત્તવાળા ઋષિઓ, અમે બધા તને સર્વાંગીક રીતે શરણ ગયા છીએ." "તું જગતના ઉત્પત્તિ, પાલન અને લયનું કારણ છે; તું સમ, શાંત, મિત્ર, આત્મા અને દેવ છે; તું અદ્વિતીય, સર્વસ્રષ્ટિનું મૂળ છે; અમે તને જન્મ-મૃત્યુમાંથી મુક્તિ માટે ભજીએ છીએ." "આ બાણાસુર મને ખૂબ પ્રિય, વફાદાર અને આજ્ઞાકારી છે; મેં તેને અભયદાન આપ્યું છે; હે ભગવાન, જેમ તમે દૈત્યપતિ પ્રહલાદ પર કૃપા કરી, તેમ આ પર પણ કૃપા કરો." ત્યારે ભગવાને કહ્યું: "હે પૂજ્ય, તમે જે કહો તે હું કરું; તમારો નિર્ણય મને સદાય પ્રિય અને માન્ય છે." "વિરોચનપુત્ર બાણાસુર અસુર છે, તેને હું પણ મારી શકતો નથી; પ્રહલાદને અપાયેલા વરદાન અનુસાર, ન તો તે કે ન તો તમારો વંશ મારા હાથે નાશ પામશે." "માત્ર તેનું અભિમાન તોડવા માટે મેં તેના હાથ તોડી નાખ્યા છે; તેની વિશાળ સેના, જે પૃથ્વી પર ભાર બની હતી, તેનો પણ નાશ મેં કર્યો છે." "હવે તેના ચાર હાથ બાકી રહેશે; તે ચિરંજીવી અને અમર રહેશે, તમારા મુખ્ય ગણમાં રહેશે અને એ અસુરને ક્યારેય ક્યાંયથી ભય રહેશે નહીં." આ રીતે અભયદાન પ્રાપ્ત કરી, બાણાસુરે કૃષ્ણને નમન કર્યું, પછી પ્રદ્યુમ્ન અને તેની પત્નીને રથ પર બેસાડી તેમને આગળ લાવ્યો.