શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીકૃષ્ણ અને બાણાસુર વચ્ચેનો મહાસંગ્રામ શરૂ થયો ત્યારે યાદવ વંશના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓએ બાણાની શહેરને બાર બાજુથી બાર વિભાગની સેના સાથે ઘેરી લીધું. બાણાએ જ્યારે પોતાના ઉદ્યાનો, કિલ્લાની દીવાલો, મિનારો અને દ્વારોનો વિનાશ થતો જોયો, ત્યારે તે ક્રોધે ભરાઈ ગયો અને સમાન શક્તિવાળી સેના સાથે યુદ્ધ માટે બહાર આવ્યો. બાણાના પક્ષે, કલ્યાણરૂપ શ્રી રુદ્ર પોતાના પુત્ર અને પ્રમથગણો સાથે નંદિ પર આરૂઢ થઈ યુદ્ધ માટે ઉતર્યા અને કૃષ્ણ-બલરામ સામે સંઘર્ષ શરૂ કર્યો. એ સમયે, રાજન, કૃષ્ણ અને શંકર વચ્ચે, તેમજ પ્રદ્યુમ્ન અને ગુહા વચ્ચે ભયાનક અને અદભુત યુદ્ધ સર્જાયું. કુંભાંડા અને કૂપકર્ણ બલરામ સામે લડ્યા; સામ્બ બાણાના પુત્ર સામે અને સાત્યકી પણ બાણાની સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. આ મહાયુદ્ધ જોવા માટે બ્રહ્મા, દેવતાઓ, ઋષિ, સિદ્ધ, ગાનધર્વ, અપ્સરા અને યક્ષો પોતાના વિમાનમાં આવી પહોંચ્યા. કૃષ્ણે શંકરનાં અનુયાયી ભૂત, પ્રમથ, ગુહ્યક, ડાકિની, રાક્ષસ, વિનાયક, પ્રેત, માતૃકા, પિશાચ, કુસ્માંડ અને બ્રહ્મરાક્ષસોને પોતાના તિક્ષ્ણ બાણોથી પરાજિત કર્યા. પિનાકધારી મહાદેવે કૃષ્ણ પર અનેક પ્રકારના અસ્ત્રો છોડ્યા, પણ કૃષ્ણે શાંતપણે પ્રત્યેક શસ્ત્રનો પ્રતિશસ્ત્ર વડે નિર્વિઘ્ને નાશ કર્યો—બ્રહ્માસ્ત્ર સામે બ્રહ્માસ્ત્ર, વાયવ્ય સામે પાર્વતાસ્ત્ર, અગ્નેય સામે પાર્જન્ય, અને પાશુપત સામે પોતાનું શસ્ત્ર. પછી કૃષ્ણે જૃંભણાસ્ત્ર દ્વારા ગિરિશને મોહિત કર્યા અને બાણાની સેના પર તલવાર, ગદા અને બાણોથી પ્રહાર કર્યો. પ્રદ્યુમ્નના તીક્ષ્ણ બાણોથી સ્કંદના અંગોથી રક્ત વહવા લાગ્યું અને એ મયૂરધ્વજ યુદ્ધસ્થળ છોડીને ચાલ્યો ગયો. બલરામે કુંભાંડા અને કૂપકર્ણને હલથી ઘાયલ કરી પાડી દીધા, અને તેમનાં સેનાપતિ વિહિન સૈનિકો ચારે બાજુ ભાગી ગયા. પોતાની સેના વિખેરાતી જોઈ બાણા ઉગ્ર રોષે સાત્યકી ને છોડીને કૃષ્ણ તરફ દોડી આવ્યો. બાણાએ એકસાથે પાંચસો ધનુષ્ય પર બે-બે બાણ ચડાવી યુદ્ધનો જ્વાળાવંત પ્રહાર કર્યો. ભગવાન હરિએ એક સાથે બાણાના બધા ધનુષ્ય કાપી નાખ્યા, રથસારી, ઘોડા અને રથને પણ સંહાર્યા અને પછી પોતાનું પંચજાન્ય શંખ ધ્વનિત કર્યું. બાણાની માતા કોતરા, પોતાના પુત્રના રક્ષણાર્થે, વિખરાયેલા વાળ અને નિર્વસ્ત્ર અવસ્થામાં કૃષ્ણ સામે ઊભી રહી. ત્યારે ગદાગ્રજ કૃષ્ણે મુખ ફેરવી લીધો અને નિર્વસ્ત્ર સ્ત્રીને જોઈ નહીં. બાણા, હવે રથ વિના અને ધનુષ્ય તૂટી ગયેલા, શહેરમાં પાછો ગયો. યુદ્ધમાં સર્વ પ્રાણીઓ વિખેરાઈ ગયા ત્યારે ત્રિશિરા અને ત્રિપાદવાળી જ્વરદેવી દશ દિશાઓ સળગાવતી દશાર્હ વંશજ કૃષ્ણ સામે દોડી આવી. ત્યારે દૈવી નારાયણે પોતાનો જ્વરદેવ મોકલ્યો અને શિવનો જ્વર અને વિષ્ણુનો જ્વર પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. વિષ્ણુ જ્વરના પ્રભાવથી શિવનો જ્વર પરાજિત થયો; તે ભયભીત થઈ, કૃષ્ણને શરણમાં આવી, હાથ જોડીને સ્તુતિ કરી. તેણે કહ્યું: “અગણિત શક્તિના સ્વામી, સર્વના આત્મા, શુદ્ધ ચૈતન્ય રૂપ, જગતની સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના કારણ, શાંત બ્રહ્મ, હું તમને વંદન કરું છું. કાળ, ભાગ્ય, કર્મ, જીવ, પ્રકૃતિ, પદાર્થ, ક્ષેત્ર, શ્વાસ, આત્મા અને પરિવર્તન—આ બધું તમારી માયાનો પ્રવાહ છે; હું તેના નાશમાં શરણ લેવું છું. તમે વિવિધ રૂપ ધારણ કરી દેવ, સાધુ અને જગતના સંધિઓનું રક્ષણ કરો છો, દુષ્ટોને નાશ કરો છો અને પૃથ્વીનો ભાર હળવો કરવા અવતાર લો છો. તમારી અસહ્ય, ભયાનક, પ્રખર જ્વરથી હું દઝાયો છું; જે લોકો આશામાં બંધાયેલા રહે છે તેઓ તમારી પાદપદ્મની શરણાગતિ લેતા નથી અને તેથી દુઃખ પામે છે.” ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: “ત્રિશિરા, હું તુજ પર પ્રસન્ન છું. તને હવે જ્વરથી ડર રહે નહીં. જે કોઈ આ સંવાદને સ્મરે, તેને તું કદી પીડા આપી શકીશ નહીં.” શિવનો જ્વર આ રીતે અચ્યુતને વંદન કરી વિદાય થયો. પછી બાણા ફરી રથ પર ચડી જનાર્દન સામે યુદ્ધ કરવા આવ્યો. રાજન, હવે આ દાનવ હજાર હાથ અને અનેક શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ, ઘોર રોષે કૃષ્ણ પર બાણવર્ષ કરવા લાગ્યો. પણ ભગવાને પોતાના ચક્રથી વારંવાર બાણાના શસ્ત્રો કાપી નાખ્યા અને વૃક્ષની ડાળીઓ જેમ, તેમનાં હાથ પણ કાપી નાખ્યા. જ્યારે બાણાના હાથ કપાઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ભક્તવત્સલ ભવ ભગવાન કૃષ્ણ પાસે આવ્યા અને કહ્યું: “તમે પરમ બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છો, શબ્દરૂપ બ્રહ્મમાં રહેલા, શુદ્ધ ચિત્તવાળા લોકો તમને આકાશરૂપે અનુભવે છે. તમારું નાભિ આકાશ, મુખ અગ્નિ, વિરસ્ખલન જળ, મસ્તક આકાશ, કાન દિશા, પગ પૃથ્વી, ચંદ્ર મન, સૂર્ય નેત્ર, આત્મા આત્મા, હું સાગર, તમારું પેટ, અને શેષનાગ તમારો હાથ છે. વનસ્પતિઓ તમારા રોમ, મેઘો તમારું જળ, બ્રહ્મા તમારા વાળ, બુદ્ધિ સર્જનશક્તિ, પ્રજાપતિ હૃદય અને ધર્મ તમારો સ્વભાવ છે. તમે જ જગતપુરુષ, જગતના આદર્શ છો. તમારો અવતાર ધર્મની રક્ષા અને લોક કલ્યાણ માટે છે; અમારે બધા તમારી પ્રેરણાથી જ સાત લોકને જાણીએ છીએ. તમે પ્રાચીન, અનન્ય, ચતુર્થીય, સ્વયંપ્રકાશ, કારણ અને અકરણ છો; પોતાનાં સ્વરૂપે અવિચલિત રહી ગુણપ્રકાશ માટે અવતરાઓ છો. જેમ સૂર્ય પોતાની છાયાથી છુપાઈને પણ પ્રકાશ આપે છે, તેમ તમે પણ ગુણથી છપાઈને ગુણોને પ્રકાશિત કરો છો. જે લોકો તમારી માયાથી મોહિત છે, તેઓ સંતાન, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્ત રહી દુઃખના સાગરમાં ઊતરે-ઉતરે છે. જેને મન અને ઇન્દ્રિયો અવિરત છે અને જે માનવ જન્મ પામી પણ તમારા ચરણોમાં ભક્તિ નથી ધરાવતો, તે ખરેખર પોતાનો પોતે છેતરપિંડી છે. જે ભગવાનને ત્યજી વિષયસુખમાં મગ્ન થાય છે, તે અમૃત છોડીને ઝેર પીને છે. હું, બ્રહ્મા, દેવગણ અને શુદ્ધમનસ્વી ઋષિ બધા જ સર્વાંગે તુજને શરણ થઈએ છીએ.” આ રીતે રુદ્રે ભગવાનની સ્તુતિ કરી, અને કૃષ્ણે બાણાને જીવિત રાખી દયા દર્શાવી. Thus, this wondrous divine battle concluded with the glory of the Lord shining forth and the protection of dharma established.